3 سناریوی آب تهران تا 1420

گزارش «دنیای‌اقتصاد» از سه دسته داده‌های جدید و تحلیل‌های سیاستی درباره وضعیت بحران آب تهران حاکی است: اوضاع «تنش آبی» هم درون پایتخت و هم بین تهران و مجموعه‌شهری تهران «همگن» نیست، به‌گونه‌ای‌که تعدادی از مناطق ۲۲گانه تهران تنش ندارند یا این شاخص در آنجا «حد متوسط» را طی می‌کند؛ اما در مناطقی «تنش آبی» جدی و بحرانی است. از طرفی، درحالی‌که منابع تامین آب شرب در کلان‌شهر تهران، پایتخت، در وضعیت کلی و نه منطقه‌به‌منطقه، از مصارف آبی تهرانی‌ها در سال ۱۴۰۲ بیشتر بوده اما در مجموعه شهری تهران یعنی استان‌های تهران و البرز در حال حاضر ظرفیت تامین آب به لحاظ نفرجمعیت ۱۸درصد کمتر از میزان مصرف است.

وضع موجود در عین حال، قابلیت ثبات به لحاظ «تداوم بحران در همین سطح» را ندارد چون طی ۱۵سال آینده روند رشد طبیعی جمعیت، بارگذاری‌های جمعیتی در شهرهای دو استان، بارگذاری‌های صنعتی تعهد داده‌شده و همچنین ساخت‌وسازهای فعلی مسکن‌ملی روی زمین‌های ۹۹ساله باعث می‌شود شکاف منابع و مصارف آب به ۴۰درصد برسد؛ رخدادی که در صورت عدم اصلاح حکمرانی آبی و شهری در تهران، کرج و حومه‌های آنها باعث «دست‌درازی به حوزه‌های آبریز دیگر استان‌ها» یا «قطعی‌های بیشتر آب» خواهد شد.

نقشه حرارتی بحران آب در تهران

 نتایج یک مطالعه مفصل درباره وضعیت کم‌آبی شهر تهران که با داده‌های مربوط به جمعیت و منابع آب سال۱۴۰۲، به تازگی توسط مرکز مطالعات شهرداری منتشر شده، «سطح تنش آبی» در هر یک از مناطق ۲۲گانه پایتخت را مورد سنجش قرار داده است. ۲۲منطقه تهران براساس بازه‌های عددی استاندارد شاخص «تنش‌ آبی» که از نسبت حجم کل مصرف به کل منابع آب به‌دست می‌آید، به چهار گروه «تنش آبی کم یا بدون تنش»، «تنش متوسط»، «تنش شدید» و همچنین «تنش آبی بیش‌از حد یا وضعیت بسیار ناپایدار» تقسیم شده‌اند. اختلاف قابل‌توجه سطح «تنش آبی» در مناطق تهران ناشی از «ساختار فضایی و جمعیتی کاملا متفاوت» در نقاط مختلف پایتخت است. مناطقی با مساحت بالا و تراکم پایین جمعیتی با تنش کمتری برخوردار هستند و بالعکس مناطق مرکزی و عمدتا جنوبی شهر که تراکم بالای جمعیتی توام با زیرساخت‌های ضعیف دارند با «فشار بالا بر منابع» دست‌ به گریبانند.

فشار مصرف روی منابع آب در دسترس مناطق ۲، ۴ و ۵ به‌عنوان سه منطقه پرجمعیت‌ترین پایتخت، «قابل‌توجه» است؛ اما هنوز شرایط آنها بحرانی نیست. از طرفی در منطقه۲۲ به‌رغم برج‌سازی‌های گسترده اما چون جمعیت مستقر در آنها هنوز تا سطح ساخت‌وسازهای در جریان، تکمیل نشده است، تعادل نسبی آبی برقرار است. اما دو منطقه ۱۰ و ۱۴ «خطرناک‌ترین دسته‌بندی» منطقه‌ای در شاخص «تنش آبی» را شکل داده‌اند؛ میزان مصرف آب در این مناطق به ترتیب ۴۱درصد و ۲۴درصد بیشتر از منابع آبی در دسترس در سال۱۴۰۲ بوده است.

این مطالعه با هدف ارائه پیشنهادها و الگوهای مشخص ‌تاب‌آوری در مواجهه با کم‌آبی، برای هر کدام از ۴دسته مناطق سیاست‌هایی را در طیف «پیشگیری از عدم تعادل، کاهش هدر رفت و طرح اضطراری کاهش مصرف» را پیشنهاد کرده است. آنچه می‌تواند تاب‌آوری آبی کلان‌شهر تهران در سال‌های آینده را افزایش دهد، «عملکرد یکی از کنشگران اصلی حکمرانی آب» است؛ شهرداری تهران. شهرداری از نگاه نویسندگان این تحقیق، اقدامات جزیره‌ای در مقایسه با کنشگر اصلی دیگر یعنی اداره آب انجام می‌دهد که این موضوع بر «ساختار فضایی و جمعیتی ناهمگن در شهر تهران» تاثیر گذاشته است. اصلاح تصمیمات ساختمانی می‌تواند تقاضای آتی را با هدف کاهش تنش آبی دست‌کم در مناطق تحت بحران کنترل کند.

سبقت جمعیت تهران و البرز از سقف آب در دسترس

 بحران کم‌آبی و تنش‌آبی تهران فراتر از استان تهران است. از آنجا که بخش قابل‌توجهی از جمعیت ساکن در کرج و حومه آن، جمعیت روز پایتخت را تشکیل می‌دهد و همچنین صنایع مستقر در حد فاصل این دو استان نیز به نیروی‌کار ساکن در پایتخت و شهرهای حومه‌ای تهران وابسته هستند، «آینده آب پایتخت ناگزیر از آینده توسعه جمعیتی و کالبدی مجموعه‌شهری تهران است». از این رو، برنامه بالادست «بارگذاری‌های جمعیتی، صنعتی و ساختمانی» شهر تهران باید هماهنگ با طرح مجموعه شهری تهران پیش رود.

نیمه دهه ۸۰ با همین هدف، اولین طرح مجموعه شهری تهران که فراتر از طرح جامع شهر تهران است، تدوین شد؛ اما به‌خاطر آنچه مدیر تدوین این طرح «نبود متولی اجرای طرح در ۲۰ سال گذشته» عنوان می‌کند، این سند مطالعاتی تقریبا دست‌نخورده مانده است. اکنون دکتر سحر ندایی‌طوسی، استاد شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، برای دومین بار مسوولیت تدوین نسخه جدید یا به‌‌روز طرح مجموعه شهری تهران را برعهده گرفته است. او روز گذشته در پاسخ به این پرسش «دنیای‌اقتصاد» درباره اینکه جمعیت فعلی تهران و البرز چقدر است و چه میزان از ظرفیت جمعیتی منابع آب در دسترس این مجموعه شهری بیشتر است، گفت: طبق برآوردهای غیررسمی در سال۱۴۰۵، جمعیت مجموعه شهری تهران ۱۷‌میلیون نفر تخمین زده می‌شود که حدود ۳‌میلیون نفر بیشتر از ظرفیت تامین آب در دسترس مبتنی بر الگوی مصرف و موجودی منابع است.

مطالعات اولیه این مدیر طرح نشان می‌دهد، تا افق ۱۴۲۰ جمعیت تهران و البرز براساس سه فاکتور رشد طبیعی جمعیت، ساخت‌وسازهای آتی شهرها و همچنین ساخت مسکن‌ملی به ۲۳‌میلیون نفر خواهد رسید؛ درحالی‌که منابع آبی تجدیدپذیر تقریبا امکان افزایش ندارد. در این صورت شکاف گسترده‌تر از حالت فعلی می‌شود و باعث بدهکارتر شدن این دو استان به حوزه‌های آبریز استان‌های مجاور خواهد شد. به این ترتیب، با مدل سنتی و رویه فعلی مدیریت آب، «تامین آبی تهران» یک سناریوی بعید است. مدیر بازنگری طرح مجموعه شهری تهران اما درباره سناریوی دوم می‌گوید، چنانچه با اقداماتی همچون بهره‌وری و مدیریت مصرف، سرانه مصرف آب کاهش پیدا کند در این صورت ظرفیت منابع آب در دسترس تا ۱۵.۷‌میلیون نفر افزایش پیدا می‌کند.

اما در سناریوی سوم که سناریوی آرمانی خواهد بود، چنانچه مصرف به حد استانداردهای جهانی برسد و نشت و هدررفت آب نیز کاهش یابد،‌ ظرفیت منابع آب در دسترس در سال۱۴۲۰ به ۲۰‌میلیون نفر می‌رسد که هنوز از جمعیت افق طرح در آن سال کمتر است؛ اما ابعاد بحران کنترل خواهد شد. این استاد شهرساز که ۲سال پیش مدیر پروژه ساماندهی حوضه آبریز تامین‌کننده آب شرب تهران را نیز برعهده داشت، در ادامه گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با اشاره به نقش صنایع نیروبر و آب‌بر بر عدم تعادل آبی تهران تصریح کرد: برنامه آینده تهران توقف تولید صنایع نیست، بلکه صنایعی که نیرو‌ی‌کار زیاد و مصرف آب بالایی دارند با مجموعه‌ای از مشوق‌ها و محدودیت‌ها باید به استان‌های دیگر منتقل شوند و در ازای این جابه‌جایی، فعالیت‌های اقتصادی دانش‌بنیاد که امکان تولید ثروت بیشتر با مصرف کمتر منابع را دارند، می‌توانند در مجموعه شهری تهران مستقر شوند.

بررسی‌های «دنیای‌اقتصاد» از آینده آبی تهران براساس مصوبه اخیر هیات دولت برای محدودسازی «توسعه پیرامونی تهران و کرج و رشد تعداد صنایع در شهرک‌های صنعتی» نشان می‌دهد، چنانچه شهرداری، وزارت راه‌وشهرسازی و وزارت نیرو مجموعه‌ای از سیاست‌های ویژه شرایط اضطراری آبی تهران را اتخاذ کنند، امکان کاهش شکاف منابع و مصارف آب با حفظ روند رشد طبیعی جمعیت فراهم می‌شود. متولی مسکن لازم است از ظرفیت بافت‌های فرسوده برای تامین مسکن مورد نیاز استفاده کند تا منابعی که باید برای آماده‌سازی و ایجاد شبکه زیرساختی زمین‌های ۹۹ساله بیرون از شهرها صرف شود صرف اقداماتی برای کمک به کاهش هدررفت آب و احیای سفره‌های زیرزمینی شود.