ناامنی در دریای سیاه و فرصت تازه برای مسیر ترانزیتی ایران

خبرگزاری تسنیم- گسترش حملات به کشتی‌های تجاری در دریای سیاه نگرانی‌ها درباره امنیت کشتیرانی در این منطقه را افزایش داده است. تحولاتی که البته در کنار تهدید تجارت دریایی اوکراین می‌تواند اهمیت مسیرهای جایگزین ترانزیتی را نیز پررنگ‌تر کند.

در این بین  موقعیت جغرافیایی ایران و دسترسی آن به دریای خزر و شبکه‌های حمل‌ونقل منطقه‌ای، فرصتی برای تقویت نقش کشور در ترانزیت کالا ایجاد می‌کند؛ فرصتی که تحقق آن به رفع موانع زیرساختی و افزایش رقابت‌پذیری مسیرهای ایران وابسته است.

پنجم و ششم اکتبر سه کشتی تجاری در دو حادثه جداگانه در مناطق انحصاری اقتصادی رومانی و بلغارستان در دریای سیاه هدف حمله قرار گرفتند، حوادثی که به کشته‌ شدن شماری از خدمه، آسیب جدی به کشتی‌ها و غرق‌شدن دو شناور انجامید.

در نخستین حادثه کشتی تجاری «رویاد ممدوف» که با پرچم سنت‌کیتس و نویس در حال حمل محموله ذرت از بندر ایزمائیل اوکراین به مقصد ایتالیا بود، در نزدیکی سواحل رومانی دچار آتش‌سوزی شد و غرق شد. اوکراین حمله پهپادی روسیه را عامل این حادثه دانست، اما مقام‌های رومانی منشأ حادثه را به‌طور رسمی تأیید نکردند.

یک روز بعد نیز 2 کشتی تجاری «آلفا وطن» و «ایبل» در منطقه انحصاری اقتصادی بلغارستان هدف حمله پهپادهای هوایی و دریایی قرار گرفتند. کشتی آلفا وطن با پرچم توگو غرق شد و کشتی ایبل نیز دچار آتش‌سوزی و خسارت جدی شد.

این حوادث در شرایطی رخ داد که جنگ روسیه و اوکراین، امنیت مسیرهای تجاری دریای سیاه را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است. هرچند درباره عامل حملات گزارش‌ها و اتهام‌هایی مطرح شده، انتساب قطعی همه حوادث به یک طرف بدون نتایج روشن تحقیقات دقیق نیست. با این حال، گسترش محدوده حوادث به مناطق نزدیک به رومانی و بلغارستان، نگرانی‌ها درباره امنیت تردد کشتی‌های تجاری را افزایش داده است.

اهمیت این حوادث تنها به خسارت واردشده به چند کشتی محدود نمی‌شود. دریای سیاه یکی از مسیرهای مهم تجارت منطقه‌ای، به‌ویژه در جابه‌جایی غلات و سایر کالاهای فله‌ای است و هرگونه افزایش ریسک امنیتی در آن می‌تواند بر تصمیم مالکان کشتی‌ها، شرکت‌های بیمه و صاحبان کالا اثر بگذارد.

افزایش احتمال حمله، آسیب ناشی از عملیات نظامی، برخورد با مهمات عمل‌نکرده یا اشتباه در شناسایی شناورها می‌تواند هزینه و پیچیدگی فعالیت تجاری در این منطقه را بالا ببرد. در چنین شرایطی شرکت‌های حمل‌ونقل ممکن است برای کاهش ریسک، مسیرهای جایگزین را بررسی کنند. از این منظر ناامنی دریای سیاه می‌تواند زمینه توجه بیشتر به مسیرهای زمینی و چندوجهی منطقه را فراهم کند. اما تبدیل این وضعیت به تغییر پایدار در جریان تجارت، نیازمند مزیت اقتصادی و عملیاتی قابل‌اندازه‌گیری است.

فرصت ایران در کریدورهای ترانزیتی

کشورمان به‌واسطه موقعیت جغرافیایی خود، امکان اتصال بخش‌هایی از آسیای مرکزی، قفقاز، روسیه، جنوب آسیا و خلیج فارس را از طریق شبکه‌ای از مسیرهای دریایی، ریلی و جاده‌ای دارد. این موقعیت می‌تواند در شرایط افزایش ریسک برخی مسیرهای تجاری، اهمیت بیشتری پیدا کند. به‌ویژه اگر ایران بتواند حمل‌ونقل چندوجهی را با زمان‌بندی قابل اتکا و هزینه رقابتی ارائه دهد.

یکی از محورهای مهم در این زمینه کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب است که با هدف تسهیل جابه‌جایی کالا میان هند، ایران، کشورهای حاشیه دریای خزر، روسیه و بازارهای شمال اروپا توسعه می‌یابد. تکمیل پیوندهای ریلی، توسعه پایانه‌های بار و بهبود هماهنگی میان شیوه‌های مختلف حمل‌ونقل می‌تواند جایگاه ایران را در این شبکه تقویت کند.

در این میان دریای خزر نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. بنادر شمالی ایران می‌توانند بخشی از زنجیره جابجایی کالا میان بنادر منطقه، شبکه جاده‌ای و ریلی کشور و بازارهای داخلی باشند. استفاده مؤثر از این ظرفیت، به افزایش توان تخلیه و بارگیری، دسترسی مناسب به پس‌کرانه‌ها، برنامه منظم حمل‌ونقل دریایی و هماهنگی گمرکی با کشورهای طرف مسیر نیاز دارد.

در کنار کریدور شمال ـ جنوب، مسیرهای متصل‌کننده ایران به آسیای مرکزی و قفقاز نیز می‌توانند در تنوع‌بخشی به شبکه ترانزیتی منطقه نقش داشته باشند. با این حال، ظرفیت واقعی هر مسیر باید بر اساس وضعیت اتصال‌های ریلی و جاده‌ای، امکان عبور مرزی، محدودیت‌های عملیاتی و هزینه نهایی حمل ارزیابی شود؛ نه صرفاً بر مبنای موقعیت جغرافیایی روی نقشه.

از فرصت ژئوپولیتیکی تا مزیت اقتصادی

افزایش ناامنی در دریای سیاه به‌ تنهایی به معنای انتقال تجارت به مسیر ایران نیست و مسیرهای جایگزین زمانی برای صاحبان کالا جذاب می‌شوند که بتوانند در کنار امنیت و قابلیت اطمینان، از نظر هزینه و زمان نیز با گزینه‌های رقیب رقابت کنند.

بنابراین بهره‌گیری از فرصت احتمالی پیش‌ آمده برای کشورمان به چند اقدام اساسی از جمله تکمیل حلقه‌های مفقوده شبکه ریلی، افزایش ظرفیت بنادر و پایانه‌های بار، تسهیل رویه‌های گمرکی، کاهش توقف در مرزها، هماهنگی تعرفه‌ها و زمان‌بندی حمل‌ونقل و ایجاد امکان رهگیری مطمئن محموله‌ها در طول مسیر بستگی دارد.

افزایش حملات به کشتی‌های تجاری در دریای سیاه بار دیگر اهمیت امنیت و تنوع مسیرهای حمل‌ونقل منطقه‌ای را برجسته کرده است. این شرایط می‌تواند توجه برخی فعالان تجاری را به مسیرهای جایگزین جلب کند و فرصتی برای بررسی ظرفیت‌های ترانزیتی ایران به وجود آورد.

با این حال تبدیل این فرصت به افزایش پایدار ترانزیت، نیازمند اقدام عملی در حوزه زیرساخت، اتصال شبکه‌های حمل‌ونقل، تسهیل عبور مرزی و کاهش هزینه و زمان جابجایی است. مزیت ایران زمانی به سهم بیشتر از تجارت منطقه‌ای تبدیل می‌شود که مسیرهای عبوری از کشور علاوه بر موقعیت جغرافیایی مناسب در عمل نیز قابل اتکا، رقابتی و اقتصادی باشند.