دیپلماسی پوتین در بزنگاه تهران و واشنگتن

سفر مسعود پزشکیان به روسیه برای شرکت در اجلاس کشورهای مجمع صادرکننده گاز، در شرایطی انجام می‌شود که تهران و مسکو می‌توانند از این فرصت برای رایزنی درباره تحولات منطقه و راه‌های مهار تنش‌ها استفاده کنند؛ دیدارهای حاشیه‌ای رئیس‌جمهور با شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه نیز در همین راستا انجام گرفت. پزشکیان در سخنرانی خود در این اجلاس با بیان اینکه اعمال تحریم‌های یک‌جانبه و تروریسم اقتصادی آمریکا علیه ایران ثبات بازارهای انرژی را با خطر جدی مواجه کرده است، تاکید کرد: عرضه‌کنندگان عمده انرژی جهان مداخلات نظامی آمریکا در منطقه‌ خلیج فارس را محکوم و به‌طور موثری با آن مقابله کنند. رئیس‌جمهور روسیه نیز در هشتمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز با استقبال از سخنان مسعود پزشکیان مبنی بر لزوم مقابله جمعی این کشورها با تحریم‌های یک‌جانبه، گفت:‌ شهید آیت‌الله سید علی خامنه‌ای تاثیر بسیار زیادی در تاسیس این مجمع داشته است.

اکنون پرسش اصلی این است که آیا روسیه می‌تواند فراتر از اعلام آمادگی‌های دیپلماتیک، نقشی موثر در جلوگیری از بازگشت جنگ ایفا کند؟ اظهارات اخیر پوتین در دیدار با فرستاده ویژه ترامپ درخصوص آمادگی‌ این کشور برای حل مناقشه بین تهران و واشنگتن بیش از دیگر موارد بیانگر آن است که کرملین همچنان می‌خواهد در معادله پرتنش ایران و آمریکا جایگاهی فعال داشته باشد. او چهارشنبه هفته گذشته در دیدار با استیو ویتکاف، فرستاده آمریکا، در سن‌پترزبورگ با اشاره به روابط دیرینه و مبتنی بر اعتماد میان مسکو و تهران، از آمادگی روسیه برای برداشتن حتی کوچک‌ترین گام در مسیر حل‌وفصل بحران سخن گفت. پوتین همچنین تاکید کرد که پیشنهادهای روسیه برای حل مسائل خاورمیانه همچنان روی میز است؛ موضعی که از تمایل مسکو برای حفظ نقش خود در تحولات منطقه حکایت دارد.

در همین راستا، سفر روز یکشنبه ۲۶ مهر ماه سرگئی لاوروف به تهران و دیدار او با سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. لاوروف با تاکید بر ضرورت یافتن راه‌حل سیاسی، آمادگی مسکو را برای کمک به جلوگیری از بازگشت درگیری‌های گسترده اعلام کرد. این مواضع در کنار تاکید پوتین بر ادامه اعتبار پیشنهادهای کرملین، نشان می‌دهد که روسیه می‌کوشد کانال‌های ارتباطی خود را باز نگه دارد و از تبدیل اختلافات سیاسی به رویارویی نظامی جلوگیری کند. با این حال، اعلام آمادگی برای میانجی‌گری با توانایی به نتیجه رساندن آن یکسان نیست؛ به‌ویژه آنکه اختلاف‌های تهران و واشنگتن همچنان بر سر موضوعات اساسی پابرجاست. از نگاه برخی تحلیلگران، روسیه به دلیل برخورداری از روابط با ایران و حفظ مناسبات دیرینه با اسرائیل، از موقعیتی برخوردار است که می‌تواند امکان گفت‌وگو با بازیگران مختلف را برایش فراهم کند. الکساندر کارگین، تحلیلگر سیاسی، بر همین ظرفیت تاکید دارد و روابط مسکو با تهران و تل‌آویو، در کنار کانال ارتباطی کرملین با دولت آمریکا، را از عوامل موثر در امکان میانجی‌گری روسیه می‌داند.

با وجود این زمینه‌ها، مسیر میانجی‌گری روسیه با موانعی روبه‌روست. اختلاف‌های بنیادین ایران و آمریکا، به‌ویژه در پرونده هسته‌ای، همچنان حل‌نشده باقی مانده و پیشنهاد پیشین مسکو برای انتقال بخشی از اورانیوم غنی‌شده ایران به روسیه نیز مورد پذیرش قرار نگرفته است. این مساله نشان می‌دهد که حتی برخورداری از کانال‌های ارتباطی و روابط نزدیک با طرف‌های مختلف، بدون وجود زمینه‌ای برای توافق، نمی‌تواند به‌تنهایی بن‌بست دیپلماتیک را بشکند. در چنین شرایطی، سفر پزشکیان به روسیه می‌تواند فرصتی برای رایزنی درباره آینده بحران و بررسی راه‌های جلوگیری از تشدید تنش‌ها باشد. اهمیت این سفر صرفا به مناسبات دوجانبه یا همکاری‌های اقتصادی و انرژی محدود نمی‌شود؛ تحولات منطقه و نگرانی از بازگشت درگیری‌ها نیز می‌تواند در کانون گفت‌وگوهای تهران و مسکو قرار گیرد.

ورای این تصویر، آینده روابط تهران و مسکو را نباید صرفا به موفقیت یا شکست میانجی‌گری پوتین گره زد. اگر جنگ دوباره آغاز شود و تلاش‌های دیپلماتیک ناکام بماند، دو کشور انگیزه بیشتری برای حفظ هماهنگی سیاسی، توسعه همکاری‌های دفاعی و پیگیری توافق‌های اقتصادی و انرژی خواهند داشت. هرچند هزینه همکاری نیز افزایش پیدا می‌کند. امضای معاهده مشارکت جامع راهبردی دو کشور در ژانویه ۲۰۲۵، چارچوب جدیدی برای گسترش همکاری‌ها فراهم کرده؛ هرچند این توافق به معنای تعهد دو کشور به دفاع نظامی متقابل نیست. اما اگر میانجی‌گری موفق شود و جنگ از سر گرفته نشود، روابط ایران و روسیه همچنان ظرفیت گسترش به‌ویژه در حوزه‌های انرژی، حمل‌ونقل، تجارت و هماهنگی در بازارهای جهانی گاز را خواهد داشت.