مسیریابی دلار بدون تورم

علیرضا کتانی:  نرخ ارز در ماه‌های اخیر، دستخوش نوسانات بسیاری بوده است؛ این متغیر مهم در اقتصاد کشور در ماه‌های اخیر، از شرایط سیاست خارجی، انتظارات تورمی و محاصره دریایی متاثر شده است. در این شرایط، نرخ حقیقی ارز که به معنی نرخ اسمی ارز به صورت تعدیل شده با  تورم ایران و آمریکا است، به سطوح بسیار بالایی رسیده است. این سطوح پیش‌تر تنها در سال ۱۳۹۹ تجربه شده بود. بررسی داده‌های نرخ حقیقی ارز از فروردین ۱۳۹۳ تا مهر ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که این شاخص در دوره‌های مختلف، نوسانات چشم‌گیری را تجربه کرده است. در برخی مقاطع، جهش نرخ ارز باعث افزایش سریع نرخ حقیقی شده و در دوره‌هایی دیگر، ثبات نسبی نرخ اسمی در کنار تداوم تورم داخلی، زمینه کاهش آن را فراهم کرده است. با توجه به اینکه تورم مهرماه هنوز توسط مراجع آماری اعلام نشده است، نرخ تورم مهرماه در این گزارش، بر اساس میانگین سه ماه اخیر تخمین زده شده است. بر اساس داده‌های موجود، بالاترین مقدار ثبت‌شده در این مجموعه به مهر ۱۳۹۹ بازمی‌گردد که نرخ حقیقی ارز به ۲۷۶ هزار تومان رسید. در شهریور ۱۴۰۵، این شاخص به ۲۲۹ هزار تومان افزایش یافته است. در مهر ۱۴۰۵ نیز نرخ حقیقی ارز به ۲۵۸ هزار تومان رسید. به این ترتیب، نرخ حقیقی ارز اکنون در سطحی قرار دارد که اگرچه به رکورد تاریخی ثبت‌شده در سال ۱۳۹۹ نزدیک شده، اما هنوز با آن فاصله دارد.

سوال مهم در این میان این است که آیا روند تحولات ارزی و تورمی به گونه‌ای پیش خواهد رفت که نرخ حقیقی ارز بار دیگر رکورد سال ۱۳۹۹ را ثبت کند؟ پاسخ به این پرسش، صرفا با مشاهده روند صعودی ماه‌های اخیر امکان‌پذیر نیست. مسیر آینده این شاخص به تحولات نرخ اسمی دلار، تورم داخلی، تغییرات قیمت‌ها در آمریکا و همچنین چشم‌انداز درآمدهای ارزی و روابط خارجی کشور وابسته است. از این رو، برای ارزیابی احتمال ثبت رکورد جدید، باید روند تاریخی این شاخص و سازوکارهای اثرگذار بر آن را همزمان بررسی کرد.

 از جهش ارزی ۱۳۹۷ تا رکورد ۱۳۹۹

برای درک وضعیت کنونی، باید به تحولات ارزی از سال ۱۳۹۷ بازگشت. داده‌ها نشان می‌دهد نرخ حقیقی ارز در فروردین ۱۳۹۳، بر پایه شهریور ۱۴۰۵، در سطح ۱۰۳ هزار تومان بود و در سال‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵، عمدتا در محدوده ۹۰ تا ۱۰۰ هزار تومان نوسان می‌کرد. در این دوره، با وجود نوسانات محدود، تغییرات شاخص در مقایسه با جهش‌های سال‌های بعد چندان چشم‌گیر نبود. با این حال، از اواخر سال ۱۳۹۶ و به‌ویژه در سال ۱۳۹۷، شرایط تغییر کرد. تشدید ریسک‌های سیاسی و اقتصادی و تغییر انتظارات فعالان بازار، زمینه جهش نرخ ارز را فراهم کرد و نرخ حقیقی نیز با افزایش قابل‌توجهی روبه‌رو شد. این تغییرات در مرداد ۱۳۹۷ آشکار شد که نرخ حقیقی ارز از ۱۱۱ هزار تومان در فروردین همان سال، به ۱۴۹ هزار تومان رسید. در شهریور، این رقم از ۲۴۳ هزار تومان عبور کرد و در مهر ۱۳۹۷ به ۲۷۱ هزار تومان رسید. به این ترتیب، تنها طی چند ماه، نرخ حقیقی ارز بیش از دو برابر شد. خروج آمریکا از برجام عامل بروز این وضعیت بود. بررسی‌ها نشان می‌دهد از سال ۱۳۹۷ به بعد، نرخ حقیقی ارز هرگز به سطح ۱۰۰ هزار تومان بازنگشت. به نظر می‌رسد عدم اطمینان به صورت ساختاری در اقتصاد ایران افزایش یافته است.

در آبان ۱۳۹۷، نرخ حقیقی به ۲۴۴ هزار تومان و در آذر به ۱۸۹ هزار تومان رسید. در سال ۱۳۹۸، نرخ حقیقی ارز در مقایسه با اوج پاییز سال قبل، در سطح پایین‌تری قرار گرفت. این شاخص در فروردین ۱۳۹۸، ۲۰۵ هزار تومان بود و در شهریور به ۱۵۷ هزار تومان کاهش یافت. در ماه‌های پایانی سال، روند صعودی ملایمی شکل گرفت و نرخ حقیقی در اسفند به ۱۹۰ هزار تومان رسید. با این حال، نقطه عطف بعدی در سال ۱۳۹۹ رقم خورد. در این سال نرخ حقیقی ارز بار دیگر جهش کرد و به بالاترین سطح ثبت‌شده در داده‌های موجود رسید. طبق آمارهای صندوق بین‌المللی پول، سطح صادرات نفتی ایران در این سال، به ۴۵۰ هزار بشکه در روز رسید که پایین‌ترین میزان صادرات نفتی در سال‌های اخیر محسوب می‌شود. علاوه بر این، شوک کرونا نیز، در افزایش عدم اطمینان در اقتصاد ایران و نرخ ارز، موثر بوده است.

نرخ حقیقی ارز در فروردین ۱۳۹۹، ۱۹۳ هزار تومان بود. این شاخص در خرداد به ۱۹۸ هزار تومان رسید و در تیر و مرداد، به‌ترتیب از ۲۳۱ هزار تومان و ۲۳۵ هزار تومان عبور کرد. روند صعودی در شهریور ادامه یافت و نرخ حقیقی به ۲۵۰ هزار تومان رسید. سرانجام، در مهر ۱۳۹۹، این شاخص با ثبت رقم ۲۷۶ هزار تومان به اوج تاریخی خود رسید. پس از این رکورد، مسیر نرخ حقیقی تغییر کرد. شاخص در آبان ۱۳۹۹ به ۲۳۵ هزار تومان رسید و در آذر همان سال تا ۲۱۴ هزار تومان پایین آمد. این کاهش در ماه‌های بعد نیز ادامه یافت و نرخ حقیقی در اسفند ۱۳۹۹ به ۱۹۰ هزار تومان رسید.

 عقب‌نشینی نرخ حقیقی در سال‌های پس از رکورد

از ابتدای سال ۱۴۰۰، نرخ حقیقی ارز وارد مسیری متفاوت شد. این شاخص در فروردین ۱۴۰۰، ۱۸۹ هزار تومان بود و در اسفند همان سال به ۱۵۸ هزار تومان کاهش یافت. در سال ۱۴۰۱ نیز با وجود افزایش‌های مقطعی، نرخ حقیقی در بخش‌هایی از سال پایین‌تر رفت و در شهریور به ۱۴۶ هزار تومان رسید. این رقم یکی از پایین‌ترین سطوح شاخص پس از جهش سال ۱۳۹۷ بود. در ماه‌های پایانی سال، روند صعودی دوباره آغاز شد و نرخ حقیقی در اسفند ۱۴۰۱ به ۲۰۱ هزار تومان رسید. در سال ۱۴۰۲، افزایش ابتدای سال دوام نداشت. نرخ حقیقی ارز که در فروردین ۱۹۹ هزار تومان بود، در آذر به ۱۵۷ هزار تومان رسید. این روند در ماه‌های نخست سال ۱۴۰۳ نیز ادامه یافت و شاخص در شهریور آن سال به ۱۵۲ هزار تومان کاهش پیدا کرد. با این حال، از پاییز ۱۴۰۳ به بعد، حرکت صعودی دوباره نمایان شد. نرخ حقیقی در اسفند ۱۴۰۳ به ۲۰۵ هزار تومان رسید و در فروردین ۱۴۰۴ از ۲۰۶ هزار تومان عبور کرد.

در ادامه سال ۱۴۰۴، شاخص پس از افت محسوس در اردیبهشت و خرداد، دوباره افزایش یافت. نرخ حقیقی ارز در شهریور به ۱۸۴ هزار تومان و در آذر به ۲۰۲ هزار تومان رسید. این روند در ماه‌های پایانی سال شتاب بیشتری گرفت و شاخص در بهمن ۱۴۰۴ به ۲۲۴ هزار تومان رسید. هرچند در اسفند اندکی کاهش یافت، سطح نرخ حقیقی همچنان در مقایسه با سال‌های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ بالا بود. در واقع، حرکت صعودی سال ۱۴۰۴ نشان داد که افزایش نرخ حقیقی صرفا محدود به یک جهش کوتاه‌مدت نیست و می‌تواند در قالب روندی چند ماهه شکل بگیرد.

 شتاب‌گیری در شهریور و مهر ۱۴۰۵

داده‌های سال ۱۴۰۵ حاکی از آن است که نرخ حقیقی ارز پس از نوسانات ابتدای سال، بار دیگر افزایش یافته است. این شاخص در فروردین ۲۰۷ هزار تومان بود و در اردیبهشت به ۲۱۱ هزار تومان رسید. در خرداد، نرخ حقیقی تا ۱۹۳ هزار تومان کاهش یافت و در تیر نیز در محدوده ۱۹۴ هزار تومان قرار گرفت. با این حال، از مرداد روند صعودی از سر گرفته شد و نرخ حقیقی به حدود ۱۹۹ هزار تومان رسید. در شهریور، این رقم با جهشی قابل‌توجه به ۲۲۹ هزار تومان افزایش یافت. این روند در مهر نیز ادامه پیدا کرد و نرخ حقیقی ارز به ۲۵۸ هزار تومان رسید.

به این ترتیب، نرخ حقیقی ارز در شهریور ۱۴۰۵ در مقایسه با مرداد  ۱۵ درصد افزایش پیدا کرده است. این شاخص همچنین در مقایسه با فروردین امسال ۱۰.۶درصد بالاتر قرار دارد. در مهر نیز نرخ حقیقی ارز در مقایسه با شهریور حدود ۱۲.۶ درصد افزایش یافت. در عین حال، نرخ حقیقی مهرماه هنوز ۱۸ هزار تومان پایین‌تر از رکورد مهر ۱۳۹۹ است. به بیان دیگر، شاخص فعلی تنها ۶.۹ درصد با اوج تاریخی فاصله دارد. این فاصله به اندازه‌ای هست که نمی‌توان از تحقق رکورد جدید سخن گفت، اما سرعت افزایش نرخ حقیقی در ماه‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که احتمال نزدیک‌تر شدن به سطوح تاریخی را نمی‌توان نادیده گرفت.

 نقش سیاست خارجی و انتظارات تورمی

در شرایط کنونی، مسیر نرخ حقیقی ارز به‌شدت به تحولات سیاست خارجی و چشم‌انداز دسترسی اقتصاد ایران به درآمدهای ارزی وابسته است. تشدید محدودیت‌های تجاری، محاصره دریایی و افزایش دشواری انتقال منابع ارزی می‌تواند عرضه موثر ارز را کاهش دهد و انتظارات درباره آینده نرخ دلار را تغییر دهد. در چنین شرایطی، حتی پیش از آنکه آثار محدودیت‌ها به‌طور کامل در آمارهای تجاری و ارزی ظاهر شود، انتظارات فعالان اقتصادی می‌تواند بازار را تحت‌تاثیر قرار دهد. از سوی دیگر، افزایش انتظارات تورمی، تقاضا برای دارایی‌های جایگزین پول ملی را تقویت می‌کند. اگر خانوارها و بنگاه‌ها انتظار داشته باشند که تورم در ماه‌های آینده افزایش یابد، بخشی از منابع خود را به دارایی‌هایی اختصاص می‌دهند که تصور می‌کنند ارزش آنها در برابر تورم بهتر حفظ می‌شود. دلار یکی از این دارایی‌هاست و افزایش تقاضا برای آن می‌تواند نرخ اسمی را بالا ببرد. در صورتی که این افزایش از رشد سطح عمومی قیمت‌ها پیشی بگیرد، نرخ حقیقی ارز نیز به سطوح بالاتری خواهد رسید.

 آیا رکورد ۱۳۹۹ تکرار می‌شود؟

پاسخ به این پرسش را باید در قالب چند سناریو بررسی کرد. در سناریوی نخست، اگر محدودیت‌های خارجی تداوم یابد، دسترسی به درآمدهای ارزی دشوارتر شود و انتظارات تورمی افزایش یابد، احتمال ادامه رشد نرخ دلار وجود دارد. اگر این رشد از اختلاف تورم داخلی و خارجی فراتر رود، نرخ حقیقی می‌تواند به رکورد سال ۱۳۹۹ نزدیک‌تر شود و حتی از آن عبور کند. افزایش نرخ حقیقی در شهریور و مهر ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که چنین مسیری از نظر عددی قابل تصور است، هرچند تحقق آن به تداوم عوامل محرک بستگی دارد. در سناریوی دوم، کاهش تنش‌های سیاسی و بهبود دسترسی به منابع ارزی می‌تواند انتظارات را تعدیل کند. در چنین وضعیتی، حتی اگر تورم داخلی همچنان بالا بماند، کاهش فشار بر بازار ارز ممکن است مانع رشد بیشتر نرخ اسمی شود. در این صورت، نرخ حقیقی می‌تواند از طریق توقف افزایش نرخ اسمی و تداوم تورم داخلی کاهش یابد. تجربه سال‌های پس از رکورد ۱۳۹۹ نشان می‌دهد که افت این شاخص در دوره‌های طولانی‌تر نیز امکان‌پذیر است.

سناریوی سوم به وضعیتی مربوط می‌شود که نرخ اسمی دلار افزایش یابد، اما تورم داخلی نیز با شتاب بیشتری رشد کند. در این حالت، ممکن است قیمت اسمی دلار به سطوح بالاتری برسد، بدون آنکه نرخ حقیقی به همان نسبت افزایش پیدا کند. این نکته اهمیت تفکیک نرخ اسمی از نرخ حقیقی را نشان می‌دهد. بالا رفتن قیمت دلار در بازار لزوما به معنای افزایش متناسب قدرت خرید خارجی آن در مقایسه با سطح قیمت‌های داخلی نیست. نرخ حقیقی ارز در مهر ۱۴۰۵ به ۲۵۸ هزار تومان رسیده و در بالاترین سطح خود از پایان سال ۱۳۹۹ قرار دارد. با وجود این، هنوز فاصله‌ای ۶.۹ درصدی با رکورد مهر ۱۳۹۹ دارد. از این رو، عبور از رکورد تاریخی نه قطعی است و نه می‌توان آن را صرفا بر اساس روند دو ماه اخیر پیش‌بینی کرد. آنچه بیش از همه اهمیت دارد، مسیر آینده سیاست خارجی، وضعیت درآمدهای ارزی، انتظارات تورمی و نحوه واکنش سیاستگذار به تحولات بازار است. نرخ حقیقی ارز، در نهایت، نه فقط بازتابی از قیمت دلار، بلکه برآیند تعامل این متغیرهاست.