چین به‌دنبال کلید اقتصاد جهان

 بر اساس گزارشی از نیویورک‌تایمز، در دل زمین و کوه‌ها، استوانه‌های فولادی بزرگی قرار گرفته‌اند که طول برخی از آنها به اندازه یک زمین فوتبال است. این ماشین‌ها با دیسک‌های برنده و چرخان خود، صخره‌های سخت را می‌شکافند تا مسیر عبور جاده‌ها و خطوط راه‌آهن را باز کنند. این تجهیزات که به «ماشین‌های حفاری تونل» معروفند، تنها در اختیار شمار محدودی از شرکت‌های بین‌المللی قرار دارند؛ شرکت‌هایی که بخش عمده خطوط تولید آنها در چین مستقر است. نکته قابل‌توجه اینجاست که هند برای حفر تونل در ارتفاعات هیمالیا و ایجاد مسیرهای مهم نظامی با هدف دفاع از مرزهای مورد اختلاف خود با چین، به همین ماشین‌های چینی وابسته است. با این حال، از ماه آینده تصمیم‌گیری درباره اینکه دهلی‌نو اجازه خرید این تجهیزات را داشته باشد یا نه، مستقیما در اختیار پکن قرار می‌گیرد.

این ماشین‌های بزرگ تنها بخشی از برنامه گسترده‌تر چین برای کنترل صادرات محصولات پیشرفته صنعتی و آزمایشگاهی به دیگر کشورها هستند. دولت چین در هفته‌های اخیر، محدودیت‌های تازه‌ای برای صادرات ده‌ها فناوری کلیدی وضع کرده است؛ فهرستی که از پهپادها و مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی آغاز می‌شود و تا فناوری‌های اصلی تولید صفحات خورشیدی و فرمولاسیون داروهای جدید ادامه دارد. این رویکرد تازه، راه‌اندازی کارخانه‌های تولید تجهیزات خورشیدی را برای شرکت‌های آمریکایی و دیگر رقبای بین‌المللی که قصد رقابت با تولیدکنندگان بزرگ چینی را دارند، دشوار و پرهزینه می‌کند. از سوی دیگر، این محدودیت‌ها ممکن است در آینده دسترسی کشورهای جهان به جدیدترین و پیشرفته‌ترین مدل‌های هوش مصنوعی چین را نیز کاهش دهد. موج تازه محدودیت‌های صادراتی نشان می‌دهد که پکن بیش از گذشته بر راهبرد اصلی خود پافشاری می‌کند: تبدیل صنایع چین به بخشی ضروری و جایگزین‌ناپذیر در زنجیره تامین جهانی. این سیاست در شرایطی دنبال می‌شود که قدرت‌های غربی و منطقه‌ای، به دلیل نگرانی از وابستگی به چین، تلاش می‌کنند این پیوندها را کاهش دهند و وابستگی خود را به تولیدات این کشور کمتر کنند.

 در آمریکا، نگرانی از تسلط چین بر عناصر خاکی کمیاب، واشنگتن را به سمت احیای صنایع معدنی و فرآوری داخلی سوق داده است. در اروپا، ژاپن و دیگر اقتصادهای بزرگ نیز دولت‌ها تلاش می‌کنند توان تولید داخلی آنتی‌بیوتیک‌ها و مواد اولیه دارویی را که بخش مهمی از تامین آنها اکنون در اختیار شرکت‌های چینی است، دوباره به‌دست آورند. در هند نیز وزیر حمل‌ونقل از صنایع داخلی خواسته است تولید ماشین‌های بزرگ حفاری را در این کشور آغاز کنند.  با این حال، از نگاه شی جین‌پینگ، رهبر چین، این محدودیت‌ها واکنشی موقت نیستند، بلکه بخشی از برنامه‌ای هستند که سال‌ها پیش طراحی شده است. این برنامه پس از همه‌گیری کرونا و آشکار شدن وابستگی چین به کشورهای دیگر برای تامین تجهیزات مهم پزشکی، مانند دستگاه‌های تنفس مصنوعی و قطعات تخصصی اهمیت بیشتری پیدا کرد. شی پیش‌تر تاکید کرده بود که چین باید در صنایعی مانند قطارهای پرسرعت، انرژی‌های تجدیدپذیر و مخابرات، فناوری‌هایی را توسعه دهد که به برگ برنده این کشور تبدیل شوند. چنین رویکردی تنها به خودکفایی چین محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند ابزاری برای افزایش قدرت چانه‌زنی این کشور باشد؛ ابزاری که سایر کشورها را از قطع روابط اقتصادی یا منزوی کردن پکن بازمی‌دارد.

 آماده‌شدن برای «نبردی بزرگ» با غرب

بر اساس این گزارش، شی جین‌پینگ بارها از قرار گرفتن چین در میانه یک رقابت تاریخی و طولانی با غرب سخن گفته است؛ رقابتی که به باور او، هدف آن جلوگیری از رشد و افزایش قدرت چین است. کریستن آسدال، از بنیان‌گذاران اندیشکده مشاوره‌ای آسدال، معتقد است پکن برای حفظ دسترسی خود به بازارهای جهانی و تامین نیازهای مهمی مانند موتورهای جت و ریزتراشه‌های پیشرفته، ناچار است ابزارهای فشار قدرتمندی در اختیار داشته باشد. او در این‌باره می‌گوید: «شی و حزب کمونیست در ذات خود، هویتشان را در تقابل با جهان غرب تعریف کرده‌اند و همواره در انتظار روزی بوده‌اند که با کسب توان و فرصت مناسب، وارد این رویارویی شوند.»

در داخل چین نیز حزب حاکم، تلاش این کشور برای تسلط بر صنعت و فناوری را صرفا یک برنامه اقتصادی نمی‌داند، بلکه آن را نبردی برای «بقا» معرفی می‌کند و با آرمان‌های انقلاب کمونیستی پیوند می‌زند. در همین چارچوب، دستگاه تبلیغاتی پکن بار دیگر روایت تاریخی «راهپیمایی طولانی» را مطرح کرده است؛ عقب‌نشینی راهبردی ارتش سرخ در مسیری ده‌هزار کیلومتری که زمینه قدرت گرفتن مائو تسه‌تونگ را فراهم کرد و در تاریخ حزب به نمادی از عبور از دشواری‌های بزرگ تبدیل شد. بازخوانی این رویداد تاریخی تلاشی است برای اطمینان دادن به افکار عمومی که در شرایط کنونی، با کاهش رشد اقتصادی، بحران ادامه‌دار بخش مسکن و افزایش فشارهای بین‌المللی، تنها با ایستادگی و حفظ اتحاد زیر پرچم حزب می‌توان از مشکلات عبور کرد. روزنامه «پیپلز دیلی»، ارگان رسمی حزب کمونیست، به‌تازگی در سرمقاله صفحه نخست خود به مناسبت نودمین سالگرد آن رویداد، از مردم خواست «بر تسلط بر فناوری‌های کلیدی و رفع گلوگاه‌های راهبردی تمرکز کنند» و «پایه‌های خودکفایی ملی را تقویت کنند».

این روزنامه با اشاره مستقیم به آمریکا، مقاومت پکن در برابر جنگ‌های تعرفه‌ای را ستود و جامعه را به آمادگی برای یک «نبرد بزرگ» فراخواند. در این سرمقاله، تسلط بر فناوری‌های کلیدی به تاکتیک‌های ارتش سرخ در میدان جنگ تشبیه شده است؛ راهبردی که با در دست گرفتن ابتکار عمل، در نهایت طرف مقابل را به عقب‌نشینی وادار می‌کند. از نگاه مقام‌های چینی، محدود کردن صادرات و وضع قوانین سخت‌گیرانه، راهی ضروری برای حفاظت از منافع تجاری کشور است. برای نمونه، چین چند دهه زمان و صدها‌میلیارد دلار هزینه کرد تا به قدرت اصلی بازار تجهیزات خورشیدی جهان تبدیل شود. اکنون نیز استدلال می‌کند که برای جلوگیری از کپی‌برداری رقبا و راه‌اندازی زنجیره تولید مشابه در کشورهای دیگر، باید صادرات تجهیزات کلیدی این صنعت را محدود کند.

پکن علاوه بر مسائل اقتصادی، امنیت ملی را نیز یکی از دلایل این محدودیت‌ها می‌داند. سون چنگ‌هاو، پژوهشگر روابط بین‌الملل در دانشگاه چینهوا در پکن، در این باره می‌گوید: «چین اکنون با دقت بررسی می‌کند که کدام فناوری‌ها اجازه صادرات دارند، به دست چه خریدارانی می‌رسند و در نهایت چگونه مورد استفاده قرار می‌گیرند.» او معتقد است نگرانی‌هایی مانند استفاده از هوش مصنوعی در حملات سایبری یا استفاده نظامی از ماشین‌های حفاری تونل و لایروبی علیه منافع چین، دلایل قابل‌توجهی برای نظارت دقیق بر صادرات این تجهیزات هستند.

پاسخ به تاکتیک‌های واشنگتن

محدودیت‌های صادراتی چین را می‌توان بخشی از واکنش متقابل دو قدرت بزرگ دانست؛ رقابتی که حتی در دوره آتش‌بس‌های تجاری نیز ادامه داشته است. دولت آمریکا در اقدامی تازه، شرکت بزرگ ژنتیک چینی «بی‌جی‌آی» را به اتهام استفاده از کار اجباری در فهرست سیاه تجاری قرار داد. پیش از این نیز وزارت خزانه‌داری آمریکا سرمایه‌گذاران داخلی را از انتقال سرمایه به بخش زیست‌فناوری چین منع کرده بود.

این تنش‌ها در شرایطی افزایش یافته که قرار است دونالد ترامپ و شی جین‌پینگ در دیدارهایی رسمی با یکدیگر مذاکره کنند. به باور تحلیلگران، فشارهای واشنگتن درس مهمی برای پکن داشته است: در جهان امروز، قدرت‌های بزرگ همان‌قدر که به ناوهای جنگی و موشک‌ها نیاز دارند، باید از ابزارهای اقتصادی و محدودیت‌های تجاری نیز برای پیشبرد اهداف خود استفاده کنند.آمریکا ابتدا دسترسی دو شرکت بزرگ مخابراتی چین، یعنی هوآوی و زد‌تی‌ای را به تراشه‌ها و نرم‌افزارهای آمریکایی محدود کرد و سپس با اعمال تحریم بر تراشه‌های پیشرفته، صنعت هوش مصنوعی چین را هدف گرفت. پکن نیز در واکنش، صادرات عناصر خاکی کمیاب به آمریکا را سهمیه‌بندی کرد؛ موادی که در تولید جنگنده‌ها، خودروهای برقی و تجهیزات الکترونیکی نقش مهمی دارند.

همین اقدام، واشنگتن را برای رسیدن به آتش‌بس تجاری تحت فشار قرار داد. با این حال، اکنون در داخل چین این نگرانی وجود دارد که استفاده مکرر از ابزار محدودیت صادرات عناصر خاکی کمیاب نتیجه معکوس داشته باشد؛ چراکه این اقدام آمریکا و متحدانش را به سمت یافتن منابع و معادن جایگزین سوق داده است. به همین دلیل، بخشی از محدودیت‌های تازه صادراتی پکن با هدف ایجاد ابزارهای فشار جدید طراحی شده‌اند. ژائو مینگ‌هاو، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه فودان شانگهای، این نگرانی را چنین توضیح می‌دهد: «چین نگران روزی است که برگ برنده عناصر کمیاب کارآیی خود را از دست بدهد. پرسش اصلی این است: چه ابزارهای دیگری در اختیار داریم و چگونه می‌توانیم در برابر تحریم‌ها و موانع تعرفه‌ای آمریکا مقاومت کنیم؟ بی‌تردید یافتن پاسخی برای این پرسش، امروز در بالاترین اولویت‌های تصمیم‌گیران پکن قرار دارد.»

 قماری پرهزینه‌ برای پکن

از نگاه این گزارش، تمرکز بیش از اندازه چین بر خودکفایی فناوری، می‌تواند هزینه‌های سنگینی برای اقتصاد این کشور به همراه داشته باشد. اقتصاددانان سال‌هاست به مقام‌های پکن هشدار می‌دهند که به‌جای اختصاص بخش بزرگی از سرمایه کشور به صنایع سنگین و آزمایشگاه‌های پیشرفته، باید بخشی از منابع مالی را صرف تقویت خدمات رفاهی مانند مستمری بازنشستگان، خدمات درمانی همگانی و بیمه بیکاری کنند. چنین حمایت‌هایی می‌تواند امنیت اقتصادی شهروندان را افزایش دهد و آنها را به مصرف بیشتر و رونق بازار داخلی تشویق کند. اسکات کندی، کارشناس اقتصاد چین در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی در واشنگتن، در این‌باره معتقد است: «اصرار بیش از اندازه بر پیشتازی فناوری و محدود کردن دسترسی دیگران به آن، باعث شده است منابع مالی زیادی در چین به شکل نامناسبی هزینه شود؛ مسیری پرهزینه که نه‌تنها رشد اقتصادی را کند می‌کند، بلکه بدهی‌های سنگینی نیز برای کشور به همراه دارد.»

از سوی دیگر، افزایش محدودیت‌های صادراتی چین نگرانی شرکای تجاری مهم این کشور، به‌ویژه کشورهای اروپایی، را بیشتر کرده است. این کشورها همین حالا نیز از ورود گسترده کالاهای ارزان‌قیمت چینی و برهم خوردن تعادل بازارهای داخلی خود ناراضی هستند. کندی در توضیح این وضعیت می‌گوید: «روابط تجاری که بر پایه تهدید، فشار و استفاده از ابزارهای محدودکننده شکل بگیرد، در بلندمدت پایدار نخواهد بود.» حتی در داخل چین نیز برخی تحلیلگران درباره پیامدهای این سیاست هشدار می‌دهند. سون چنگ‌هاو، استاد دانشگاه چینهوا در پکن، می‌گوید: «اگر نااطمینانی‌ها بیش از اندازه افزایش یابد، مشتریان خارجی برای حفظ ثبات فعالیت‌های اقتصادی خود ناچار می‌شوند به سراغ تامین‌کنندگان جایگزین در کشورهای دیگر بروند.»

به نوشته نیویورک‌تایمز، نمونه روشن این اتفاق را می‌توان در هند دید. کارشناسان می‌گویند چین از سال۲۰۲۴، یعنی ماه‌ها پیش از آنکه ماشین‌های بزرگ حفاری تونل را رسما در فهرست کالاهای مشمول محدودیت صادراتی قرار دهد، تحویل این تجهیزات را بارها به تاخیر انداخته بود. در نتیجه، هند برای پیشبرد طرح‌های زیرساختی خود ناچار شد از خرید محصولات چینی صرف‌نظر کند و به دنبال تولیدکنندگان دیگری در جهان برود. پرانی کوتاس‌تانه، مدیر برنامه فناوری‌های پیشرفته در پژوهشکده تاکشاشیلا در بنگلور هند، می‌گوید دهلی‌نو به‌دلیل محدود بودن روابط اقتصادی متقابل با پکن، ابزار چندانی برای اقدام تلافی‌جویانه در اختیار نداشت. او در ارزیابی رفتار چین می‌افزاید: «چین دامنه محدودیت‌های صادراتی خود را بدون توجه کافی به پیامدهای آن گسترش می‌دهد و حتی تجهیزات ساده‌ای را که اساسا کاربرد راهبردی یا نظامی مهمی ندارند، به ابزار فشار تبدیل می‌کند. پکن با این رویکرد پیام روشنی به جهان می‌دهد: در هر اختلاف سیاسی، ممکن است به‌سرعت از انحصارهای صنعتی خود برای اعمال فشار بر دیگر کشورها استفاده کند.»