فرمول حیاتی برای واگذاری سایپا؛ عبور از بحران‌های هپکو و آذرآب

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، خصوصی‌سازی در کشورمان با هدف کاهش تصدی‌گری دولت، افزایش بهره‌وری، تقویت رقابت و جذب سرمایه‌گذاری دنبال می‌شود. اما در عمل شاهد هستیم که خصوصی‌سازی‌های صورت‌گرفته، به‌جای اصلاح، چالش‌ها و بحران‌های تازه‌ای ایجاد کرده‌اند. تجربه چند دهه گذشته نشان می‌دهد انتقال مالکیت، بدون احراز اهلیت خریدار، برقراری رقابت مؤثر، نظارت بر تعهدات پس از معامله و اصلاح ساختار مالی و عملیاتی، نه‌تنها کارایی را افزایش نمی‌دهد، بلکه می‌تواند به بحران‌های مدیریتی، مالی، تولیدی و اجتماعی منجر شود.

تجربه هپکو، هفت‌تپه، آذرآب و ماشین‌سازی تبریز این مسأله را از زوایای مختلف نشان می‌دهد. اکنون که واگذاری سهام سایپا در دستور کار است، پرسش اصلی این است که واگذاری چگونه و با چه تضمین‌هایی انجام شود تا به افزایش بهره‌وری و رقابت بینجامد، نه به انتقال انحصار، تضعیف ظرفیت صنعتی یا ایجاد بحران اقتصادی و اجتماعی. باید بپذیریم که سایپا صرفاً یک شرکت تولیدی نیست؛ بلکه یکی از ارکان صنعت خودرو و حلقه‌ای مهم در شبکه قطعه‌سازان، تأمین‌کنندگان، فروش، خدمات پس از فروش و اشتغال صنعتی است.

هپکو؛ انتقال مالکیت بدون تضمین احیای تولید

هپکو، از تولیدکنندگان مهم ماشین‌آلات سنگین کشور، پس از انتقال سهام مدیریتی به بخش خصوصی با کاهش تولید، انباشت بدهی، تعویق در پرداخت حقوق کارکنان و ناتوانی در بازسازی پایدار فعالیت‌ها مواجه شد. این تجربه نمونه‌ای از فاصله میان اهداف خصوصی‌سازی و نتایج عملی آن است.

استفاده از تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد در واگذاری سایپا خریدار نباید فقط براساس توان پرداخت بهای سهام ارزیابی شود. توان تأمین سرمایه در گردش، مدیریت زنجیره تأمین، حفظ تولید، تأمین قطعات، سرمایه‌گذاری و اصلاح ساختار مالی نیز باید معیار احراز اهلیت باشد.

علاوه بر این باید روشن شود خریدار، افزون بر تأمین منابع خرید، چه برنامه‌ای برای تأمین مالی تولید، توسعه محصولات، نوسازی خطوط و پایداری زنجیره تأمین دارد. واگذاری بدون تضمین‌های عملیاتی و مالی، هزینه شکست را بر کارکنان، شبکه تأمین و منابع عمومی تحمیل می‌کند.

هفت‌تپه؛ اهمیت اهلیت خریدار و نظارت پس از واگذاری

هفت‌تپه در سال 1394 به بخش خصوصی واگذار شد، اما با مشکلات مدیریتی و مالی، اعتراضات کارگری و مناقشات مربوط به تعهدات خریدار روبه‌رو شد. نحوه واگذاری، قیمت‌گذاری و صلاحیت مدیریتی خریداران نیز مورد انتقاد قرار گرفت و سرانجام مالکیت شرکت در سال 1400 به دولت بازگشت. مطالعات این پرونده، غیررقابتی بودن فروش و تنش‌های ناشی از تعدیل نیروی کار را از مسائل مهم آن دانسته‌اند.

برای عدم تکرار هفت تپه ها باید در واگذاری سایپا؛ اهلیت توان مالی، صنعتی، مدیریتی و اجرایی و قابلیت ایفای تعهدات بلندمدت را دربرگیرد. این ارزیابی نباید به پیش از معامله محدود شود؛ اجرای تعهدات پس از واگذاری نیز باید قابل سنجش و نظارت مستمر باشد.

اداره سایپا مستلزم مدیریت هم‌زمان صدها تأمین‌کننده، تولید، سرمایه در گردش، کیفیت، توسعه محصول و تعهدات مشتریان است؛ بنابراین توان خرید سهام، لزوماً توان اداره شرکت نیست. تعهدات مربوط به تولید، سرمایه‌گذاری، اشتغال و فناوری باید متناسب با ماهیت شرکت و همراه با ضمانت اجرای روشن تعیین شوند.

آذرآب؛ ضرورت تضمین توان مالی و تعهدات قراردادی

آذرآب، از شرکت‌های باسابقه تجهیزات و صنایع سنگین، پس از واگذاری بخشی از سهام به شرکت صنعتی دریایی ایران با عدم پرداخت اقساط و اجرای ناقص تعهدات مالی مواجه شد و سهام واگذارشده دوباره به فروش رسید. این تجربه نشان می‌دهد حتی پس از انجام معامله، عدم ایفای تعهدات می‌تواند ثبات مالکیت و مدیریت را مختل کند.

به همین دلیل در واگذاری سایپا توان مالی باید براساس منابع واقعی و قابل اتکا سنجیده شود، نه ارزش دارایی‌های اسمی یا امید به تأمین مالی پس از معامله. منشأ منابع خرید، اتکا به تسهیلات بانکی و ظرفیت تأمین مالی فعالیت‌های جاری و سرمایه‌گذاری‌های آینده باید به‌طور مستقل بررسی شود.

همچنین منابع خرید سهام باید از منابع لازم برای اداره شرکت تفکیک شود؛ ممکن است خریدار توان پرداخت بهای معامله را داشته باشد، اما برای تأمین قطعات، پرداخت مطالبات تأمین‌کنندگان و اجرای برنامه تولید منابع کافی نداشته باشد. بنابراین تضمین تعهدات مالی و عملیاتی باید بخشی از طراحی واگذاری باشد.

ماشین‌سازی تبریز؛ هشدار درباره خریدار فاقد اهلیت صنعتی

تجربه ماشین‌سازی تبریز نشان داد واگذاری یک مجموعه صنعتی باسابقه، بدون توجه کافی به صلاحیت خریدار، وضعیت حقوقی دارایی‌ها و اصلاح ساختار شرکت، می‌تواند به بحران و فسخ معامله منجر شود. این مجموعه در سال 1397 واگذار شد، اما مشکلات حقوقی و مالی، تعیین‌تکلیف مالکیت و مدیریت را پیچیده کرد. گزارش‌های منتشرشده بر ابهام در ارزیابی دارایی‌ها و ضرورت احراز اهلیت صنعتی تأکید دارند.

با توجه به این موضوع در واگذاری سایپا باید میان سرمایه‌گذار صرف و خریدار دارای توان واقعی اداره صنعت تفاوت گذاشت. توان مالی شرط لازم است، اما توان صنعتی و مدیریتی نیز ضرورت دارد. دارایی‌ها، بدهی‌ها، تعهدات حقوقی، سهام وثیقه‌شده و روابط با زیرمجموعه‌ها باید پیش از معامله شفاف شوند.

واگذاری سایپا چه درس‌هایی دارد؟

به هر ترتیب این تجربه‌ها نشان می‌دهند موفقیت خصوصی‌سازی را نمی‌توان با انتقال سهام یا تغییر عنوان مالک سنجید؛ کیفیت انتقال کنترل، صلاحیت خریدار، تأمین مالی، رقابت و نتایج واقعی اهمیت دارد.

هپکو: بحران تولید و مالی؛ ضرورت احراز توان صنعتی و استمرار تولید.

هفت‌تپه: مشکلات مدیریتی، مالی و کارگری؛ ضرورت احراز اهلیت و نظارت پس از واگذاری.

آذرآب: عدم ایفای تعهدات مالی؛ اهمیت بررسی منابع واقعی و ضمانت اجرا.

ماشین‌سازی تبریز: مشکلات اهلیت و ساختار واگذاری؛ ضرورت شفافیت دارایی‌ها و اصلاح ساختار.

نتیجه مشترک آن است که واگذاری باید فرایندی اقتصادی و نهادی باشد، نه صرفاً فروش سهام. این تجربه‌ها به معنای محکومیت خصوصی‌سازی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد باید شرایطی فراهم شود که انتقال مالکیت و مدیریت به کارایی و رقابت بینجامد و هزینه شکست با سازوکارهای حقوقی، مالی و نظارتی کنترل شود.