حساب واحد خزانه چگونه جلوی پولی‌شدن کسری بودجه را میگیرد؟

به گزارش خبرگزاری تسنیم، یکی از نقاط اتصال مهم میان سیاست مالی و سیاست پولی، نحوه تأمین نقدینگی دولت برای پرداخت هزینه‌های جاری است. زمانی که منابع بودجه با زمان‌بندی مخارج دولت همخوان نباشد، خزانه با شکاف نقدینگی مواجه می‌شود و در صورت استفاده از منابع بانک مرکزی، این شکاف می‌تواند به افزایش پایه پولی منتقل شود. تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که حساب واحد خزانه می‌تواند با تجمیع منابع دولت و مدیریت متمرکز جریان وجوه، نیاز به استفاده از تنخواه و فشار بر منابع بانک مرکزی را کاهش دهد.

وقتی کسری نقدینگی دولت به پایه پولی متصل می‌شود

باید میان «کسری بودجه» و «کسری نقدینگی» تفاوت قائل شد. ممکن است دولت در مقطعی منابع کافی برای پوشش هزینه‌های مصوب سالانه داشته باشد، اما زمان وصول درآمدها با زمان پرداخت حقوق، خرید کالا و خدمات یا سایر هزینه‌ها منطبق نباشد. در این شرایط، دولت به ابزارهایی برای مدیریت کوتاه‌مدت نقدینگی نیاز دارد.

یکی از این ابزارها تنخواه‌گردان خزانه است که طبق قانون محاسبات عمومی، اعتبار بانکی دولت نزد بانک مرکزی برای رفع نیازهای نقدی خزانه در طول سال محسوب می‌شود و باید تا پایان سال تسویه شود. بنابراین استفاده از این ابزار لزوماً به معنای کسری ساختاری بودجه نیست؛ اما هرچه اتکای دولت به منابع بانک مرکزی بیشتر و بازپرداخت آن دشوارتر شود، ارتباط میان عملیات بودجه و رشد پایه پولی پررنگ‌تر خواهد شد.

حساب واحد خزانه؛ استفاده از منابع موجود پیش از ایجاد بدهی جدید

حساب واحد خزانه با یک منطق ساده شکل گرفته است: دولت پیش از آنکه برای تأمین هزینه‌های خود به منابع جدید متوسل شود، باید تصویر دقیقی از تمام منابع موجود در اختیار داشته باشد.

در سال‌های گذشته پراکندگی حساب‌های دستگاه‌های دولتی باعث می‌شد بخشی از منابع در حساب‌های مختلف باقی بماند، در حالی که خزانه برای پرداخت برخی تعهدات با محدودیت نقدینگی مواجه باشد. با تجمیع حساب‌ها، منابع دولت در یک چارچوب متمرکزتر قرار می‌گیرد و خزانه می‌تواند زمان‌بندی دریافت‌ها و پرداخت‌ها را بهتر مدیریت کند.

در همین زمینه، خاندوزی، وزیر پیشین امور اقتصادی و دارایی، اعلام کرده بود که تعداد حساب‌های دستگاه‌های دولتی از حدود 250 هزار فقره به حدود 25 هزار حساب کاهش یافته و با اجرای حساب واحد خزانه، دولت در دو سال متوالی توانسته بود بدون استقراض از بانک مرکزی بودجه عمومی خود را مدیریت کند.

کاهش اتکا به تنخواه و اثر آن بر پایه پولی

گزارش سیاست پولی مرکز پژوهش‌های مجلس نیز نشان می‌دهد اجرای حساب واحد خزانه در سال 1402 و استفاده کمتر دولت از تنخواه بانک مرکزی، در کاهش سهم خالص مطالبات بانک مرکزی از بخش دولتی در رشد پایه پولی مؤثر بوده است. انتقال حساب‌های دولتی به بانک مرکزی باعث افزایش سپرده دولت نزد بانک مرکزی و در نتیجه کاهش خالص مطالبات بانک مرکزی از دولت می‌شود؛ مسیری که اثر کاهنده بر پایه پولی دارد.

این نکته نشان می‌دهد انضباط پولی صرفاً در بانک مرکزی ایجاد نمی‌شود و بخشی از آن به نحوه مدیریت منابع دولت در خزانه بازمی‌گردد. هرچه منابع موجود دولت شفاف‌تر و متمرکزتر باشد، نیاز به تأمین نقدینگی اضطراری از مسیر بانک مرکزی نیز کاهش پیدا می‌کند.

از «پولی‌سازی کسری» تا مدیریت جریان نقد

با این حال، حساب واحد خزانه به معنای حذف کسری بودجه نیست. اگر مخارج دولت به شکل پایدار از درآمدها بیشتر باشد، تجمیع حساب‌ها تنها می‌تواند نحوه مدیریت نقدینگی و زمان‌بندی پرداخت‌ها را بهبود دهد و نمی‌تواند جایگزین اصلاح ساختار بودجه شود.

اهمیت حساب واحد خزانه در واقع در تفکیک یک مشکل نقدینگی کوتاه‌مدت از یک ناترازی پایدار است. اگر دولت منابع پراکنده خود را شناسایی و تجمیع کند، می‌تواند بخشی از نیازهای جاری را از منابع موجود تأمین کند و فشار کمتری برای استفاده از تنخواه یا سایر مسیرهای تأمین مالی ایجاد شود.

در نهایت، رابطه بودجه و پایه پولی را باید از مسیر «منابع، مصارف و نحوه تأمین شکاف» دنبال کرد. حساب واحد خزانه در این زنجیره نقش یک ابزار انضباط مالی را ایفا می‌کند؛ ابزاری که با کاهش رسوب منابع در حساب‌های پراکنده، مدیریت نقدینگی دولت را متمرکزتر کرده و می‌تواند مسیر انتقال ناترازی بودجه به پایه پولی را محدود کند. با این حال، تداوم این انضباط به کنترل هزینه‌های جاری، افزایش درآمدهای پایدار و پرهیز از ایجاد تعهدات بدون منبع نیز وابسته است.