بازخوانی تجربه تاریخی عراق؛ فروپاشی دینار زیر بار تحریم

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، قبل از تابستان 1990هر دینار عراق به نرخ رسمی بیش از سه دلار ارزش داشت، در بازار آزاد نیز هر دلار برابر با چهار دینار عراق بود. پس از آغاز تحریم‌های اقتصادی و نفتی علیه عراق همه چیز تغییر کرد. پنج سال بعد، در دسامبر 1995، برای هر دلار برابر با 3000 دینار شد. دینار در کمتر از پنج سال بیش از 99.8 درصد ارزش خود را در بازار آزاد از دست داد.

عراق دهه‌ی 1990 شاید نزدیک‌ترین نمونه‌ی تاریخی باشد که تحریم توانست صادرات نفت یک کشور را تقریبا به صفر برساند. تحریمی که آمریکا آن را پیش برد و شورای امنیت سازمان ملل تصویب کرد، سیزده سال اقتصاد عراق را از جهان جدا کرد و منجر به سقوط ارزش پول ملی این کشور شد. این روزها که اقتصاد ایران نیز به تحریم اقتصادی و محاصره دریایی غیرقانونی از طرف آمریکا رو به رو شده، بازخوانی تجربه تحریم نفت عراق می‌تواند سیاست‌گذاران و بازیگران اقتصادی را در فهم بهتر شرایط یاری رساند.

محاصره‌ای که نفت را به صفر رساند

چهار روز پس از حمله‌ی عراق به کویت، شورای امنیت در  اوت 1990 قطعنامه‌ی 661 را تصویب کرد و تقریباً همه‌ی تجارت با عراق ممنوع شد. نفت حدود 95 درصد درآمد ارزی عراق را تأمین می‌کرد و به گزارش  نشریه‌ی Third World Quarterly، تحریم 97 درصد صادرات کشور را قطع کرد. تولید نفت از حدود 3.4 میلیون بشکه در روز در اوج پیشین به حدود 300 هزار بشکه در 1991 رسید و تا 1996 حدود نیم میلیون بشکه باقی ماند.

وابستگی غذایی عراق ضربه را دو برابر کرد. پیش از تحریم، نزدیک به 80 درصد کالری مصرفی مردم از واردات تأمین می‌شد. تنها چند ماه پس از آغاز تحریم، بین اوت تا نوامبر 1990، قیمت مواد غذایی 200 تا 1800 درصد افزایش یافت.

چاپ پول، تنها راه باقی‌مانده

با قطع درآمد نفت، دولت صدام حسین هزینه‌های خود را با چاپ پول تأمین کرد. تورم عراق که از 1945 تا 1989 معمولاً یک‌رقمی بود، از 6 درصد در 1989 به نزدیک 500 درصد در 1994 رسید. تحریم حتی چاپ اسکناس را هم دگرگون کرد: عراق دیگر نمی‌توانست از چاپخانه‌ی انگلیسی دلارو اسکناس بخرد و اسکناس‌های جدید با کاغذ و چاپ بیکیفیت در داخل و چین چاپ شدند. در ژانویه‌ی 1995 اسکناس 250 دیناری به بازار آمد؛ نخستین اسکناس بزرگ‌تر از 100 دینار.

نتیجه در بازار ارز دیده شد. به گزارش وزارت خارجه‌ی آمریکا، نرخ بازار سیاه از حدود 750 دینار در پایان 1994 به 3 هزار دینار در دسامبر 1995 رسید؛ چهار برابر شدن در یک سال. دولت در ژوئیه‌ی همان سال حقوق کارمندان را 50 تا 70 درصد افزایش داد، اما این افزایش به سرعت در برابر رشد قیمت‌ها بی‌اثر شد.

یک پدیده‌ی کم‌نظیر هم رخ داد. در شمال کردنشین که از کنترل بغداد خارج شده بود، مردم همچنان از اسکناس‌های قدیمی پیش از جنگ استفاده می‌کردند که به «دینار سوییسی» معروف شد. چون هیچ اسکناس جدیدی از این نوع چاپ نمی‌شد، ارزشش حفظ شد. از 1998 تا 2002 هر دینار سوییسی حدود 100 دینار صدامی معامله می‌شد و در ژانویه‌ی 2003 به 300 دینار صدامی رسید. دو پول با یک نام در یک کشور، اما با دو سرنوشت؛ تفاوتشان تنها در این بود که یکی چاپ می‌شد و دیگری نه.

نفت در برابر غذا: تنفس محدود

نقطه‌ی عطف دینار برنامه‌ی «نفت در برابر غذا» بود. شورای امنیت در آوریل 1995 قطعنامه‌ی 986 را تصویب کرد، عراق در مه 1996 آن را پذیرفت و نخستین نفت در دسامبر همان سال صادر شد. عراق اجازه یافت ابتدا هر شش ماه 2 میلیارد دلار نفت بفروشد، سقفی که در 1998 به 5.2 میلیارد دلار رسید و در اواخر 1999 برداشته شد.

اما پول نفت به دست دولت عراق نمی‌رسید. درآمدها در حسابی تحت نظارت سازمان ملل واریز می‌شد و تنها برای خرید کالاهای مجاز هزینه می‌شد. تا ژوئیه‌ی 2000 از 32.3 میلیارد دلار درآمد، 30 درصد به صندوق غرامت جنگ کویت رفت و از 20.8 میلیارد دلار سهم عراق، تنها 8.4 میلیارد دلار کالا واقعاً وارد کشور شده بود.

با این حال ورود غذا و کالا فشار بر دینار را کاهش داد. در اواخر دهه‌ی 1990 نرخ بازار حدود 2 هزار دینار برای هر دلار ثابت شد و رشد نقدینگی و تورم به زیر 20 درصد برگشت. دینار هرگز به سطح پیش از تحریم بازنگشت، اما ابرتورم متوقف شد. در بهار 2003 و در آستانه‌ی حمله‌ی آمریکا، نرخ دوباره از 4 هزار دینار گذشت.

هزینه‌ای که مردم پرداختند

سقوط دینار با فروپاشی درآمد همراه بود. تولید ناخالص داخلی سرانه‌ی عراق به برآورد کارشناسان از 6151 دلار در 1980 به حدود 883 دلار در 1999 رسید (به قیمت ثابت 1990). واردات غیرنظامی سرانه از میانگین 508 دلار در دهه‌ی 1980 به 109 دلار در سال در دوره‌ی نفت در برابر غذا کاهش یافت. به گزارش وزارت خارجه‌ی آمریکا در 1995، جیره‌ی دولتی تنها حدود نیمی از حداقل کالری روزانه را تأمین می‌کرد و حقوق‌ها به زحمت به نیازهای اولیه می‌رسید.

تجربه‌ی عراق نشان می‌دهد که محاصره‌ی نفتی ابتدا از مسیر واردات و قیمت غذا ضربه می‌زند، اما سقوط واقعی پول ملی زمانی رخ می‌دهد که دولت کسری خود را با چاپ پول بپوشاند. دینار سوییسی شمال عراق همین را اثبات می‌کند: در شرایط تحریم یکسان، پولی که چاپ نمی‌شد ارزش خود را حفظ کرد. و وقتی درآمد نفتی، هرچند محدود، دوباره به شکل کالا وارد شد، ابرتورم متوقف شد.