آژیرهای خاموش، پناهگاه‌های ناتمام

روزنامه «دنیای‌اقتصاد» ۱۶ مهرماه در گزارشی به موضوع ۵هشدار مکتوب درباره «شهرهای حساس اما بدون آمادگی» در فاصله جنگ‌های ۱۲روزه و ۴۰روزه پرداخته است. در این گزارش اشاره شده است که تکالیف شهرداران برای تامین «پناهگاه اضطراری»، ۹ماه پس‌از هشدار مکتوب مرکز تحقیقات مسکن درباره «نبود مولفه‌های پناه‌گیری در کلان‌شهرها» به تصویب رسید. آن هشدار در فاصله جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰روزه داده شد؛ اما مدیران شهر با غفلت از «اقدام فوری» مشغول طراحی «پناهگاه‌های دائمی» بودند. بر اساس گزارش مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، کلان‌شهرهای کشور به دو دسته در معرض خطر تقسیم می‌شوند؛ نخست شهرهایی مانند تهران، اصفهان، تبریز و مشهد که به‌دلیل تمرکز مراکز اداری، نظامی و شریان‌های حیاتی هدف حملات هوایی هستند و دوم شهرهایی نظیر نطنز، فردو، بوشهر و عسلویه که به واسطه مجاورت با تاسیسات هسته‌ای، پالایشگاهی و موشکی در معرض آسیب قرار دارند. با وجود هشدار کارشناسان مبنی بر ورود به فاز عملیاتی جنگ و نیاز به اقدامات اضطراری کوتاه‌مدت، غفلت و تمرکز مدیران شهری بر پروژه‌های دیربازده، شهرها را در برابر حملات بی‌دفاع گذاشته است.

پارکینگ پناهگاه‌ها چه شد؟

البته شهرداری تهران پس از جنگ ۱۲روزه، از آغاز احداث پناهگاه‌هایی بزرگ برای پایتخت خبر داده است؛ پناهگاه‌هایی که هنوز مکان آنها مشخص نیست. به گزارش رسانه شرق، علیرضا زاکانی، شهردار تهران، ۹بهمن سال۱۴۰۴ دقیقا یک‌ماه پیش از شروع جنگ ۴۰روزه در رابطه با ساخت پناهگاه در زمان جنگ، استقرار آژیر خطر و حفاظت از مردم در برابر جنگ احتمالی گفت: «اصل این کار در دستور کار ما است. بعد از جنگ ۱۲روزه راجع به آن برنامه‌ریزی کردیم و دنبال این هستیم که از طریق پارکینگ‌پناهگاه، امکانی را فراهم کنیم که مردم در طول سال پارکینگ‌های زیرزمینی و اقتضائات زیرزمینی را داشته باشند و در موقع خطر که ان‌شاالله هیچ‌وقت پیش نیاید، بتوانند به‌عنوان پناهگاه از آن استفاده کنند.»

وعده‌ای که متاسفانه نه تنها در دوران جنگ ۴۰روزه بلکه امروز که حدودا هفت ماه از این آتش‌بس موقت در فروردین ماه می‌گذرد محقق نشده و شاهد ساخت پناهگاه وعده داده‌شده در تهران نیستیم. در همین راستا روزنامه «دنیای‌اقتصاد» تلاش کرد،‌ گفت‌وگویی با سخنگوی شهرداری تهران داشته باشد، موضوع ساخت این پناهگاه‌ها را جویا شود و از مرحله ساخت آنها اطلاعات کسب کند که متاسفانه موفق به دریافت اخبار فرآیند ساخت این پناهگاه‌‌ها از شهرداری تهران نشدیم.

۶مداخله فوری برای جانمایی سریع پناهگاه‌ها

روزنامه «دنیای‌اقتصاد» در همان گزارش ۱۶مهرماه خود به این نکته نیز اشاره می‌کند که مرکز تحقیقات مسکن برای ارتقای تاب‌آوری شهری، ۶راهکار فوری ارائه کرده است که شامل «تامین پناهگاه در ایستگاه‌های عمیق مترو»، «استفاده از پارکینگ‌های طبقاتی دولتی»، «تجهیز سوله‌های بحران شهرداری»، «تخلیه و آماده‌سازی ۲۰ تا ۳۰نقطه برای فضای بقای موقت»، «به‌کارگیری سازه‌های فلزی آماده» و «ایجاد پناهگاه‌های نیمه‌صحرایی در اطراف شهرها» می‌شود. پاک‌سازی زیرزمین‌های عمومی، اصلاح جانمایی کاربری‌های خطرناک در پروژه‌های مسکن ملی، ارائه الگوی طراحی اضطراری و آموزش جامع شهروندان از طریق اپلیکیشن و بروشور نیز از الزامات تکمیلی این مداخلات فوری است.

 بررسی عملکرد شهرداری تهران در دهه۱۳۶۰ نشان می‌دهد که در سال۱۳۶۶ و با اوج‌گیری حملات هوایی، ۴۷پناهگاه عمومی در مدارس (از جمله منطقه ۱۰) با همکاری آموزش‌وپروورش احداث شد. همچنین شهرداری با ارائه مصالح، انتشار برگه‌های راهنما در روزنامه‌ها و آموزش‌های شهروندی مانند مقاوم‌سازی منازل، تجهیز زیرزمین‌ها، پاک‌سازی مسیرها و تهیه کیف ایمنی، نقش موثری در کاهش تلفات داشت؛ الگویی از اقدام سریع و مردم‌محور که دستورالعمل جدید وزارت راه باعنوان «مکان‌یابی، برنامه‌ریزی و طراحی پناهگاه‌های شهری و فضاهای امن» در سال جاری نیز در پی احیای ابعاد تخصصی آن است.

قیاس جنگ هشت ساله با جنگ‌های اخیر

باید در نظر داشته باشیم که جنگ‌های اخیر، مانند نبردهای ۱۲روزه و ۴۰روزه، به هیچ عنوان قابل مقایسه با هشت سال دفاع مقدس نیستند؛ چراکه ماهیت و نوع حملات هوایی به‌کلی تغییر کرده است. این تفاوت اساسی باعث شده است که سامانه‌های هشداردهنده سنتی نظیر آژیر، کارآیی پیشین خود را از دست بدهند. همچنین به‌دلیل ورود متعدد جنگنده‌ها از مرزهایی نامشخص و عدم شناسایی سریع موج حملات هوایی به‌دلیل تغییر ماهیت جنگ‌ها در دنیای امروز امکان اطلاع‌رسانی محدود شده است. از سوی دیگر، موضوع پناهگاه‌ها و تجمع مردم در مکان‌ها و ساعت‌های مشخص نیز خود به یک چالش و تهدید امنیتی جدی تبدیل شده است. کارشناسان بر این باورند که چنین تجمعات انبوهی با حداقل هشدار، می‌تواند امنیت جان شهروندان را بیش از پیش به خطر بیندازد.

لزوم دسترسی آسان به پناهگاه 

در همین راستا، احمد فاطمی، عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد»، درباره ساخت پناهگاه در شهرها و نصب آژیر که در دو جنگ پیشین وعده داده شده بود که در سطح شهرها نصب شود، توضیح داد: «هم برای شهرداری‌ها و هم برای دولت به معنای عام کلمه این موضوع تکلیف است و لازم است که حتما پناهگاه‌های مستحکم ساخته شود. به هر حال ما کشوری هستیم که همواره مورد طمع دشمنان و متجاوزان قرار داریم و باید برای دفاع تدبیر کنیم. موضوع پناهگاه‌های استاندارد از مدت‌ها پیش باید مدنظر ما می‌بود، اما الان هم باز دیر نیست.» وی ادامه داد: «به نظر من باید تمام مجوزهایی که شهرداری برای احداث ساختمان‌ها و برج‌ها صادر می‌کند، حتما یکی از الزاماتش داشتن دسترسی آسان به پناهگاه باشد. من فکر می‌کنم باید امروز یک دستورالعمل کلی صادر شود؛ به‌طوری‌که هر سازه‌ای، یکی از الزاماتش -همانند داشتن پارکینگ- داشتن پناهگاهی محکم با قابلیت دسترسی آسان باشد که توسط مجلس نیز پیگیری و نظارت می‌شود. بنابراین، این موضوع باید جزء الزامات نهادهای نظارتی باشد تا به شهرداری‌ها و دهیاری‌ها تکلیف کنند که در حقیقت، این پیوستِ ساخت پناهگاه رعایت شود.»

شهرداری‌ها باید پناهگاه عمومی بسازند

فاطمی با تاکید بر اینکه وجود پناهگاه در کنار ساختمان یا در زیرزمین آن و به طریق اولی در نهادهای دولتی، باید در اولویت قرار گیرد، توضیح داد: «ساختمان‌هایی که متعلق به دولت هستند و ساخت‌وساز در آنها انجام می‌شود، باید در اولویت باشند. پناهگاه‌های عمومی را هم باید شهرداری‌ها بسازند؛ به‌ویژه در مناطق مهم و با تراکم جمعیت بالا که حتما باید پناهگاه داشته باشند. باید در مناطق تجاری و بازار و همچنین در محیط‌های دولتی، همه کارگاه‌ها، شهرک‌های صنعتی و کارخانه‌ها ساخت پناهگاه پیش‌بینی شود.»

آژیر خطر از نان شب واجب‌تر است

این عضو کمیسیون اجتماعی درباره امکان استفاده از بلندگوهای شهری برای اعلان خطر به مردم تشریح کرد: «تمام اینها و تمامی نهادها و سازمان‌های ذی‌ربط باید این کار را انجام دهند. ما باید یک فرماندهی متمرکز برای این کار داشته باشیم که یا در شهرداری‌ها باشد یا در وزارت کشور، استانداری‌ها و فرمانداری‌ها مستقر باشد. یعنی می‌گویم همان‌طور که آتش‌نشانی در سطح شهر وجود دارد، این موضوع هم مدیریت شود که از نان شب واجب‌تر است.»

تغییر شیوه اطلاع‌رسانی به‌دلیل تحول درجنگ‌ها

پس از بررسی‌ها از مجلس به سراغ مهدی اقراریان، عضو شورای شهر تهران، رفتیم تا در رابطه اقدامات شهرداری درخصوص ساخت پناهگاه‌ها در شهر تهران و نصب آژیرهای خطر در زمان درگیری‌های نظامی گفت‌وگو کینم، وی در این‌باره توضیح داد: «ببینید ما باید به دو موضوع اشاره کنیم. مساله اول، پناهگاه است که در این بحث، یک لایحه آمد و موضوع پناهگاه در شورای شهر بررسی شد و این لایحه به تصویب رسید. پناهگاه‌ها به چند دسته تقسیم‌بندی شدند: پناهگاه‌هایی که در اماکن عمومی هستند مانند ایستگاه‌های مترو، همچنین پناهگاه‌هایی که در ساختمان‌های عمومی در اختیار شهرداری قرار دارند و پناهگاه‌هایی که در ساختمان‌های خصوصی هستند. اگر شما در سطح شهر مشاهده بفرمایید، تابلوهای برخی از آنها نیز نصب شده است. اما با توجه به تغییر و تحول در نوع جنگ‌ها، نحوه اطلاع‌رسانی و شیوه اعلام شرایط خاص در امروز تغییر کرده است.»

موضوع آژیر خطر در اختیار شهرداری نیست

وی ادامه داد: «در مورد آژیر هم باید به همین مساله اشاره کرد؛ این موضوع در اختیار شهرداری نیست و تصمیم‌گیری درباره آن بر عهده شهرداری و شورا نیست، بلکه مقامات دیگری در مورد این موضوع تصمیم‌گیری می‌کنند. البته شیوه و روش اطلاع‌رسانی هم‌اکنون در دنیا متفاوت است. در موضوعات بلایای طبیعی یا مواردی از این دست نیز شما شاهد این هستید که بعضا از طریق اطلاع‌رسانی و اعلان (نوتیفیکیشن) روی گوشی‌ها — یعنی پیامی که روی گوشی‌های افراد می‌آید — اطلاع‌رسانی می‌شود. اما در حوزه تقسیم کار، این مساله به کمیته ایمنی و کمیسیون محیط زیست و خدمات شهری ما برمی‌گردد که دوستان به صورت تخصصی موضوع را دنبال می‌کنند.»

آماده‌سازی زیرساخت‌هایی برای احداث پناهگاه

اقراریان در پاسخ به این سوال که آیا در جنگ آینده ما می‌توانیم چنین امکاناتی داشته باشیم؟ با توجه به اینکه احتمال درگیری‌ها و جنگ قریب‌الوقوع است، تصریح کرد: «نکته‌ای که وجود دارد این است که ظرفیت‌ها و زیرساخت‌هایی برای این موضوع آماده شده که قابل بهره‌برداری است. البته باید سایر دستگاه‌ها و مجموعه‌ها، مانند مجموعه پدافند غیرعامل در این موضوع مشارکت داشته باشند. شهرداری و شورا کارهایی را آغاز کرده‌اند؛ اما عرض می‌کنم که این مساله ضلع‌های مختلفی دارد و تمام این ضلع‌ها باید بیایند و در کنار یکدیگر این بحث را دنبال کنند.»

تصویب ساخت و احیای پناهگاه در شورای شهر

وی خاطرنشان کرد: «آن چیزی که اکنون در مجموعه شورا اتفاق افتاده، همین مصوبه اخیری است که در موضوع پناهگاه‌ها تصویب شده و در حال حاضر بحث ساخت و احیای برخی از پناهگاه‌ها مورد توجه است. باید به این مفهوم توجه داشت که اصلا نوع و شیوه جنگ‌ها تغییر کرده است و این تغییر شیوه یعنی شما بعضا مشاهده می‌کنید که در جنگ‌های جدید اطلاع‌رسانی صورت می‌گیرد و ممکن است خطا اتفاق بیفتد. اما اینکه به چه صورت و چگونه اطلاع‌رسانی شود، اینها تماما تصمیماتی است که مطابق قانون در اختیار شهرداری‌ها نیست و شهرداری‌ها مجری تصمیماتی هستند که در سطوح دیگری گرفته می‌شود. اگر این تصمیمات اتخاذ شود، قاعدتا شهرداری‌ها هم پیگیری خواهند کرد. یعنی در حوزه بحث آژیر خطر و پناهگاه‌ها، شهرداری صرفا مجری است و هنوز تصمیم خاصی از سطوح بالاتر بابت این موضوع اتخاذ نشده است یا ما از آن مطلع نیستیم.»