اقتصاد جدید باطله‌های معدنی

این موضوع در نشست «چگونه معدن می‌تواند حذف کربن را در مقیاس وسیع محقق کند؟» در حاشیه اجلاس کاپ۳۱ در آنتالیا مورد بررسی قرار گرفت. نمایندگان شرکت‌های معدنی، فعالان فناوری و نهادهای مالی در این نشست، دو مسیر اصلی برای استفاده از محصولات جانبی معدن را تشریح کردند. نخستین مسیر، استفاده از برخی مواد معدنی برای تسریع فرآیند طبیعی جذب دی‌اکسیدکربن است. برای مثال، در پروژه «ارث‌استون» شرکت آنگلوامریکن در برزیل، از سرباره غنی از منیزیم حاصل از تولید نیکل استفاده می‌شود. در این روش، مواد معدنی خردشده روی زمین‌های کشاورزی پخش می‌شوند تا واکنش آنها با دی‌اکسیدکربن موجود در هوا و آب سریع‌تر انجام شود و بخشی از کربن در ترکیبات معدنی پایدار باقی بماند.

اهمیت این پروژه از آن جهت است که ماده اولیه مورد نیاز آن، محصول جانبی فعالیت معدنی است. بر اساس اطلاعات سامانه ثبت پروژه ایزومتریک، واحد بارو آلتو شرکت آنگلوامریکن سالانه حدود ۲‌میلیون تن ماده حاوی سیلیکات منیزیم تولید می‌کند. این ماده که از فرآیند تولید نیکل به دست می‌آید، در پروژه ارث‌استون به‌عنوان خوراک اولیه استفاده می‌شود. استفاده از آن در زمین‌های کشاورزی، علاوه بر کمک به جذب کربن، می‌تواند منیزیم مورد نیاز خاک را نیز تامین کند. با این حال، پروژه هنوز در مرحله اعتبار‌سنجی قرار دارد و صدور نخستین گواهی‌های کربن آن برای سال ۲۰۲۶ پیش‌بینی شده است. بنابراین، هنوز نمی‌توان آن را نمونه‌ای از تجاری‌سازی گسترده این فناوری دانست.

مسیر دوم، تبدیل دی‌اکسیدکربن به مواد جامد با استفاده از ترکیبات معدنی است. در این روش، دی‌اکسیدکربن حاصل از فعالیت صنایع با موادی مانند سرباره فولاد و باطله‌های غنی از کلسیم و منیزیم ترکیب می‌شود. نتیجه این فرآیند، تولید موادی مانند کربنات کلسیم و کربنات منیزیم است که در صنایعی مانند سیمان، بتن، شیشه و کاغذ کاربرد دارند. تفاوت این روش با برخی فناوری‌های دیگر آن است که علاوه بر تثبیت کربن، محصولی قابل استفاده در صنایع نیز تولید می‌کند. در نتیجه، امکان کسب درآمد از فروش این محصولات وجود دارد.

شرکت ام‌سی‌آی کربن یکی از فعالان این حوزه است. واحد نمایشی «مایرتل» این شرکت در استرالیا از سال ۲۰۲۶ تولید مواد حاصل از ترکیب دی‌اکسیدکربن و مواد معدنی را آغاز کرده است. این واحد برای جذب سالانه ۲۵۰۰ تن دی‌اکسیدکربن و تولید حدود ۱۰ هزار تن ترکیبات معدنی طراحی شده است. این شرکت همچنین با همکاری آر‌اچ‌آی مگنزیتا در اتریش، به دنبال توسعه صنعتی فناوری خود است. پروژه مشترک آنها برای سال ۲۰۳۰ هدف‌گذاری شده و قرار است ظرفیت جذب سالانه حدود ۵۰ هزار تن دی‌اکسیدکربن را داشته باشد.

با وجود این نمونه‌ها، استفاده از باطله‌های معدنی برای جذب کربن هنوز با یک پرسش اساسی روبه‌رو است: آیا درآمد حاصل از این فرآیند، هزینه‌های آن را پوشش می‌دهد؟ خردایش و آماده‌سازی مواد معدنی، مصرف انرژی، حمل‌ونقل پسماندها و انتقال آنها به محل مصرف، هزینه‌هایی هستند که می‌توانند صرفه اقتصادی پروژه‌ها را کاهش دهند. از سوی دیگر، میزان کربن جذب‌شده باید به‌صورت مستقل اندازه‌گیری و تایید شود؛ فرآیندی که خود هزینه و الزامات فنی دارد. بر اساس گزارش موسسه راکی مانتین در اکتبر ۲۰۲۶، هزینه فناوری هوازدگی تقویت‌شده سنگ بین ۲۲۰ تا ۵۲۰ دلار به ازای هر تن دی‌اکسیدکربن برآورد شده است. این رقم نشان می‌دهد که حتی دسترسی به مواد اولیه ارزان‌قیمت یا باطله‌های موجود نیز به‌تنهایی برای اقتصادی شدن پروژه‌ها کافی نیست. هزینه اجرای فناوری و امکان فروش محصولات نهایی نیز باید در محاسبات بنگاه‌ها لحاظ شود.

در نشست کاپ۳۱، تامین مالی، وجود خریداران بلندمدت و قراردادهای خرید محصول از جمله پیش‌شرط‌های توسعه این فناوری‌ها عنوان شد. در واقع، شرکت‌های معدنی زمانی می‌توانند از باطله‌های خود ارزش اقتصادی ایجاد کنند که علاوه بر دسترسی به فناوری مناسب، بازاری برای محصولات حاصل از آن وجود داشته باشد. بنابراین، آینده این روش‌ها تنها به توانایی جذب کربن وابسته نیست؛ بلکه به شکل‌گیری یک مدل تجاری پایدار بستگی دارد که در آن درآمد حاصل از فروش محصولات و ارزش کربن تثبیت‌شده، هزینه‌های سرمایه‌گذاری و عملیاتی را پوشش دهد.