دو چهره از وضعیت منابع آبی

فاطمه صالحی:  حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور در آغاز سال آبی جدید به ۲۲‌میلیارد و ۵۸۰‌میلیون مترمکعب رسیده و میانگین پرشدگی آنها را به ۴۳درصد رسانده است. این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۳۰درصد و نسبت به میانگین ۱۰ساله ۵درصد بیشتر است. با این حال، بهبود ذخایر در سطح ملی به معنای رفع تنش آبی نیست؛ چراکه توزیع نامتوازن بارش‌ها، تفاوت وضعیت سدها در حوضه‌های آبریز و تداوم برداشت از منابع آب، همچنان پایداری تامین آب را با چالش مواجه می‌کند.  مقایسه وضعیت مخازن در ابتدای سال آبی نشان می‌دهد که ذخیره سدها نسبت به پاییز سال گذشته افزایش یافته است. در همین مقطع از سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۴، حجم آب موجود در سدها ۱۷‌میلیارد و ۴۱۰‌میلیون مترمکعب بود؛ درحالی‌که میانگین ۱۰ساله این شاخص به ۲۱‌میلیارد و ۶۰۰‌میلیون مترمکعب می‌رسد. بنابراین، ذخایر فعلی نه‌تنها از سال گذشته بیشتر است، بلکه اندکی نیز از میانگین بلندمدت عبور کرده است.

 با وجود این، مقایسه با سال گذشته باید با احتیاط انجام شود. پاییز سال آبی قبل در شرایطی آغاز شد که کشور با کسری قابل‌توجه ذخایر روبه‌رو بود. از این رو، رشد ۳۰درصدی حجم مخازن بیش از آنکه نشانه بازگشت منابع آبی به شرایط مطلوب باشد، از بهبود نقطه شروع سال آبی حکایت دارد. از سوی دیگر، روند ورود و خروج آب به مخازن نیز ضرورت احتیاط در ارزیابی وضعیت را نشان می‌دهد. ورودی سدها از ابتدای مهر تا ۱۰آبان به یک‌میلیارد و ۹۱۰‌میلیون مترمکعب رسیده که ۷۲درصد بیشتر از مدت مشابه سال گذشته و ۱۰درصد بالاتر از میانگین ۱۰ساله است. با این حال، خروجی سدها نیز در همین دوره به ۳‌میلیارد و ۶۵۰‌میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که ۴۶درصد از سال گذشته و ۷درصد از میانگین بلندمدت بیشتر است. به این ترتیب، خروج آب از مخازن همچنان از ورودی پیشی گرفته و در مجموع حدود یک‌میلیارد و ۷۴۰‌میلیون مترمکعب بیشتر از میزان ورودی آب از سدها خارج شده است. این وضعیت نشان می‌دهد که افزایش ذخایر نسبت به سال گذشته را نباید صرفا به بهبود ورودی‌ها نسبت داد. الگوی مصرف و میزان رهاسازی آب از مخازن نیز در شکل‌گیری وضعیت فعلی نقش دارند.

 بهبود بارش‌ها، تضمین‌کننده امنیت آبی نیست

بهبود وضعیت بارش‌ها و افزایش ذخایر سدهای کشور در آغاز سال آبی جدید، اگرچه نشانه‌ای امیدوارکننده است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند نگرانی‌ها درباره آینده منابع آب را برطرف کند. مساله اصلی این است که توزیع نامتوازن بارش‌ها در مناطق مختلف کشور و الگوی بالای مصرف آب، اجازه نمی‌دهد افزایش بارندگی به‌سرعت به بهبود پایدار وضعیت منابع آبی منجر شود.

محسن موسوی‌خوانساری، دبیر کمیته ملی سدهای بزرگ ایران، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با اشاره به تفاوت وضعیت بارش در مناطق مختلف کشور اظهار کرد: سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ با وجود آنکه از نظر میانگین بارش در محدوده متوسط بارندگی سالانه ۵۰سال اخیر قرار داشت، به‌دلیل توزیع نامتوازن بارش‌ها، شرایط متفاوتی را در حوضه‌های آبریز رقم زد.

او توضیح داد: در شمال‌غرب کشور، بارندگی وضعیت مناسبی داشت و به همین دلیل ذخایر آبی و سدهای این منطقه در شرایط مطلوب‌تری قرار گرفتند. در مقابل، استان‌هایی مانند تهران، قم، البرز و قزوین تنها حدود دوسوم متوسط بارش سالانه خود را دریافت کردند و همین مساله وضعیت ذخایر آبی این مناطق را با نااطمینانی جدی مواجه کرد. موسوی خوانساری با اشاره به پیش‌بینی بارش‌های قابل‌توجه در ماه‌های آبان و آذر امسال گفت: حتی اگر پیش‌بینی‌ها درباره وقوع پدیده ال‌نینو و افزایش بارندگی در این ماه‌ها محقق شود، نباید آن را به معنای حل مساله آب کشور تلقی کرد. به گفته او، مساله منابع آب ایران صرفا به میزان بارندگی محدود نمی‌شود و الگوی مصرف، به‌ویژه در بخش کشاورزی، نقش تعیین‌کننده‌ای در پایداری ذخایر دارد. دبیر کمیته ملی سدهای بزرگ ایران با تاکید بر سهم بالای کشاورزی در مصرف منابع آب کشور بیان کرد: وقتی میزان مصرف آب در بخش کشاورزی و شرب بالاست، حتی سال‌های پربارش نیز نمی‌توانند به‌تنهایی کسری منابع آب سطحی و زیرزمینی را جبران کنند. در واقع، اگر الگوی مصرف اصلاح نشود، افزایش ذخایر سدها در دوره‌های پربارش نیز ممکن است در مدت کوتاهی با برداشت‌های بالا از بین برود.

او افزود: اتکا به بارش‌های شدید یا وقوع ال‌نینو نمی‌تواند راهکار تضمین امنیت آبی کشور باشد. آنچه اهمیت دارد، حرکت به سمت مدیریت صحیح مصرف آب، به‌خصوص در کشاورزی است. در غیر این صورت، حتی اگر مخازن سدها در مقاطعی وضعیت مناسبی پیدا کنند، استمرار مصرف بالا دوباره آنها را با افت ذخایر مواجه خواهد کرد. به اعتقاد موسوی‌خوانساری، مساله اصلی مدیریت منابع آب کشور باید از تمرکز صرف بر افزایش ورودی سدها به سمت کنترل تقاضا و اصلاح الگوی مصرف تغییر کند؛ چراکه بارش بیشتر زمانی به بهبود پایدار وضعیت آبی منجر می‌شود که با مدیریت برداشت از منابع سطحی و زیرزمینی همراه باشد.

 دو تصویر متفاوت از سدها

بررسی وضعیت سدهای مهم کشور نشان می‌دهد که بهبود ذخایر در همه حوضه‌های آبریز به یک اندازه اتفاق نیفتاده است. در بخشی از سدهای غرب، شمال‌غرب و جنوب‌غرب کشور، وضعیت مناسب‌تری ثبت شده است. سد جگین با ۹۱درصد، ایلام با ۸۶درصد، زیردان و قشلاق هر کدام با ۷۳درصد و کوثر با ۷۱درصد پرشدگی در زمره سدهای پرآب قرار دارند. در تهران نیز وضعیت مخازن یکدست نیست. سد امیرکبیر با ذخیره ۱۲۰‌میلیون مترمکعب، به ۶۷درصد ظرفیت خود رسیده و در مقایسه با سال گذشته بیش از هفت برابر آب بیشتری در اختیار دارد. با این حال، سدهای دیگر تامین‌کننده آب تهران شرایط مشابهی ندارند. ماملو با ۱۱درصد، لتیان با ۲۷درصد و طالقان با ۳۷درصد پرشدگی، همچنان با محدودیت ذخایر مواجهند. در این میان، ذخیره ماملو ۷۴درصد و لتیان ۳۹درصد پایین‌تر از میانگین ۱۰ساله است. در حوضه کارون نیز مجموع ذخایر به ۷‌میلیارد و ۶۵۲‌میلیون مترمکعب رسیده و ۶۲درصد ظرفیت مخازن را پر کرده است. این رقم ۹درصد بالاتر از میانگین ۱۰ساله قرار دارد. با این حال، سدهای دز و کرخه به ترتیب ۳۸ و ۴۰درصد پرشدگی دارند و هنوز فاصله قابل‌توجهی با ظرفیت کامل خود دارند.

در مقابل، برخی سدهای مهم کشور همچنان با افت شدید ذخایر روبه‌رو هستند. سد لار با تنها ۲درصد پرشدگی، یکی از نامساعدترین وضعیت‌ها را دارد. سدهای دوستی و طرق در خراسان رضوی نیز به ترتیب فقط یک و ۳درصد پر هستند. حجم ذخایر این دو سد نسبت به میانگین ۱۰ساله به ترتیب ۹۵ و ۹۲درصد کاهش یافته است. این وضعیت در کنار کم‌بارشی محسوس خراسان رضوی، اهمیت مدیریت منابع آب در شرق کشور را افزایش می‌دهد. زاینده‌رود نیز با ذخیره ۱۶۴‌میلیون مترمکعب، تنها ۱۳درصد ظرفیت خود را پر کرده است. اگرچه حجم آب این سد نسبت به سال گذشته ۱۵درصد بیشتر شده، اما همچنان ۲۴درصد پایین‌تر از میانگین ۱۰ساله قرار دارد. سدهای پانزده خرداد، ساوه، بارزو و شمیل و نیان نیز به ترتیب با ۷، ۷، ۳ و ۸ درصد پرشدگی، در گروه مخازن کم‌آب قرار می‌گیرند.

بارش‌ها هنوز به سدها نرسیده‌اند

یکی از نکات مهم در تحلیل وضعیت فعلی منابع آبی، تفاوت تاریخ ثبت آمار سدها و بارش‌های اخیر است. آمار وزارت نیرو از ذخایر سدها تا ۱۰آبان محاسبه شده و بنابراین بارش‌های روزهای بعد در آن منعکس نشده است. در زمان ثبت این آمار، میزان بارش تجمعی کشور به ۸.۶میلی‌متر رسیده بود که ۳۱درصد کمتر از میانگین بلندمدت ۵۸ساله محسوب می‌شد. اما گزارش بعدی سازمان هواشناسی از تغییر محسوس وضعیت بارش‌ها حکایت دارد. بر اساس گزارش شماره۴۶ مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، میزان بارش تجمعی کشور تا ۱۶آبان به ۲۲.۳میلی‌متر رسیده است؛ رقمی که ۴۰.۹درصد بالاتر از میانگین بلندمدت و به‌مراتب بیشتر از بارش ۲.۱میلی‌متری مدت مشابه سال گذشته است.

نکته قابل‌توجه آن است که در هفت‌روز منتهی به ۱۶ آبان، ۱۴.۲میلی‌متر بارش در کشور ثبت شده که حدود ۶۴درصد کل بارش سال آبی تا آن تاریخ را تشکیل می‌دهد. بنابراین، بخش عمده بهبود آمار بارش در فاصله زمانی کوتاهی اتفاق افتاده و هنوز نمی‌توان اثر آن را در وضعیت مخازن ارزیابی کرد. البته افزایش بارش به‌تنهایی به معنای افزایش متناسب ذخایر سدها نیست. میزان نفوذ آب در خاک، رطوبت پیشین زمین، شدت و پراکنش بارش و شرایط حوضه‌های آبریز تعیین می‌کنند که چه سهمی از بارندگی به روان‌آب تبدیل شود و در نهایت به مخازن برسد.

ناهمگونی بارش در استان‌ها

توزیع جغرافیایی بارش‌ها نیز نشان می‌دهد که بهبود میانگین کشوری نباید به معنای رفع کم‌بارشی در همه مناطق تلقی شود. تا ۱۶آبان، ۲۴استان بارشی بالاتر از میانگین بلندمدت داشته‌اند؛ اما هفت استان همچنان پایین‌تر از این میانگین قرار دارند. یزد با ۸۳درصد، خراسان رضوی با ۷۵درصد و خراسان جنوبی با ۴۳درصد کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت، در میان استان‌های کم‌بارش قرار دارند. گیلان، مازندران و سیستان و بلوچستان نیز به ترتیب ۳۹، ۳۲ و ۲۵درصد کمتر از میانگین بلندمدت بارش دریافت کرده‌اند. تداوم کم‌بارشی در خراسان رضوی، به‌ویژه در شرایطی که سدهای دوستی و طرق در وضعیت بسیار نامناسبی قرار دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این همزمانی نشان می‌دهد که بهبود میانگین بارش کشور لزوما به معنای بهبود شرایط تامین آب در مناطق دارای تنش نیست. 

در مجموع، پرشدگی ۴۳درصدی سدهای کشور و افزایش ورودی آب، شروع امیدوارکننده‌تری را برای سال آبی جدید رقم زده است؛ اما ارزیابی نهایی وضعیت منابع آب به تحولات ماه‌های آینده وابسته خواهد بود. بخش مهمی از تغذیه مخازن در ماه‌های زمستان و بهار و تحت‌تاثیر بارش‌های مستمر و ذوب برف اتفاق می‌افتد. از این رو، وضعیت برف‌انباشت، میزان تبدیل بارش به روان‌آب و استمرار بارندگی در حوضه‌های آبریز، در کنار الگوی مصرف و رهاسازی آب، تعیین‌کننده حجم ذخایر در آستانه تابستان خواهد بود. در چنین شرایطی، افزایش ذخایر نباید به کاهش حساسیت در مدیریت مصرف منجر شود. سدهای کم‌آب، به‌ویژه در تهران، اصفهان و خراسان رضوی، همچنان نیازمند مدیریت دقیق برداشت و رهاسازی هستند. شروع بهتر سال آبی، فرصتی برای ترمیم ذخایر است؛ فرصتی که تداوم آن به نحوه مدیریت منابع آب و وضعیت بارش‌ها در ماه‌های پیش‌رو بستگی دارد.

  متغیر بارندگی در معادله کشاورزی