درگذشت اقتصاددانی در خدمت زمین

نوردهاوس افزون بر پژوهش‌های علمی، بیش از پنج دهه از عمر خود را در دانشگاه ییل سپری کرد و در مقام استاد، پژوهشگر و مدیر دانشگاهی، نقشی ماندگار در حیات علمی این دانشگاه داشت. میراث او تنها به اقتصاد محیط‌زیست محدود نمی‌شود؛ آثارش درباره رشد اقتصادی، چرخه‌های تجاری، نوآوری فناورانه و سیاستگذاری عمومی نیز جایگاهی مهم در ادبیات اقتصادی دارند. در این سه یادداشت، وجوهی از زندگی علمی و دانشگاهی نوردهاوس و سهم او در فهم یکی از مهم‌ترین مسائل اقتصاد معاصر مرور می‌شود.

اقتصاددان پرکار

ویلیام نوردهاوس، فارغ‌التحصیل سال ۱۹۶۳ دانشگاه ییل و استاد برجسته اقتصاد در کرسی استرلینگ، که در سال ۲۰۱۸ به‌دلیل ادغام مساله تغییرات اقلیمی در تحلیل کلان‌اقتصادی بلندمدت برنده جایزه نوبل شد، در ۳۰ اکتبر و در ۸۵ سالگی درگذشت. ویلیام دی. نوردهاوس، استاد بازنشسته اقتصاد در کرسی استرلینگ، اقتصاددانی برجسته بود که آثار تاثیرگذارش این رشته را متحول کرد. او در سال ۲۰۱۸ به‌پاس پژوهش‌های پیشگامانه‌اش در زمینه اقتصاد تغییرات اقلیمی، برنده جایزه نوبل اقتصاد شد.

نوردهاوس پس از مبارزه با بیماری گلیوبلاستوما، نوعی سرطان تهاجمی مغز، در ۳۰ اکتبر درگذشت. او ۸۵ سال داشت. نوردهاوس همچنین بیش از ۵۰ سال از چهره‌های محوری دانشگاه ییل بود. او به چندین نسل از دانشجویان دوره کارشناسی و تحصیلات تکمیلی آموزش داد و مسوولیت‌های مدیریتی مهمی در این دانشگاه بر عهده داشت؛ از جمله معاونت دانشگاه و معاونت امور مالی و اداری. دامنه پژوهش‌های تاثیرگذار او بسیار گسترده بود و موضوعاتی همچون اقتصاد تغییرات اقلیمی، سنجش تغییرات فناورانه، تعامل میان چرخه تجاری و چرخه انتخاباتی و اندازه‌گیری رفاه اقتصادی را دربرمی‌گرفت. بخشی از این پژوهش‌های آینده‌نگرانه را او به‌طور مشترک با جیمز توبین فقید، دیگر برنده جایزه نوبل دانشگاه ییل و یکی از تاثیرگذارترین اقتصاددانان زمان خود، انجام داد. بااین‌حال، نوردهاوس بیش از هر چیز به‌دلیل دریافت جایزه نوبل سال ۲۰۱۸ شناخته می‌شود؛ جایزه‌ای که به‌پاس «ادغام تغییرات اقلیمی در تحلیل کلان‌اقتصادی بلندمدت» به او اعطا شد. برجسته‌ترین نمود این دستاورد، مدلی است که با عنوان DICE (مدل پویای یکپارچه اقلیم ـ اقتصاد) شناخته می‌شود؛ مدلی تاثیرگذار که تعامل میان انتشار کربن، تغییرات اقلیمی و رشد اقتصادی را بررسی می‌کند.

مدل DICE به سیاستگذاران کمک می‌کند هزینه‌های اقتصادی تغییرات اقلیمی، از جمله خسارات محصولات کشاورزی و افزایش سطح آب دریاها، را برآورد کنند و آنها را با هزینه‌های کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای مقایسه کنند. نوردهاوس با استفاده از این مدل نشان داد که مالیات بر کربن می‌تواند انتشار گازهای گلخانه‌ای را به شیوه‌ای کارآمد کاهش دهد. او همچنین سطح بهینه چنین مالیاتی را برآورد کرد و بدین‌ترتیب، چارچوبی اقتصادی و تاثیرگذار برای قیمت‌گذاری کربن فراهم آورد. نوردهاوس در سخنرانی خود به مناسبت دریافت جایزه نوبل گفت: «مهم‌ترین دستاورد علم اقتصاد، تشخیص این واقعیت است که تغییرات اقلیمی، پیامد جانبی زیان‌بار و ناخواسته رشد اقتصادی است. بهترین راهکار برای مقابله با چنین آثار خارجی‌ای، وضع عوارض بر آلودگی یا همان چیزی است که امروزه مالیات بر کربن نامیده می‌شود.»

* هیات علمی دانشگاه ییل

خاموشی یک ذهن کنجکاو

نوردهاوس از دهه ۱۹۷۰ به تأمل درباره اقتصاد تغییرات اقلیمی پرداخت؛ زمانی که شمار اندکی از اقتصاددانان ــ یا حتی افراد دیگر ــ به این موضوع می‌اندیشیدند یا آن را مطالعه می‌کردند. مدل DICE که او توسعه داد، در کنار ده‌ها مقاله، سخنرانی‌های متعدد در سراسر جهان و کتاب‌های پرشمارش، راه را برای شکل‌گیری مجموعه عظیمی از پژوهش‌ها هموار کرد؛ پژوهش‌هایی که همچنان چارچوب بحث‌های جاری درباره بهترین راهکار مقابله با تهدید تغییرات اقلیمی را شکل می‌دهند.

نوردهاوس در این مسیر، در خدمت رشته تخصصی خود و کشورش نیز بود: او به‌عنوان سردبیر مجلات علمی، عضو هیات کارشناسان اقتصادی دفتر بودجه کنگره، نخستین رئیس کمیته مشورتی اداره تحلیل اقتصادی، رئیس هیات‌مدیره بانک فدرال‌رزرو بوستون و عضو شورای مشاوران اقتصادی رئیس‌جمهور فعالیت کرد. او همچنین عضو آکادمی ملی علوم آمریکا، عضو ممتاز انجمن اقتصاد آمریکا و رئیس این انجمن بود. در میان دستاوردهای برجسته و کم‌نظیر او، نباید از مشارکتش در تألیف و بازنگری چندین ویرایش کتاب درسی «اقتصاد» غافل شد. این کتاب درسی که نخستین بار در سال ۱۹۴۸ به قلم پل ساموئلسون، نخستین آمریکایی برنده جایزه نوبل اقتصاد، منتشر شد، همچنان مرجع اصلی درس مبانی علم اقتصاد در دانشگاه‌های سراسر ایالات متحده به شمار می‌رود. نوردهاوس در سال ۱۹۸۵ به‌عنوان نویسنده همکار به این پروژه پیوست و پس از درگذشت ساموئلسون در سال ۲۰۰۹، مسوولیت اصلی تالیف را بر عهده گرفت. او با بازنگری و به‌روزرسانی کتاب، انتشار آن را تا جدیدترین ویرایش، یعنی ویرایش نوزدهم، ادامه داد. در سال‌های اخیر نیز از طریق پروژه‌ای با همکاری انتشارات لایت‌هاوس بوکس تلاش می‌کرد کتابی درسی در زمینه اقتصاد تهیه کند که برای همه علاقه‌مندان به یادگیری، به‌صورت رایگان در دسترس باشد.

ویلیام نوردهاوس در آلبوکرکیِ ایالت نیومکزیکو به دنیا آمد؛ جایی که خانواده‌اش به‌واسطه مشارکت‌های مدنی متعدد خود به شهرت رسیده بودند. پدرش که فارغ‌التحصیل کالج ییل و دانشکده حقوق ییل بود، موسسه حقوقی خود را به یکی از برجسته‌ترین مدافعان حقوق بومیان آمریکا در کشور تبدیل کرد. این موسسه بر نمایندگی قبایل سرخ‌پوست آمریکا، شرکت‌های متعلق به قبایل و سازمان‌های بومیان آمریکا تمرکز داشت و در سال ۱۹۸۴، در پرونده‌ای تاریخی درباره حقوق آب، به پیروزی مهمی برای ملت آپاچی جیکاریا دست یافت. پدر نوردهاوس همچنین از پیشگامان توسعه اسکی در کوه‌های ساندیا در نیومکزیکو بود و مجموعه‌ای را بنیان گذاشت که بعدها به پیست اسکی ساندیا پیک تبدیل شد؛ مجموعه‌ای واقع در جنگل ملی سیبولا. نوردهاوسِ جوان نیز تا پایان عمر به اسکی علاقه‌مند ماند.

نوردهاوس در سال ۱۹۵۹، به‌عنوان دانشجوی دوره کارشناسی وارد دانشگاه ییل شد؛ رویدادی که خود آن را «یکی از بزرگ‌ترین موهبت‌های زندگی‌ام» می‌نامید. او ییل را «بهشتی برای ذهن‌هایی می‌دانست که به مرحله تفکر انتزاعی قدم می‌گذارند». نوردهاوس در برنامه مطالعات هدایت‌شده شرکت کرد؛ برنامه‌ای فشرده برای دانشجویان سال اول که در آن استادانی چون وینسنت اسکالی، لئونارد کریگر، ویکتور برومبرت و ریچارد برنستاین به او آموزش می‌دادند. به گفته نوردهاوس، این استادان دانشمند و آموزگار، «الگوهایی برای زندگی دانشگاهی آینده او بودند.» او سپس برای ادامه تحصیل در مقطع تحصیلات تکمیلی به موسسه فناوری ماساچوست (MIT) رفت؛ دانشگاهی که آن را نیز نوعی بهشت می‌دانست و «آرکادیا» می‌نامید. در آنجا پل ساموئلسون و رابرت سولو، هر دو از برندگان جایزه نوبل اقتصاد، استاد راهنمای او بودند. هم‌دوره‌ای‌هایش نیز گروهی از اقتصاددانان جوان را تشکیل می‌دادند که بسیاری از آنان بعدها به چهره‌های برجسته نسل خود تبدیل شدند.

نوردهاوس بلافاصله پس از پایان تحصیلات تکمیلی، به‌عنوان استادیار در دانشگاه ییل استخدام شد و از همان آغاز، در امور دانشگاه مشارکت فعالی داشت. او برخلاف پژوهشگرانی که خود را در فضای محدود دانشگاهی محصور می‌کنند، چهره‌ای اثرگذار در گروه آموزشی خود و در سطح دانشگاه بود؛ هم به دانشجویان کارشناسی و هم به دانشجویان تحصیلات تکمیلی درس می‌داد و به‌طور منظم در جلسات هیات علمی کانکتیکات‌هال شرکت می‌کرد. هنگامی که در سال ۲۰۱۵مجلس سنای اعضای هیات علمی دانشکده هنر و علوم تاسیس شد، نوردهاوس یکی از اعضای نخستین دوره آن بود و بعدها ریاست آن را نیز بر عهده گرفت. همکاری و دوستی با بیل مایه شادی بود. او به همه‌چیز کنجکاو بود و هر موضوعی را که به آن می‌پرداخت، عمیق‌تر می‌شناخت و درک ما را از آن گسترش می‌داد؛ از تغییرات اقلیمی و چرخه تجاری گرفته تا محاسبه ارزش فعلی شهریه دانشگاه ییل از سال ۱۷۰۱ تا امروز.

* استاد بازنشسته اقتصاد در دانشگاه ییل

میراث یک اندیشمند

نوردهاوس طی دو سال تصدی سمت معاونت دانشگاه، از سال ۱۹۸۶ تا ۱۹۸۸، و سپس در دوره‌ای که در سال‌های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۳ به‌طور موقت مسوولیت معاونت امور مالی و اداری را بر عهده گرفت، به هدایت دانشگاه ییل در دوره‌هایی از نوسانات مالی و بازسازمان‌دهی ساختاری کمک کرد. تمرکز او در این دوران بر ایجاد توازن در بودجه دانشگاه و اجرای الگوهای بلندمدت مالی بود. او در سال ۲۰۱۴ نیز در طراحی و تدوین نظام داخلی عوارض کربن دانشگاه ییل نقش مهمی ایفا کرد؛ اقدامی که ییل را به یکی از نخستین دانشگاه‌های بزرگ تبدیل کرد که سازوکارهای نهادی قیمت‌گذاری کربن را در محوطه دانشگاه خود به‌صورت آزمایشی به اجرا گذاشتند.

نوردهاوس در طول سال‌ها، مشاور مورد اعتماد بسیاری از مدیران دانشگاه بود و مطالعات و گزارش‌های نهادی متعددی تألیف کرد. او و ویلیام برینارد، که او نیز پیش‌تر معاون دانشگاه بود، در محافل دانشگاهی با محبت و به‌طور غیررسمی «بیل‌ها» نامیده می‌شدند. هرگاه کسی می‌خواست موضع خود را در موضوعی مورد اختلاف تقویت کند، ممکن بود به «بیل‌ها» استناد کند؛ زیرا می‌دانست که دیدگاه‌های آن دو، به‌واسطه نگاه سنجیده و محتاطانه‌شان در پاسداری از میراث ییل، از اعتبار و وزن ویژه‌ای برخوردار است. نوردهاوس از هر جهت یک بیلی تمام‌عیار بود: دانشجوی دوره کارشناسی، دانش‌آموخته، عضو هیات علمی، معلم، پژوهشگر و مدیر دانشگاه؛ کسی که مجموعه مشارکت‌هایش بهترین جلوه از ارزش‌ها و آرمان‌های یک دانشگاه را به نمایش می‌گذاشت. او همواره استادان خود در ییل را دوست می‌داشت و تحسین می‌کرد. تاثیر آنان را می‌شد در شیوه‌ای دید که او زندگی دانشگاهی خود را در بیل نوردهاوس، هم در مقام اقتصاددان و هم به‌عنوان عضوی از جامعه دانشگاهی، با جدیت و هدفمندی در پی حقیقت بود. تعهد عمیق او به دانشگاه ییل و تلاش پیگیرش برای فهم اقتصاد تغییرات اقلیمی، دو روی یک سکه بودند. او می‌خواست نهادی را که دوست می‌داشت به کمال نزدیک‌تر کند و در عین حال، بشریت را از آسیب‌های قابل پیشگیری ناشی از گرمایش جهانی مهارنشده در امان نگه دارد.

از نوردهاوس همسرش باربارا به یادگار مانده است؛ فارغ‌التحصیل موسسه روان‌کاوی وسترن نیوانگلند، روان‌کاو شاغل و استاد بالینی دستیار در مرکز مطالعات کودک دانشگاه ییل که سال‌ها در این سمت فعالیت داشت. سه فرزند او جف، مونیکا (فارغ‌التحصیل سال ۱۹۹۱) و ربکا (فارغ‌التحصیل سال ۱۹۹۵، همسر ویلیام کَری) و سه نوه‌اش، آنابل، مارگو و الکساندرا هستند.

* رئیس پیشین دانشگاه ییل؛ استاد دانشکده مدیریت