ایست رشد تقاضا در مهر ماه

گزارش تحلیلی شبکه الکترونیک پرداخت کارت در مهر۱۴۰۵ حاکی از تعدیل هیجانات خرید و بازگشت به روند قبلی مصرف است. پس از جهش کم‌سابقه ارزش تراکنش‌ها در شهریورماه که رکورد ۱۸ماهه را به ثبت رسانده بود، تازه‌ترین داده‌های مهرماه نشان می‌دهند که بخش اعظم آن رونق، ماهیتی گذرا داشته و با اتمام موج تقاضای مربوط به بازگشایی مدارس و دانشگاه‌ها و تخلیه شوک خریدهای به تعویق‌افتاده، پرداخت‌های خرد با عقب‌نشینی مواجه شده‌اند. در ماه نخست پاییز، ارزش حقیقی تراکنش‌های شبکه شاپرک با افت ماهانه ۱۱.۲درصدی روبه‌رو شد و همزمان تعداد کل تراکنش‌ها نیز افتی معادل ۳.۱درصد را تجربه کرد. بر اساس آمار رسمی شاپرک، مجموع ارزش اسمی تراکنش‌های شبکه پرداخت در مهرماه به ۴۴۵۴ همت رسید؛ رقمی که در مقایسه با ۴۴۱۰همت در شهریورماه، شاهد ۰.۲درصد افزایش بود. این در حالی است که ارزش اسمی تراکنش‌ها در شهریورماه رشد ۲۰.۷درصدی را تجربه کرده بود. همزمان، تعداد تراکنش‌ها نیز از ۴میلیارد و ۸۷۲‌میلیون فقره در شهریور به ۴‌میلیارد و ۷۲۱‌میلیون فقره در مهرماه کاهش یافت. به این ترتیب، در نخستین ماه پاییز حدود ۱۵۱‌میلیون تراکنش کمتر از ماه قبل در شبکه شاپرک ثبت شد.

با وجود آنکه تراکنش‌های ثبت‌شده در شبکه شاپرک بخش قابل‌توجهی از پرداخت‌های روزمره در اقتصاد ایران را پوشش می‌دهند، این داده‌ها را نمی‌توان معادل کل مبادلات بانکی یا معیاری جامع برای سنجش فعالیت‌های اقتصادی کشور در نظر گرفت. آمار شاپرک صرفا پرداخت‌هایی را شامل می‌شود که از طریق شبکه پرداخت الکترونیک، از جمله کارت‌خوان‌های فروشگاهی، درگاه‌های اینترنتی و ابزارهای پرداخت موبایلی انجام می‌شوند. به همین دلیل، این داده‌ها بخش مهمی از خرید کالا و خدمات توسط خانوارها و پرداخت‌های جاری کسب‌وکارها را منعکس می‌کنند. در مقابل، مبادلاتی نظیر کارت‌به‌کارت، انتقال وجه از طریق سامانه‌های ساتنا و پایا، عملیات واریز و برداشت نقدی در شعب و خودپردازها، پرداخت‌های چکی، معاملات بازار سرمایه و بخش قابل‌توجهی از جابه‌جایی‌های مالی شرکت‌ها و نهادهای دولتی در این آمار لحاظ نمی‌شوند. بنابراین، آمار شاپرک نه تصویری فراگیر از گردش پول در اقتصاد، بلکه مبنایی برای رصد تحولات پرداخت الکترونیک و بررسی بخشی از الگوی مصرف خانوارها و فعالیت اقتصادی کسب‌وکارهای پذیرنده است.

مقایسه ارقام اسمی و حقیقی تراکنش‌ها نشان می‌دهد که رشد مبالغ پرداختی تا چه اندازه تحت‌تاثیر افزایش سطح عمومی قیمت‌ها قرار دارد. شاخص قیمت مصرف‌کننده در مهرماه به ۷۶۱.۸واحد رسید و تورم ماهانه مهر رقم ۴.۴درصد را ثبت کرد. با تعدیل ارزش تراکنش‌ها بر اساس شاخص قیمت مصرف‌کننده نسبت به سال۱۴۰۰، ارزش حقیقی مبادلات شاپرک از حدود ۶۰۴همت در شهریور به حدود ۵۳۷همت در مهرماه کاهش یافته است. بنابراین، برخلاف ثبات نسبی ارزش اسمی پرداخت‌ها، ارزش واقعی آنها در یک ماه ۱۱.۲درصد افت کرده و بار دیگر به زیر سطح ۶۰۰همت رسیده است.

مقایسه نقطه‌به‌نقطه نیز تصویر مشابهی از اثرگذاری تورم ارائه می‌دهد. ارزش اسمی تراکنش‌های شاپرک در مقایسه با مهرماه سال۱۴۰۴ بیش از ۹۸درصد افزایش یافته و تقریبا دوبرابر شده است. با این حال، رشد ارزش حقیقی تراکنش‌ها در همین دوره تنها یک‌درصد بوده است. به بیان دیگر، بخش عمده افزایش ارزش اسمی پرداخت‌ها را باید ناشی از افزایش قیمت کالاها و خدمات دانست، نه رشد متناسب حجم مبادلات واقعی یا بهبود قدرت خرید خانوارها. در همین دوره، تعداد تراکنش‌ها ۵.۵درصد افزایش یافته است که از گسترش استفاده از ابزارهای پرداخت الکترونیک در مبادلات روزمره حکایت دارد.

کاهش مبلغ متوسط هر تراکنش

متوسط مبلغ هر تراکنش، از تقسیم ارزش کل مبادلات بر تعداد تراکنش‌ها به دست می‌آید و می‌تواند شاخصی برای بررسی تغییر اندازه پرداخت‌ها باشد. در مهرماه، متوسط مبلغ اسمی هر تراکنش به حدود ۹۳۶هزار تومان رسید؛ درحالی‌که این رقم در شهریورماه حدود ۹۰۵هزار تومان بود. افزایش متوسط مبلغ اسمی در شرایطی رخ داده که تعداد کل تراکنش‌ها کاهش یافته است. این وضعیت نشان می‌دهد افزایش قیمت‌ها همچنان مبالغ پرداختی در هر خرید را بالا می‌برد؛ حتی اگر حجم واقعی خریدها افزایش پیدا نکرده باشد. با حذف اثر تورم، روند متفاوتی آشکار می‌شود. متوسط مبلغ حقیقی هر تراکنش از حدود ۱۲۴هزار تومان در شهریور به ۱۱۳هزار و ۷۰۰تومان در مهرماه رسیده است. در این راستا، می‌توان نتیجه گرفت که افزایش مبلغ اسمی هر خرید با کاهش اندازه واقعی سبد خرید همراه بوده است. بررسی روند بلندمدت این شاخص از سال۱۴۰۰ تا مهرماه ۱۴۰۵ نیز نشان می‌دهد که افزایش‌های مقطعی نتوانسته‌اند روند فرسایشی متوسط ارزش حقیقی پرداخت‌ها را متوقف کنند. به نظر می‌رسد محدودیت قدرت خرید خانوارها همچنان مانع از تثبیت سطح بالاتری از مخارج واقعی در هر تراکنش است.

عقب‌نشینی تقاضا پس از جهش شهریور

تغییر مسیر شاخص‌های شاپرک از رشد قابل‌توجه شهریور به افت مهرماه را می‌توان با در نظر گرفتن عوامل فصلی و شرایط اقتصادی توضیح داد. بخشی از افزایش مبادلات در شهریورماه به خریدهای مرتبط با آغاز سال تحصیلی و جبران تقاضای به‌تعویق‌افتاده در ماه‌های پس از جنگ مربوط می‌شود. با انجام این خریدها و تامین بخشی از نیازهای خانوار، طبیعی است که تقاضا در مهرماه تا حدی فروکش کند. از این منظر، جهش شهریور را نمی‌توان لزوما نشانه آغاز یک دوره پایدار از رونق مصرفی دانست. عامل دیگر، تداوم تورم و محدودیت قدرت خرید است. در شرایطی که قیمت کالاها و خدمات با سرعت افزایش می‌یابد، رشد مبالغ اسمی پرداخت‌ها لزوما به معنای افزایش حجم خرید نیست. حتی افزایش متوسط مبلغ اسمی هر تراکنش نیز نمی‌تواند به‌تنهایی نشانه بهبود تقاضا تلقی شود؛ چراکه تعدیل این شاخص با تورم، از کاهش ۸.۳درصدی آن حکایت دارد.

همچنین، آمار شاپرک صرفا به خریدهای روزمره خانوارها محدود نیست و بخشی از تراکنش‌های ثبت‌شده به مبادلات و تسویه‌حساب‌های تجاری مربوط می‌شود. از این رو، تسویه‌های پایان تابستان و پایان‌دوره‌های مالی بنگاه‌ها می‌تواند در افزایش مبالغ ثبت‌شده در شهریور نقش داشته باشد. با ورود به پاییز و کاهش این جریان‌های مقطعی، ارزش کل تراکنش‌ها نیز تعدیل شده است. آمار مهرماه نشان می‌دهد رشد قابل‌توجه ارزش حقیقی تراکنش‌ها در شهریورماه به یک روند پایدار تبدیل نشده است. ارزش واقعی پرداخت‌ها در نخستین ماه پاییز کاهش یافته و متوسط مبلغ حقیقی هر تراکنش نیز کوچک‌تر شده است. این تحولات در کنار رشد ناچیز ارزش حقیقی تراکنش‌ها در مقیاس سالانه، از محدودیت تقاضای مصرفی در شرایط تورمی حکایت دارد. در چنین وضعیتی، افزایش ارقام اسمی شبکه پرداخت بیش از آنکه بازتاب‌دهنده گسترش مصرف باشد، تحت‌تاثیر افزایش قیمت‌ها قرار دارد و ارزیابی وضعیت تقاضای خانوارها بدون تعدیل تورمی می‌تواند تصویری گمراه‌کننده ارائه کند.