سهم 0.4 درصدی گاز در سبد هزینه خانوارها

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، گاز طبیعی در مقایسه با بسیاری از سوخت های دیگر به دلیل بازدهی بالا و آلودگی کمتر به عنوان یک منبع انرژی مقرون به صرفه و دوست دار محیط زیست برای پخت و پز و گرمایش استفاده می شود. خانوارهایی که از تأمین پایدار و کافی گاز محروم هستند مجبور به استفاده از منابع انرژی کم بازده تر و پرهزینه تر میشوند که این امر می تواند علاوه بر افزایش هزینه های زندگی بر سلامت و محیط زیست نیز تأثیرات منفی بگذارد.

نمودار درصد دسترسی به گاز لوله کشی در ایران را در بازه زمانی 1386 تا 1402 نشان می دهد. با توجه به بررسی مرکز پژوهش‌های مجلس دسترسی به گاز لوله کشی از 69 درصد در سال 1386 به بالغ بر 92 درصد در سال 1402 رسیده است. با این حال سیاست گازرسانی فراگیر در ایران علی رغم مزایای آن در بهبود فقر انرژی و رفاه با چالش های ساختاری اقتصادی و زیست محیطی متعددی همراه است.

چالش‌های ساختاری و زیست‌محیطی سیاست گازرسانی فراگیر

توسعه گسترده شبکه گازرسانی، علاوه بر تحمیل هزینه های سرمایه ای و عملیاتی سنگین موجب افزایش تقاضای گاز فراتر از ظرفیت تولید و ناترازی در عرضه و تقاضای این حامل انرژی شده است. این ناترازی به ویژه در فصول سرد سال تشدید شده و به محدودیت های مصرف قطع گاز صنایع و نیروگاه ها و فشار مضاعف بر شبکه انتقال و توزیع منجر شده است.

در نتیجه نیروگاه های حرارتی برای جبران کمبود گاز و عدم قطعی برق ناچار به استفاده از سوخت های آلاینده ای مانند مازوت شده اند که این امر علاوه بر کاهش بازدهی نیروگاه ها به افزایش آلودگی هوا و پیامدهای زیست محیطی گسترده ای منجر شده است.

تمرکز بیش از حد بر گازرسانی ظرفیت های بالقوه برای توسعه زیر ساخت های جایگزین نظیر برقی سازی مصارف گرمایشی و بهره گیری از انرژی های تجدید پذیر را به حاشیه رانده و موجب کاهش بهره وری اقتصادی منابع گازی و محدود شدن فرصتهای صادراتی شده است.

در این راستا بازنگری در سیاستهای گازرسانی با رویکرد تلفیقی شامل بهینه سازی مصرف توسعه انرژی های تجدیدپذیر و حرکت تدریجی به سوی برقی سازی ضرورتی اجتناب ناپذیر برای تضمین امنیت و پایداری انرژی کشور در بلندمدت به شمار می رود.

افزایش 67 درصدی نرخ گازرسانی روستایی

نمودار زیر، درصد دسترسی به گاز لوله کشی در مناطق شهری و روستایی ایران را در بازه زمانی 1386 تا 1402 را نشان می دهد. بررسی اطلاعات ارائه شده در این شکل نشان می دهد که طی سال های اخیر سطح دسترسی به گاز طبیعی در مناطق روستایی ایران به طور چشمگیری افزایش یافته است.

در مناطق شهری نرخ دسترسی به خطوط لوله گاز از 87٫73 درصد در سال 1386 به 95٫9 درصد در سال 1402 رسیده که نشان دهنده توسعه گسترده زیر ساخت های انرژی در این مناطق است. در مناطق روستایی نیز رشد چشمگیری در دسترسی به گاز لوله کشی مشاهده می شود؛ به طوری که این شاخص از 28 درصد در سال 1386 به حدود 81 درصد در سال 1402 افزایش یافته است.

کاهش اختلاف دسترسی به گاز در دهک‌های درآمدی

با توجه به نموداری که در ادامه آمده است، در بازه زمانی مورد بررسی سطح دسترسی به گاز در کلیه دهک ها افزایش یافته است.

در سال 1386 دسترسی به گاز در دو دهک ابتدایی کمتر از 70 درصد و در دو دهک انتهایی بیش از 70 درصد بوده که این نسبت در سال 1402 به ترتیب در دو دهک ابتدایی به 86 و 89 درصد و در دو دهک انتهایی به 95 درصد رسیده است. این موضوع نشان دهنده بهبود دسترسی به گاز لوله کشی در کلیه دهک هاست.

شکاف توسعه استانی در دسترسی به شبکه گاز

نموداری که در ادامه قابل مشاهده است، دسترسی به گاز لوله کشی در استانهای ایران را در سال 1402 نشان می دهد. به طور متوسط نرخ دسترسی به گاز در استان های کشور برابر 91,35 درصد است. نرخ دسترسی در 4 استان هرمزگان سیستان و بلوچستان کرمان و بوشهر کمتر از متوسط کشوری است.

استان هرمزگان و سیستان و بلوچستان به ترتیب با نرخ 4٫28 و 19٫52 درصد کمترین میزان دسترسی به گاز را دارند. بررسی ها نشان می دهد که سطح دسترسی به گاز در سال های اخیر در استان سیستان و بلوچستان رشد چشمگیری داشته است. به طوری که از 1,69 درصد در سال 1397 به 19٫52 درصد در سال 1402 رسیده است.

شاخص نوع سوخت برای پخت و پز و گرمایش

براساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، شاخص پخت و پز یکی از معیارهایی است که برای اندازه گیری سطح دسترسی خانوارها به منابع انرژی مناسب برای پخت و پز استفاده می شود. این شاخص نشان دهنده درصد خانوارهایی است که به منابع انرژی پاک ایمن و مقرون به صرفه برای پخت و پز دسترسی دارند. در بسیاری از کشورهای در حال توسعه خانوارها به جای استفاده از گاز طبیعی یا برق از سوخت های جامد مانند چوب زغال سنگ یا کود حیوانی برای پخت و پز استفاده می کنند.

استفاده از این منابع انرژی به دلیل تولید دود و ذرات معلق می تواند باعث ایجاد بیماری های جدی، از جمله بیماری های تنفسی و قلبی شود. بنابراین افزایش دسترسی به منابع انرژی پاک برای پخت و پز یکی از اهداف اصلی در کاهش فقر انرژی و بهبود وضعیت سلامت عمومی است.

نمودار زیر دسترسی به سوخت ها و فناوری های پاک برای پخت و پز را در مناطق شهری و روستایی در سال 2022 در کشورهای مختلف نشان می دهد. با توجه به این شکل حدود 99 درصد مردم در مناطق شهری و 93 درصد در مناطق روستایی ایران به سوخت های مناسب برای پخت و پز دسترسی داشتند.

مقایسه آمار دسترسی در کشورهای مختلف نشان می دهد که ایران در مناطق شهری و روستایی، نسبت به میانگین جهانی در وضعیت بهتری قرار دارد. همچنین مقایسه آمار در مناطق روستایی نشان می دهد که علی رغم وجود شکاف چشمگیر بین مناطق شهری و روستایی در کشورهای با درآمد متوسط کشورهای با درآمد پایین و در کل جهان شکاف بسیار کمتری در ایران وجود دارند.

تغییر الگوی مصرف: غلبه گاز طبیعی در پخت‌وپز و گرمایش

در ادامه میزان دسترسی خانوارهای ایرانی به انواع سوخت های مورد استفاده برای پخت و پز و ایجاد گرما بررسی خواهد شد. نمودار میزان دسترسی خانوارهای ایرانی به انواع سوخت های مورد استفاده برای پخت و پز را در بازه زمانی 1386 تا 1402 نشان می دهد. بر این اساس گاز طبیعی و گاز مایع دو منبع اصلی انرژی برای پخت و پز در ایران در بازه زمانی مورد بررسی بودند.

از سال 1386 با افزایش دسترسی به گاز لوله کشی سهم گاز مایع در پخت و پز کاهش و سهم گاز طبیعی افزایش یافته است. سهم گاز طبیعی در سال 1386، 68,09 درصد و سهم گاز مایع 30٫61 درصد بوده که در سال 1402 به ترتیب به 92٫62 و 7٫28 درصد افزایش و کاهش یافته است. این موضوع نشان می دهد که در ایران عموماً از سوخت هایی که آلایندگی کمتری دارند برای پخت و پز استفاده می شود.

افزایش سهم 25 درصدی گاز در گرمایش خانوارها

نموداری که در ادامه مشاهده می‌شود، میزان دسترسی خانوارهای ایرانی به انواع سوخت های مورد استفاده برای ایجاد گرما را نشان می دهد. با توجه به این شکل گاز طبیعی شبکه عمومی منبع اصلی انرژی برای ایجاد گرما در ایران در بازه زمانی 1386 تا 1402 است. سهم گاز طبیعی از 67٫75 درصد در سال 1386 به 92,49 درصد در سال 1402 رسیده است.

سهم سایر سوخت ها به صورت متوسط در بازه مورد بررسی 3٫7 درصد است. سهم گاز مایع در ایجاد گرما در بازه زمانی مورد بررسی کاهش یافته است.

بررسی شکل های ذیل نشان می دهد که در ایران عموماً از گاز طبیعی برای پخت و پز و ایجاد گرما استفاده می شود. دلیل این امر می تواند فراوانی منابع گاز طبیعی در ایران و توسعه زیرساخت ها برای انتقال و توزیع گاز باشد.

علاوه بر این قیمت نسبی پایین گاز طبیعی در مقایسه با سایر منابع انرژی نقش مهمی در انتخاب این منبع انرژی توسط خانوارها ایفا می کند. البته تأمین گاز طبیعی برای شبکه ای با این وسعت چالش هایی نظیر محدودیت منابع گاز و افزایش تقاضا را به همراه داشته است.

بررسی شاخص های دسترسی و استفاده از انرژی نشان می دهد که ایران در سال های اخیر از نظر توسعه زیر ساخت های انرژی، به ویژه در دسترسی به برق و گاز پیشرفت چشمگیری داشته و شکاف میان مناطق شهری و روستایی تا حد زیادی کاهش یافته به گونه ای که اغلب خانوارها به برق گاز و بخش قابل توجهی از وسایل برقی دسترسی دارند و الگوی مصرف نیز به سمت استفاده از تجهیزات پیشرفته تر سرمایشی و سوخت های پاک تر حرکت کرده است.

با این حال تداوم برخی نابرابری های منطقه ای افزایش تقاضای انرژی رشد مصرف برق خانگی و وابستگی بالای خانوارها به گاز طبیعی نشان می دهد که موفقیت در توسعه دسترسی لزوماً به معنای پایداری و کارایی بلندمدت نیست و نیازمند سیاستگذاری تلفیقی برای مدیریت مصرف تنوع بخشی به منابع انرژی و حفظ عدالت در دسترسی است.

سهم 0.4 درصدی گاز در هزینه‌های خانوار

در ایران گاز طبیعی به عنوان یکی از ارزان ترین منابع انرژی در دسترس خانوارها قرار دارد. در شکل 17 سهم هزینه گاز به کل هزینه های خانوار در بازه زمانی 1386 تا 1402 ارائه شده است. متوسط هزینه گاز در سبد خانوار در مناطق شهری و روستایی به ترتیب برابر با 1٫02 و 1٫49 درصد است.

این موضوع نشان می دهد که نسبت هزینه گاز در روستاهای کشور نسبت به مناطق شهری بیشتر است که عموماً ناشی از پایین تر بودن سطح هزینه کل خانوارهای روستایی نسبت به خانوارهای شهری است. بررسی دقیق تر شکل نشان می دهد در سال هایی که تورم بالایی وجود داشته سهم هزینه های گاز در سبد هزینه ای خانوار کاهش یافته است.

رابطه معکوس تورم و سهم هزینه گاز در سبد خانوار

دلیل اصلی این موضوع نیز عدم رشد تعرفه های گاز متناسب با تورم است. به طور کلی به استثنای سال 1390 ، سهم هزینه های گاز از کل هزینه های خانوار در سال هایی که نرخ تورم بالا بوده، روند نزولی داشته و در مقابل در دوره هایی که نرخ تورم کاهش یافته این نسبت روند صعودی گرفته است. این تغییرات نشان می دهد که رابطه معکوسی بین نرخ تورم و سهم هزینه گاز از کل هزینه های خانوار وجود دارد.

این وضعیت نشان دهنده تأثیر ثابت بودن نسبی قیمت گاز در مقایسه با سایر هزینه هاست. نکته قابل توجه دیگر نتایج حاصل از طرح هدفمندی یارانه ها بوده که در سال های 1389 و 1390 موجب افزایش یکباره سهم هزینه های گاز در سبد خانوار شده است. اما در سالهای بعد با افزایش تورم و تعدیل کمتر تعرفه های گاز سهم هزینه های گاز در سبد خانوار روند نزولی به خود گرفته است.

نمودار نسبت هزینه گاز به کل هزینه خانوار را در دهک های مختلف در بازه زمانی 1402-1386 در ادامه قابل مشاهده است. با توجه به این شکل سهم هزینه گاز در سبد خانوار در دهک اول همواره بیشتر از سایر دهک ها بوده است. ثبات قیمت اسمی گاز و کاهش نسبی قیمت آن در اثر تورم موجب شده که سهم هزینه گاز در سبد هزینه خانوار در طی زمان کاهش یابد.

مقایسه نسبت هزینه گاز در دهک اول تا سوم نشان می دهد که این نسبت در سال 1386 به ترتیب برابر با 1,56، 1,3، 1,1 درصد بوده که در سال 1402 به طور متوسط به 05 درصد کاهش یافته است.

باید به این نکته نیز اشاره شود که در بخش گاز نیز محاسبه تعرفه ها به صورت پلکانی است یعنی با افزایش مصرف گاز و رفتن به بلوک های مصرفی بالاتر تعرفه گاز افزایش می یابد. شکاف نسبت هزینه برق بین دهک اول و دهم در سال 1386 1 واحد و در سال 1402 به 025 کاهش یافته است.