پشت درهای نشست تهران

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد: حضور مقام‌های ارشد امنیتی و دفاعی ایران، عربستان، پاکستان و ترکیه در تهران، فراتر از یک دیدار سیاسی معمولی، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا کشورهای منطقه می‌توانند برای مهار بحران‌ها به الگویی مشترک برسند؛ الگویی که در آن، گفت‌وگو و همکاری منطقه‌ای جایگاه پررنگ‌تری در تامین امنیت داشته باشد. هرچند هنوز نمی‌توان از شکل‌گیری یک سازوکار امنیتی جدید سخن گفت، اما این نشست فرصتی برای آزمودن ایده‌ای است که ایران سال‌ها بر آن تأکید کرده است: امنیت منطقه باید تا حد امکان به دست کشورهای منطقه تامین شود.

از بحران‌های جاری تا میز گفت‌وگو

تهران در شرایطی میزبان نمایندگان بلندپایه امنیتی و دفاعی چهار کشور است که غرب آسیا با مجموعه‌ای از بحران‌های درهم‌تنیده روبه‌روست. تنش ایران و آمریکا، نگرانی‌ها درباره امنیت تنگه هرمز و باب‌المندب و تداوم بحران یمن، همگی بر معادلات امنیتی و اقتصادی منطقه سایه انداخته‌اند. در چنین فضایی، گردهم‌آمدن مقام‌هایی از چهار قدرت مهم منطقه‌ای، دست‌کم نشان می‌دهد که ضرورت گفت‌وگو و مدیریت اختلافات همچنان برای این کشورها اهمیت دارد. اهمیت نشست زمانی بیشتر می‌شود که سه کشور عربستان، پاکستان و ترکیه، در چارچوب همکاری‌های دفاعی خود، اکنون در تهران پای میز رایزنی درباره مسائل امنیتی منطقه نشسته‌اند. البته این حضور را نباید به معنای شکل‌گیری همگرایی راهبردی یا کنارگذاشتن اختلافات گذشته دانست؛ با این حال، نشان می‌دهد که مدیریت امنیت منطقه‌ای بدون گفت‌وگو با ایران، با محدودیت‌های جدی روبه‌رو خواهد بود.

سه اولویت برای عبور از روزهای پرتنش

بر اساس مواضع اعلام‌شده از سوی مقام‌های ایرانی و سعودی، کاهش تنش، تقویت گفت‌وگو و حمایت از میانجیگری پاکستان و قطر، سه محور مهم این نشست را تشکیل می‌دهند. این دستورکار در ظاهر محدود و عمل‌گرایانه است، اما در شرایط فعلی می‌تواند اهمیت قابل‌توجهی داشته باشد. در منطقه‌ای که یک تحول امنیتی در خلیج فارس یا دریای سرخ می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای یک کشور ایجاد کند، حفظ کانال‌های ارتباطی و جلوگیری از محاسبات اشتباه، خود یک ضرورت راهبردی است. از این منظر، نشست تهران می‌تواند فرصتی برای تبادل پیام، شناخت خطوط قرمز طرف‌ها و هماهنگی بیشتر در مسیر مهار بحران‌ها باشد. حمایت از میانجیگری پاکستان و قطر نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. این دو کشور می‌توانند با حفظ ارتباط میان طرف‌های درگیر، به کاهش تنش و فراهم‌شدن زمینه گفت‌وگو کمک کنند؛ هرچند موفقیت این تلاش‌ها به اراده سیاسی بازیگران اصلی و تحولات میدانی وابسته خواهد بود.

ایده ایران؛ امنیت بدون وابستگی به قدرت‌های فرامنطقه‌ای

فراتر از دستورکار فوری نشست، مساله مهم‌تر برای تهران، طرح مفهوم «امنیت درون‌زا» است؛ ایده‌ای که بر نقش‌آفرینی مستقیم کشورهای منطقه در تامین امنیت خود و کاهش وابستگی تعیین‌کننده به قدرت‌های خارجی تاکید دارد. از نگاه ایران، تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که حضور و رقابت قدرت‌های فرامنطقه‌ای لزوما به ثبات پایدار منجر نشده و در برخی موارد، به تشدید اختلافات و افزایش هزینه‌های امنیتی انجامیده است. بر همین اساس، تهران می‌تواند نشست چهارجانبه را فرصتی برای طرح این دیدگاه بداند که امنیت خلیج فارس و غرب آسیا باید بر پایه گفت‌وگو، احترام متقابل و مشارکت کشورهای منطقه شکل بگیرد.

با این حال، فاصله میان طرح این ایده و تحقق آن همچنان زیاد است. عربستان روابط امنیتی گسترده‌ای با آمریکا دارد، ترکیه عضو ناتو است و پاکستان نیز ملاحظات دفاعی و راهبردی خاص خود را دنبال می‌کند. بنابراین، حضور این کشورها در تهران به معنای پذیرش کامل الگوی پیشنهادی ایران نیست؛ همان‌طور که گفت‌وگو درباره امنیت منطقه‌ای نیز لزوما به توافق بر سر تعریف مشترکی از تهدیدها منجر نمی‌شود.

آغاز یک مسیر یا صرفا وقفه دیپلماتیک؟

چالش اصلی این است که نشست تهران در سطح تبادل دیدگاه باقی نماند و بتواند به همکاری‌های عملی برای پیشگیری از بحران و کاهش تنش منجر شود. اختلاف بر سر یمن، امنیت دریایی، نقش بازیگران منطقه‌ای و نحوه مواجهه با تنش ایران و آمریکا، همچنان موانع مهمی در مسیر تفاهم پایدار هستند. برای ایران نیز پیشبرد این ابتکار مستلزم توجه به منافع ملی، حفظ استقلال تصمیم‌گیری امنیتی و اطمینان از آن است که ترتیبات احتمالی آینده به ابزاری علیه امنیت کشور تبدیل نشوند.

در نهایت، نشست تهران را باید نه تولد یک نظم امنیتی تازه، بلکه آزمونی برای سنجش امکان شکل‌گیری چنین نظمی دانست. اگر چهار کشور بتوانند از اختلافات خود فاصله بگیرند و در موضوعات مشخص به تفاهم برسند، این نشست می‌تواند نقطه شروع مسیری تازه باشد. در غیر این صورت، ایده امنیت درون‌زا نیز در حد یک شعار سیاسی باقی خواهد ماند؛ ایده‌ای که تحقق آن، بیش از هر چیز، به اعتمادسازی، اراده سیاسی و پذیرش متقابل منافع امنیتی کشورهای منطقه نیاز دارد./