چگونگی اجرای طرح حمایت معیشتی با عرضه کالاهای اساسی با تورم صفر

به گزارش خبرگزاری تسنیم، شهرداری تهران چند ماهی است که درباره طرحی با هدف حمایت معیشتی از آحاد مردم شهر تهران در شرایط ویژه اقتصادی کشور سخن می‌گوید. اعلام جنگ اقتصادی از سوی دولت آمریکا با هدف کاهش تاب‌آوری مردم ایران در برابر موج افزایش قیمت کالاها و خدمات، از یک سو و افزایش قیمت‌ها در بخش خصوصی، از سوی دیگر، قدرت خرید مردم را به‌شدت کاهش داده است. در این شرایط، تورم بالای 70 درصدی و افزایش نرخ ارز در بازار آزاد نیز بهانه‌ای برای افزایش قیمت کالاها و خدمات مصرفی از سوی سوداگران و واسطه‌ها فراهم کرده است.

این وضعیت، امیدی در دل دشمنان ایران ایجاد کرده است؛ امیدی که با تلاش‌های آمریکا و عوامل داخلی آن برای تحریک نارضایتی‌های اجتماعی و ایجاد اغتشاش تقویت می‌شود. هدف آن است که دستاوردهایی را که در جنگ‌های تحمیلی اخیر به دست نیاورده‌اند، از طریق دامن زدن به نارضایتی مردم کسب کنند. با این حال، نباید تصور کنند که فتنه‌ها و اغتشاشات 18 و 19 دی‌ماه 1404 تکرار خواهد شد؛ زیرا دشمن همواره دچار خطای محاسباتی می‌شود و بار دیگر می‌کوشد مسیر شکست‌خورده گذشته را بیازماید.

در چنین شرایطی، طرح حمایت معیشتی با تورم صفر شهرداری تهران اقدامی ارزشمند است که می‌تواند در کاهش آلام معیشتی مردم مؤثر باشد. از این رو، باید از تلاش دست‌اندرکاران اجرای این طرح حمایت کرد و زمینه موفقیت آن را فراهم آورد.

همان‌طور که انتظار می‌رفت، رئیس‌جمهور نیز از این طرح حمایت کرده است. بر همین اساس، مقرر شد کارگروهی متشکل از وزیران و رؤسای سازمان‌های مرتبط و شهردار تهران، سازوکار تعمیم و گسترش طرح حمایت معیشتی به سراسر کشور را بررسی و فراهم کند.

سابقه تاریخی و تجربی اجرای طرح

در بسیاری از کشورهای درگیر جنگ، برای جلوگیری از سوءاستفاده محتکران و توزیع‌کنندگان انحصاری کالاها، سهمیه‌بندی کالاهای ضروری در دستور کار قرار گرفته است. در شرایط جنگی، احتکار و محدود کردن عرضه کالاها می‌تواند کمبود ایجاد کند و با افزایش ناگهانی قیمت‌ها، فشار مضاعفی بر مردم وارد آورد. به همین دلیل، توزیع کالاهای اساسی و ضروری به روش سهمیه‌بندی و از طریق کوپن در دوران جنگ جهانی دوم در کشورهای درگیر جنگ رواج داشت.

ایران نیز در دوره هشت‌ساله جنگ تحمیلی از همین الگو پیروی کرد. اجرای طرح سهمیه‌بندی کالاهای اساسی و ضروری موجب شد مردم سختی‌های ناشی از جنگ را کمتر احساس کنند. با وجود کاهش درآمدهای نفتی در برخی سال‌ها، به‌طوری که این درآمدها گاهی به 5.7 میلیارد دلار می‌رسید، دولت سالانه حدود 4 میلیارد دلار ارز برای واردات کالاهای اساسی و ضروری مورد نیاز مردم اختصاص می‌داد و حتی در دشوارترین شرایط ارزی نیز تأمین این منابع را در اولویت قرار می‌داد.

تفاوت مهم آن دوره با سال‌های بعد این بود که دولت در دهه نخست انقلاب اسلامی، هم واردات کالاهای اساسی و ضروری و هم توزیع آنها را بر عهده داشت. دولت با استفاده از ظرفیت‌های مردمی، فروشگاه‌ها، تعاونی‌های محلی، تعاونی‌های کارمندی و کارگری و مساجد توانست این وظیفه ملی را به نحو مطلوب انجام دهد.

با آغاز پرداخت یارانه نقدی به آحاد جامعه در دور دوم دولت مهرورزی و استمرار این سیاست در دولت‌های بعدی، مسئله تورم و کاهش قدرت خرید به یکی از چالش‌های اصلی سیاست حمایتی تبدیل شد. در شرایط تورمی، بخش زیادی از اثر درآمدی یارانه نقدی خنثی می‌شود و از سوی دیگر، افزایش مبلغ یارانه‌ها به دلیل کاهش درآمدهای نفتی و محدودیت منابع مالی دولت با دشواری همراه است.

در دولت دوازدهم، افزایش پرداخت سرانه یارانه در پی افزایش 200 درصدی قیمت بنزین در دستور کار قرار گرفت؛ اما رشد سریع تورم، اثر این افزایش را نیز خنثی کرد.

در دولت سیزدهم، با حذف ارز ترجیحی 4200 تومانی برای واردات کالاهای اساسی و افزایش هفت‌برابری نرخ ارز ترجیحی در قالب اجرای طرح جراحی اقتصادی، مبالغ 400 هزار تومان برای دهک‌های اول تا چهارم و 300 هزار تومان برای دهک‌های پنجم تا نهم به‌صورت سرانه پرداخت شد. با این حال، این یارانه‌های نقدی نیز در تله تورم بالا گرفتار شدند و اثرگذاری آنها بر قدرت خرید مردم کاهش یافت.

در دولت چهاردهم نیز با حذف کامل ارز ترجیحی 28 هزار و 500 تومانی برای واردات کالاهای اساسی، پرداخت یارانه یک میلیون تومانی به‌صورت سرانه و در قالب طرح توزیع کالابرگ الکترونیکی در دستور کار قرار گرفت؛ طرحی که از نظر سازوکار، تفاوت‌هایی اساسی با توزیع واقعی کالا از طریق کالابرگ یا کوپن دارد.

این سیاست، دولت را وارد مرحله جدیدی از پرداخت یارانه‌ها کرده است که تأمین منابع مالی هنگفت ماهانه برای آن، چالش‌های بزرگ‌تری به همراه دارد. در شرایط تورم بالای 65 درصدی، قدرت خرید یارانه‌های پرداختی نیز طی یک سال بیش از 50 درصد کاهش یافته است. در عین حال، تأمین منابع مالی این طرح که حدود یک‌هزار و 68 هزار میلیارد تومان در سال برآورد شده، بار مالی سنگینی بر بودجه دولت تحمیل می‌کند.

به این ترتیب، علاوه بر تعهدات مربوط به پرداخت یارانه‌های نقدی قبلی به دهک‌های پایین درآمدی، بار مالی جدیدی نیز بر دولت تحمیل شده است. از سوی دیگر، با وجود افزایش چندبرابری قیمت بسیاری از کالاها و خدمات مصرفی در پی حذف ارز ترجیحی و افزایش بی‌سابقه نرخ ارز، پرداخت یارانه به شکل فعلی نتوانسته است اثر درآمدی معناداری در برابر افزایش مستمر قیمت‌ها برای مردم ایجاد کند.

در چنین شرایطی، طرح جامع شهرداری تهران برای توزیع کالاهای اساسی و ضروری با تورم صفر، یعنی عرضه کالاها با قیمت تثبیت‌شده، می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد و در صورت اجرای صحیح، به هدف حمایت معیشتی نزدیک شود. این طرح را می‌توان نوعی توزیع واقعی کالابرگ الکترونیکی دانست که در آن کالاهای اساسی مورد نیاز مردم با قیمت مشخص و تثبیت‌شده عرضه می‌شوند.

پس از پایان جنگ تحمیلی هشت‌ساله، دولت‌های بعدی نتوانستند طرح سهمیه‌بندی و توزیع کالاهای اساسی و ضروری با قیمت تثبیت‌شده را به شکل گسترده و پایدار اجرا کنند. در چنین شرایطی، باید از اقدام شهرداری تهران استقبال کرد؛ به‌ویژه آنکه بخش مهمی از ابزارهای اجرایی، نظارتی و کنترلی مورد نیاز برای تهیه و توزیع کالا معمولاً در اختیار دولت‌هاست و شهرداری با محدودیت‌هایی در این زمینه مواجه است.

مشخصات طرح شهرداری تهران

بر اساس مشخصاتی که مسئولان ذی‌ربط شهرداری، به‌ویژه شهردار تهران، اعلام کرده‌اند، این طرح در مرحله نخست عرضه 12 قلم کالای اساسی و ضروری، از جمله برنج، حبوبات، ماکارونی، سویا، خرما، شکر و روغن را در بر می‌گیرد. اعلام شده است که از آبان‌ماه سه قلم دیگر، شامل مرغ، رب گوجه‌فرنگی و پنیر، نیز به این فهرست اضافه خواهد شد.

قرار است کالاهای مشمول طرح به مدت شش ماه با تورم صفر درصد، یعنی با قیمت تثبیت‌شده، عرضه شوند.

سهمیه برخی اقلام غذایی نیز مشخص شده است. برای مثال، سهمیه ماهانه هر نفر شامل دو کیلوگرم برنج، 400 گرم روغن و 500 گرم گوشت اعلام شده است؛ با این حال، میزان سهمیه سایر اقلام هنوز اعلام نشده است.

جمعیت تحت پوشش طرح نیز با در نظر گرفتن بُعد خانوار، حدود 9 میلیون و 500 هزار نفر برآورد شده است.

روش‌های کاهش هزینه‌های اجرای طرح

برای کاهش هزینه‌های تهیه، تأمین و توزیع کالاهای مشمول طرح، چند روش در نظر گرفته شده است:

1. عرضه مستقیم کالاها: عرضه مستقیم 15 قلم کالا در 108 میدان میوه و تره‌بار و 18 فروشگاه شهروند با قیمت تثبیت‌شده و در یک دوره شش‌ماهه پیش‌بینی شده است. همچنین قرار است تعداد میادین عرضه‌کننده کالا در ادامه به 200 میدان افزایش یابد.

2. خرید قراردادی و سلف‌خری: خرید قراردادی و سلف‌خری و حذف واسطه‌ها می‌تواند هزینه تأمین و توزیع کالاها را کاهش دهد و زمینه عرضه آنها با قیمت مناسب‌تر را فراهم کند.

3. عرضه مستقیم از سوی تولیدکنندگان: عرضه مستقیم کالا توسط تولیدکنندگان در هفت منطقه شهرداری تهران، شامل مناطق 2، 4، 5، 15، 17، 20 و 22، از دیگر روش‌های پیش‌بینی‌شده برای کاهش هزینه‌هاست.

4. کاهش سود بازرگانی: کاهش 50 درصدی سود بازرگانی 18 هزار قلم کالای عرضه‌شده در فروشگاه‌های شهروند، بدون محدودیت خرید، از دیگر اقدامات اعلام‌شده در این طرح است.

چگونگی تأمین مالی طرح

بر اساس برخی محاسبات غیررسمی، اجرای کامل طرح به حدود 53 هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد. قرار است تأمین مالی طرح از طریق بانک‌های شهر و ملت و همچنین با استفاده از ظرفیت‌های مدیریت شهری انجام شود.

با توجه به حجم منابع مالی مورد نیاز، لازم است سازوکار تأمین اعتبار، نحوه بازپرداخت منابع بانکی و پایداری مالی طرح به‌صورت شفاف مشخص شود تا اجرای آن در طول دوره شش‌ماهه با وقفه مواجه نشود.

نظارت و کنترل بر اجرای طرح

برای نظارت بر جریان تهیه، عرضه و فروش کالاهای مشمول طرح، سامانه شهرزاد طراحی شده است. قرار است خریدوفروش کالاهای عرضه‌شده در این سامانه ثبت و ضبط شود. همچنین امکان خرید اینترنتی برای متقاضیان فراهم شده است.

عملکرد این سامانه می‌تواند در کنترل موجودی کالاها، شفافیت توزیع، نظارت بر قیمت‌ها و بررسی میزان استقبال شهروندان مؤثر باشد؛ مشروط بر آنکه اطلاعات ثبت‌شده به‌صورت مستمر پایش و امکان رسیدگی به تخلفات احتمالی فراهم شود.

پیش‌نیازهای موفقیت طرح

تهران همواره در اجرای بسیاری از طرح‌های توسعه‌ای پیشگام بوده و تجربه آن در مواردی مورد توجه سایر شهرها و مراکز استان‌ها قرار گرفته است. در همین راستا، شهرهای مشهد، ارومیه و اهواز نیز با استقبال از طرح شهرداری تهران، آمادگی خود را برای اجرای آن اعلام کرده‌اند.

از سوی دیگر، طرح در جلسه دولت مطرح شده و مورد حمایت رئیس‌جمهور و سایر اعضای دولت قرار گرفته است. بر اساس تصمیم اعلام‌شده، کارگروهی متشکل از وزیر کشور، وزیر جهاد کشاورزی، رئیس کل بانک مرکزی، رئیس سازمان برنامه و بودجه و شهردار تهران مأمور شده است تعمیم طرح به سطح کشور را بررسی و پیشنهادهای مربوط به چگونگی اجرای آن را به دولت ارائه کند.

با وجود این حمایت‌ها، موفقیت طرح به نحوه اجرا، تأمین پایدار منابع مالی، انتخاب مدیران کارآمد و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول بستگی دارد. لازم است مدیران اجرایی طرح از میان افراد باتجربه، سالم، خوش‌نام و آشنا با قوانین و مقررات کشور انتخاب شوند و سابقه مدیریت در سطح ملی داشته باشند.

برای موفقیت طرح و گسترش آن به سایر شهرها، رعایت چند پیش‌نیاز ضروری است:

1. استفاده از ظرفیت واردات برای حذف واسطه‌ها

برای کوتاه کردن دست واسطه‌ها و شکستن انحصار در تأمین و توزیع برخی کالاهای اساسی وارداتی، از جمله روغن، برنج، گوشت قرمز و شکر، شهرداری تهران می‌تواند امکان واردات مستقیم را بررسی کند. در این راستا، لازم است با اخذ مجوزهای قانونی، یکی از شرکت‌های تحت مدیریت شهرداری که در حوزه فعالیت‌های تجاری مسئولیت دارد، برای انجام واردات کالاهای مورد نیاز مأمور شود.

در چنین شرایطی، کاهش سود بازرگانی کالاهای وارداتی نیز می‌تواند در کاهش هزینه تمام‌شده و قیمت عرضه کالاها مؤثر باشد. البته اجرای این پیشنهاد مستلزم بررسی صلاحیت قانونی شرکت مربوط و اخذ مجوزهای لازم از دستگاه‌های مسئول است.

2. استمرار حمایت دولت و دستگاه‌های مرتبط

اجرای موفق طرح به حمایت و تأیید رئیس‌جمهور و همکاری سازمان‌ها و دستگاه‌های مرتبط نیاز دارد. بر اساس اطلاعات اعلام‌شده از سوی شهردار تهران، حمایت رئیس‌جمهور و دولت از این طرح جلب شده است. استمرار این حمایت و تعیین دقیق مسئولیت دستگاه‌ها می‌تواند به رفع موانع اجرایی و تأمین منابع مورد نیاز کمک کند.

3. مقابله با احتکار و تخلفات در زنجیره تأمین و توزیع

برای اثرگذاری طرح، باید با احتکار، واسطه‌گری غیرضروری و سودجویی در تهیه و توزیع کالاهای اساسی مقابله شود. در این زمینه، قوه قضائیه، سازمان تعزیرات حکومتی و سایر دستگاه‌های نظارتی باید با اعمال نظارت مؤثر و برخورد قانونی با تخلفات، نقش بازدارنده خود را ایفا کنند.

4. احیای ظرفیت تعاونی‌ها و شبکه‌های محلی توزیع

برای کاهش هزینه‌های توزیع و گسترش دسترسی مردم به کالاهای اساسی، لازم است تعاونی‌های کارمندی، کارگری و محلی و همچنین ظرفیت توزیعی مساجد که در سال‌های گذشته نقش مهمی در توزیع کالاهای ضروری داشتند، دوباره فعال شوند.

استفاده از این شبکه‌ها می‌تواند ضمن کاهش وابستگی به واسطه‌ها، هزینه‌های سربار توزیع و حاشیه سودهای غیرمتعارف را کاهش دهد و دسترسی خانوارها به کالاهای اساسی را تسهیل کند.

5. اولویت‌بندی کالاهای پرمصرف و ضروری

در تهیه و توزیع کالاهای مشمول طرح، باید اقلامی که مصرف روزانه و سهم بیشتری در سبد معیشت خانوار دارند، در اولویت قرار گیرند. نان، روغن، برنج، گوشت قرمز، مرغ، تخم‌مرغ، قند و شکر از جمله این کالاها هستند.

تأمین مستمر این اقلام و عرضه آنها با قیمت تثبیت‌شده، در صورتی که با نظارت مؤثر و تأمین منابع پایدار همراه باشد، می‌تواند نقش مهمی در کاهش فشار هزینه‌های معیشتی خانوارها ایفا کند.

طرح حمایت معیشتی شهرداری تهران با عرضه کالاهای اساسی با قیمت تثبیت‌شده، در صورت برخورداری از تأمین مالی پایدار، شبکه توزیع کارآمد و نظارت شفاف، می‌تواند تجربه‌ای قابل بررسی برای حمایت هدفمند از خانوارها باشد. با این حال، موفقیت آن صرفاً به اعلام قیمت ثابت محدود نمی‌شود؛ بلکه به استمرار تأمین کالا، جلوگیری از ایجاد کمبود، کنترل هزینه‌های اجرا و تضمین دسترسی عادلانه مردم بستگی دارد.

در صورت فراهم شدن این پیش‌نیازها، تجربه تهران می‌تواند مبنایی برای بررسی و طراحی الگوهای مشابه در سایر شهرهای کشور قرار گیرد.

امین دلیری ـ کارشناس و تحلیلگر اقتصادی