هفت خوان تجارت خارجی؛ خوان سوم

سه بازیگر اصلی

در یک معامله صادراتی معمول، دو بازیگر اصلی وجود دارند: صادرکننده و خریدار خارجی. اما در شرایط ایران، بانک مرکزی نیز به‌عنوان بازیگر سوم مطرح می‌شود؛ زیرا مسوولیت سیاستگذاری ارزی و نظارت بر ایفای تعهدات برگشت ارزی را بر عهده دارد. هدف بانک مرکزی باید این باشد که درآمد صادراتی واقعی، از مسیرهای قانونی و قابل نظارت، در اختیار فعالیت‌های اقتصادی کشور قرار گیرد. البته بازگشت ارز به چرخه اقتصادی الزاما به معنای انتقال فیزیکی اسکناس یا واریز ارز به حساب بانک مرکزی نیست. اگر درآمد ارزی صادرات به‌صورت معتبر برای پرداخت واردات کشور استفاده شود، می‌تواند به معنای بازگشت اقتصادی ارز باشد؛ مشروط بر اینکه مقررات مربوط نیز رعایت شود. 

روش اول: تسویه بانکی با نظارت بانک مرکزی

فرض کنیم صادرکننده ایرانی یک‌میلیون یوآن کالا به چین صادر کرده است. خریدار چینی وجه معامله را از طریق بانک مجاز به حساب تعیین‌شده واریز می‌کند. اطلاعات صادرات و وصول وجه در سامانه نظارتی ثبت می‌شود. یک واردکننده ایرانی که قصد خرید کالا از چین دارد، معادل ریالی ارز مورد نیاز خود را پرداخت می‌کند. در مقابل، از محل منابع یوآنی صادراتی، وجه فروشنده خارجی پرداخت می‌شود. بانک مرکزی پس از احراز وصول ارز و انجام پرداخت وارداتی، ایفای تعهد ارزی صادرکننده را ثبت می‌کند. در این روش، ارز صادراتی مستقیما برای تامین واردات استفاده شده است.

روش دوم: تسویه غیرمستقیم با استفاده از عامل امانی یا پایاپای 

گاهی امکان استفاده از یک مسیر بانکی مستقیم وجود ندارد. در این شرایط، می‌توان از یک عامل تسویه مجاز استفاده کرد که مطالبات و بدهی‌های تجاری را با یکدیگر تطبیق دهد. برای مثال، یک شرکت ایرانی از چین طلب دارد و شرکت ایرانی دیگری باید به فروشنده چینی پرداخت کند. اگر حقوق مطالبات قابل انتقال باشد و طرف‌های مربوط رضایت داشته باشند، عامل تسویه می‌تواند دریافت‌ها و پرداخت‌ها را هماهنگ کند. در این روش، وجود اسناد معتبر، تایید ذی‌نفعان و ثبت پرداخت قطعی ضروری است. 

روش سوم: صادرات در مقابل واردات

در این روش، صادرکننده به جای آنکه ارز حاصل از صادرات را مستقیما به بانک مرکزی بفروشد، حق استفاده از درآمد ارزی خود را برای تامین واردات به واردکننده دیگری منتقل می‌کند. این انتقال باید در سامانه‌ای شفاف ثبت شود. برای مثال، صادرکننده ایرانی یک‌میلیون دلار طلب ارزی قابل وصول دارد. واردکننده ایرانی معادل ریالی آن را می‌پردازد و حق استفاده از این طلب را خریداری می‌کند. پس از انجام پرداخت خارجی و تایید آن، تعهد ارزی صادرکننده تسویه می‌شود. این روش می‌تواند نیاز به خریدوفروش چندباره ارز را کاهش دهد.

 آیا تهاتر نیز قابل استفاده است؟

بله. در تهاتر، دو طرف به جای پرداخت کامل وجه نقد، کالا یا خدمات را در برابر یکدیگر مبادله می‌کنند. برای مثال، ایران کالایی به چین صادر می‌کند و در مقابل، ماشین‌آلات یا تجهیزات وارد می‌کند. اما تهاتر نیز نیازمند قیمت‌گذاری، ثبت اسناد، ارزیابی کیفیت کالا و تطبیق تعهدات است. همچنین تهاتر زمانی آسان‌تر است که نیازهای ۲طرف از نظر ارزش و زمان با یکدیگر هماهنگ باشند.

نقش مطلوب بانک مرکزی

بانک مرکزی باید بر واقعی‌بودن صادرات، وصول مطالبات ارزی، انتقال حقوق و انجام پرداخت وارداتی نظارت کند. اما لازم نیست در تمام معاملات، خود بانک مرکزی خریدار ارز یا ضامن پرداخت باشد. مداخله مستقیم و گسترده بانک مرکزی می‌تواند ریسک‌های مالی و اعتباری را به ترازنامه آن منتقل کند. بنابراین، بهتر است بانک مرکزی زیرساخت نظارت و تسویه را فراهم کند و انجام معاملات را تا حد امکان به بانک‌ها و موسسات مجاز واگذار کند.

نتیجه‌گیری

برای ایران، پیوند مستقیم صادرات و واردات می‌تواند یکی از روش‌های موثر بازگرداندن درآمد صادراتی به چرخه اقتصاد باشد. مزیت این روش آن است که به جای تمرکز صرف بر انتقال ارز به حساب بانک مرکزی، بر استفاده واقعی و قابل اثبات از ارز صادراتی تاکید می‌کند. بااین‌حال، موفقیت آن به وجود مطالبات ارزی قابل وصول، شفافیت اطلاعات، اعتبار عوامل تسویه و امکان قانونی انجام پرداخت خارجی وابسته است.

*  عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی