موانع داخلی صادرات از تحریم‌های خارجی جدی‌تر شده‌اند

عبدالامیر ربیهاوی، مدیرکل دفتر غرب آسیا و آفریقا سازمان توسعه تجارت در گفتگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، با اشاره به شرایط ویژه تجارت خارجی کشور و محدودیت‌های ایجادشده در مسیرهای دریایی، گفت: صادرکنندگانی که در شرایط سخت فعلی همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دهند، در خاکریز اول جبهه اقتصادی قرار دارند و باید در ارزیابی صادرکنندگان برتر، شرایط و ریسک‌های جدید فعالیت آنها مورد توجه قرار گیرد.

وی تأکید کرد که شاخص‌های انتخاب صادرکنندگان برتر باید متناسب با شرایط جدید تغییر کند و در روز ملی صادرات، علاوه بر تقدیر از صادرکنندگان، باید برای رفع موانع لجستیکی، مقرراتی و حمایتی صادرات نیز خروجی مشخصی ایجاد شود.

تسنیم: در شرایطی که مسیرهای دریایی با محدودیت مواجه شده‌اند، برای حفظ مسیرهای تجاری و صادراتی کشور چه اقداماتی انجام شده است؟

ربیهاوی: به عنوان مثال، با توجه به بسته شدن مسیر خلیج فارس، ما به دنبال راه‌ها و مرزهای جدید بودیم تا از طریق آنها بتوانیم انتقال کالاهای مورد نیاز را ادامه دهیم.

در حال حاضر مرزهای زمینی تقریباً فعال هستند. با چهار کشور در شرق، غرب و شمال کشور، هم از طریق مرزهای زمینی و هم از طریق مرز آبی دریای خزر، تجارت در حال انجام است. این موضوع را نیز باید در روز ملی صادرات مورد اشاره قرار داد، هرچند در برخی موارد همچنان مشکلات خاصی وجود دارد و برای بعضی موضوعات نیاز به مصوبه داریم.

مرز بازرگان یکی از این موارد است که مشکلات زیادی دارد. بخش خصوصی باید یک پیشنهاد عملیاتی ارائه کند تا این مرز بتواند روند عادی خود را طی کند. حجم تردد در این مرز افزایش پیدا کرده است، اما انتقال این حجم کالا از مرزهای آبی، با کشتی‌های غول‌پیکر، به مرز زمینی، واقعاً کار بسیار سختی است.

با این حال، در همین شرایط نیز باید این موضوع را در زمره پیشنهادها قرار داد که اگر قرار است این روند با کشورهای طرف تجاری ادامه پیدا کند، تسهیلات ویژه‌ای برای کامیون‌هایی که بخش اصلی حمل‌ونقل را انجام می‌دهند، ایجاد شود.

همچنین باید برای حمل ریلی بین ترکیه و ایران، ایران و آذربایجان و ایران و سایر کشورهای CIS تسهیلات لازم ایجاد شود تا صادرکننده، بازرگان و واحد تولیدی صادراتی ما بتوانند با استفاده از این زیرساخت‌های تجاری، صادرات خود را توسعه دهند.

اکنون همه واحدهای تولیدی ما با توجه به شرایط موجود در بازار، به دنبال این هستند که صادرات خود را در سال آینده ادامه دهند. اما وقتی با موانعی در مرزها مواجه می‌شوند، خودبه‌خود برگشت کالا اتفاق می‌افتد، حجم توقف کالا افزایش پیدا می‌کند و هزینه‌های صادراتی آنها بالا می‌رود.

همین موضوع باعث می‌شود در صادرات توقف ایجاد شود و در نهایت نتوانیم به میزان صادرات سالانه قبل برسیم.

به نظر من، بخش خصوصی در روز ملی صادرات، به عنوان کسی که جبهه اول اقتصادی را مدیریت می‌کند، باید یک پیشنهاد عملیاتی خوب برای رئیس‌جمهور داشته باشد تا با این پیشنهاد بتوان بخشی از موانع داخلی و خارجی را برطرف کرد.

تسنیم: یکی دیگر از مشکلاتی که صادرکنندگان مطرح می‌کنند، تعدد قوانین، بخشنامه‌ها و مقررات دست‌وپاگیر است. برای رفع این مشکل چه باید کرد؟

ربیهاوی: بحث آخری که عرض می‌کنم، موضوع عدم اتکا به قوانین و مقررات دست‌وپاگیر است.

آقای دکتر چندین بار درباره مقررات‌زدایی صحبت کرده‌اند، اما تمام مقررات و قوانین که مربوط به وزارت صمت نیست. بسیاری از این مقررات و دستورالعمل‌ها، اگر قرار است مقررات‌زدایی شود، حتماً باید هیئت دولت وارد عمل شود.

بسیاری از دوستان تاجر و صادرکننده ما می‌گویند اصلاً ما کاری به تحریم‌های خارجی نداریم؛ مشکل اصلی ما بخشنامه‌های داخلی دست‌وپاگیر است. این موارد باید برطرف شود. مثلاً سامانه جامع تجارت، علیرغم تمام مزیت‌هایی که دارد، در برخی موارد شاید به نوعی مانع باشد.

چرا؟ مثلاً فرد برای صادرات به مرز می‌رود و سامانه به هزار و یک دلیل، حالا یا به دلیل قطع شدن اینترنت یا ضعیف بودن اینترنت یا به دلیل قوانین و مقررات دست‌وپاگیر، برای صادرکننده مشکل ایجاد می‌کند. اگر قرار باشد صادرات کالا با این دستورالعمل‌ها، بخشنامه‌ها و مقرراتی که شاید به نوعی بیشترین مزاحمت را برای صادرکننده ایجاد می‌کنند، انجام شود، مسلماً میل به صادرات کاهش پیدا می‌کند.

این موضوع نیز به نظر من می‌تواند یکی از پیشنهادهایی باشد که همه این قوانین و بخشنامه‌ها تجمیع شوند و یک خروجی مشخص داشته باشند. اگر قرار است ابلاغی انجام شود و قوانین منتشر شود، این کار باید از یک مرجع انجام شود. من تاجر باید بدانم قوانین و مقررات مرتبط با تجارت خارجی چیست و در یک مجموعه مشخص، تکلیف خودم را بدانم.

اگر قرار است صادراتی انجام بدهم، باید بدانم صادرات بر اساس چه بخشنامه‌هایی انجام می‌شود. نباید فردا وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت، وزارت امور اقتصادی و دارایی یا دستگاه دیگری بخشنامه جدیدی صادر کند. این‌طور نباشد که من بخواهم کار صادرات را انجام بدهم و بخشنامه‌های وزارت صمت و سازمان توسعه تجارت را خوانده باشم و بر اساس آنها عمل کنم، اما بعد به دلیل یک مقررات جدید از سوی دستگاه دیگری با مشکل مواجه شوم.

تسنیم: برگزاری روز ملی صادرات امسال با توجه به شرایط خاص تجارت خارجی کشور چه اهمیتی دارد؟

عبدالامیر ربیهاوی:  روز ملی صادرات به‌صورت یک موضوع نمادین هر سال برگزار می‌شود و هدف از برگزاری آن این است که از صادرکنندگانی که در این شرایط سخت به فعالیت صادراتی خود ادامه می‌دهند و در خاکریز اول جبهه اقتصادی قرار دارند، توجه و تقدیر شود.

با تمام شرایط فعلی، این رویداد یک سنت حسنه اقتصادی است که هر سال برگزار می‌شود. به نظر من، روز ملی صادرات سال‌به‌سال از نظر هویتی باید متفاوت باشد. شاید از نظر شکلی شبیه سال‌های قبل باشد، اما از نظر هویتی و برنامه‌هایی که در آن دنبال می‌شود، باید تفاوت داشته باشد.

چرا؟ چون شرایط سخت‌تر شده و همین شرایط باعث شده است که در میان صادرکنندگان و فعالان اقتصادی، تمرکز ما بیشتر روی کسانی باشد که در این شرایط سخت همچنان فعالیت می‌کنند.

استحضار دارید بسیاری از فعالان اقتصادی که در حوزه تجارت خارجی کشور فعال بودند و کار صادرات انجام می‌دادند، با شرایطی که به وجود آمد، از جمله تحریم‌ها، بسته شدن مرزهای آبی، تنگه هرمز و خلیج فارس، ممکن بود به این نتیجه برسند که همین‌جا فعالیت خود را ادامه دهند و به بازرگانی داخلی بپردازند؛ چراکه فعالیت در داخل برای آنها بسیار راحت‌تر از تحمل سختی‌های صادرات است.

ممکن است حمل‌ونقل با مشکل مواجه شود، بازگشت ارز با مشکل روبه‌رو شود و در مجموع شرایط برای صادرکننده دشوارتر شود. با این حال، صادرکنندگان به دنبال این هستند که بازارهایی که ایجاد شده، بازارهای باثباتی باقی بماند، جای خود را به رقبا ندهیم و این بازارها را به رقبا واگذار نکنیم.

با تمام این شرایط سختی که به وجود آمده، صادرکنندگان از هر راه غیر دریایی دیگری که در وضعیت فعلی وجود دارد، استفاده کرده و توانسته‌اند فعالیت صادراتی خود را ادامه دهند.

بنابراین اهمیت برگزاری روز ملی صادرات، به‌ویژه برای کسانی که در این یک سال و خرده‌ای که مشکلات، یا به تعبیری شرایط جنگی، در منطقه به وجود آمده، فعالیت خود را ادامه داده‌اند، بیشتر شده است. این موضوع به نظر من می‌تواند نماد بسیار خوبی باشد که از آن استفاده کنیم.

تسنیم: آیا شاخص‌های انتخاب صادرکنندگان برتر نیز باید متناسب با شرایط جدید تغییر کند؟

ربیهاوی: بحث دوم، بحث شاخص‌هاست. به نظر من شاخص‌های سال قبل با شاخص‌های امسال باید بسیار متفاوت باشد.

شاید ما در سال‌های قبل شاخص‌هایمان مثلاً اظهارات گمرکی بود؛ گمرک نظر می‌داد که هر کسی چه میزان صادرات انجام داده و دوستان ما در دفاتر تخصصی نیز بررسی می‌کردند که هر صادرکننده چه میزان صادرات انجام داده است. مثلاً میزان صادرات به کشورهای همسایه یکی از شاخص‌ها بود که راحت‌ترین نوع صادرات نیز به همین کشورهای همسایه اختصاص داشت.

این صادرات یا از مرزهای زمینی انجام می‌شد یا به کشورهایی بود که با آنها مرز آبی داشتیم و این کشورها از نظر صادرات شاید ریسک کمتری داشتند. این موضوع به عنوان شاخص اصلی در نظر گرفته می‌شد. البته شاخص‌های کالایی، مانند کالاهای آماده مصرف یا کالاهای دارای ارزش افزوده نیز به عنوان شاخص‌های بعدی در شرایط عادی مورد توجه قرار می‌گرفت.

به نظر من شاخص‌های امسال باید بسیار متفاوت باشد. چرا؟ چون شرایط به گونه‌ای است که مسیرهای دریایی ما بسته شده است. مثلاً حدود 30 میلیارد دلار از حجم صادرات ما به امارات، قطر و کویت تحت تأثیر قرار گرفته است و در نتیجه بخش قابل توجهی از تجارت کشور به سمت سایر کشورها مانند پاکستان، افغانستان، ترکیه و عراق سرازیر شده است.

صادرکننده‌ای که پیش از این به امارات، کویت یا قطر صادرات انجام می‌داد، اکنون وارد بازارهای جدید شده و به این ترتیب تنوع بازاری جدیدی شکل گرفته است.

در مورد کشورهایی که امکان صادرات زمینی به آنها وجود داشت یا صادرکنندگانی که به چین صادرات داشتند نیز شرایط تغییر کرده است. صادرات به چین از مسیر دریایی دیگر امکان‌پذیر نیست و اگر هم انجام شود، از طریق بنادر ترکیه صورت می‌گیرد که از نظر زمانی چندین روز بیشتر طول می‌کشد، هزینه حمل بیشتری دارد و از نظر بیمه نیز صادرکننده متحمل هزینه بیشتری می‌شود.

در این شرایط، یک مسیر جدید از طریق راه‌آهن باز شده است. صادرکنندگان ما این مسیرهای جدید را با ریسک‌های بالاتر انتخاب می‌کنند.

این موضوع حتماً باید در ارزیابی‌ها مدنظر قرار گیرد. باید دید صادرکننده‌ای که مثلاً با 20 میلیون دلار به چین صادرات انجام می‌دهد، نسبت به صادرکننده‌ای که به عراق صادرات دارد، با چه شرایط سخت‌تری مواجه است. به نظر من این شاخص‌ها باید تغییر کند.

تسنیم: این تغییر رویکرد در روز ملی صادرات چه خروجی و تأثیری می‌تواند برای صادرکنندگان داشته باشد؟

ربیهاوی: اینکه این موضوع چقدر برای صادرکنندگان تأثیرگذار است، بسیار مهم است. ما هر سال می‌توانیم موضوعات جدیدی را در همایش روز ملی صادرات مطرح کنیم.

دو سال پیش نیز شورای عالی صادرات با حضور جناب آقای وزیر برگزار شد. یکی از خروجی‌های بسیار مهم آن، احیای شورای عالی صادرات غیرنفتی با ریاست آقای دکتر عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، بود. با این اقدام، یک تحول ایجاد شد و هم دستگاه‌های اجرایی و هم بخش خصوصی توانستند مشکلات خود را در این شورا مطرح کنند و از طریق آن هم مصوبه بگیرند و هم موضوعات را پیگیری کنند.

به نظر من در سال‌های بعد از آن، پارسال و ان‌شاءالله در سال‌های بعد از امسال نیز باید موضوعات جدیدی مطرح شود. باید به دنبال موضوعی باشیم که بتواند به تسهیل صادرات کمک کند. هدف از برگزاری روز ملی صادرات فقط برگزاری یک مراسم تشریفاتی نیست. باید برنامه‌های جانبی را در این همایش بگنجانیم تا از آن یک دستاورد و خروجی مشخص داشته باشیم؛ خروجی‌ای که هدف آن ایجاد یک‌سری تسهیلات برای صادرات باشد.

به نظر من، روز ملی صادرات امسال باید به این موضوع بپردازد که بخش خصوصی ما با توجه به آرایش جنگی که طی بیش از یک سال و خرده‌ای در کشور شکل گرفته، بتواند برای واحدهای تولیدی صادراتی و شرکت‌های بازرگانی که در حوزه صادرات فعالیت می‌کنند، با توجه به این شرایط یک دستاورد مشخص داشته باشد.

این دستاورد می‌تواند بسیار متفاوت باشد؛ می‌تواند در حوزه تجاری و موضوعات لجستیکی باشد که اکنون اهمیت زیادی دارد، یا در حوزه حمایت‌ها و مشوق‌های صادراتی باشد.

همچنین می‌تواند در قالب حذف برخی موانع صادراتی باشد. اگر بخش خصوصی در این سه حوزه به یک جمع‌بندی برسد ــ که حتماً به جمع‌بندی هم می‌رسیم ــ می‌توان از این طریق یک مصوبه با حضور رئیس‌جمهور محترم داشت که به دستگاه‌های دولتی و وزارت صنعت ابلاغ شود تا بر اساس این نتیجه و دستاورد، بتوانیم صادرات کشور را تسهیل کنیم.

البته مشکلات زیاد است. موانع در بخش‌های مختلف، هر کدام گوشه‌ای از کار را گرفته‌اند و ما در حال پیگیری هستیم تا بتوانیم آنها را برطرف کنیم.