صورت‌حساب خاموشی دیجیتال

مسیح میرجعفری:  شاید این تصور وجود داشته باشد که اینترنت تنها برای بخش اقتصاد دیجیتال حائز اهمیت است؛ اما جدیدترین گزارش محیط کسب‌وکار که توسط اتاق ایران برای بهار ۱۴۰۵ ارائه شده، نشان می‌دهد قطعی اینترنت به یکی از ۱۰ چالش بزرگ صنایع نیز تبدیل شده است. یک گزارش جدید از مرکز پژوهش‌های مجلس نیز نشان می‌دهد در‌آمد ۵۶درصد خانوارها به‌نحوی به اینترنت گره خورده است. شاخص‌های جهانی محیط کسب‌وکار مانند «بیزنس ردی» که توسط بانک جهانی تهیه می‌شود نیز نشان از اهمیت فزاینده اینترنت دارند. تجربه‌های فردی نیز موید همین نکته هستند که اینترنت روز به ‌روز مهم‌تر می‌شود. در چنین فضایی قطعی‌های اینترنت، می‌تواند به قطع درآمد برای بسیاری از بنگاه‌ها و در نتیجه آسیب به کارگران و کارمندان است. قطع اینترنت، به معنی قطعی ارتباط صادرکنندگان با مشتریان است و می‌تواند ضربه جدی به درآمدهای صادراتی کشور بزند. سال گذشته ایران چندین مورد از قطعی‌های طولانی‌مدت را به علت جنگ و درگیری‌های داخلی تجربه کرد که کسب‌وکارهای زیادی را متاثر کرد. بررسی این ضربه و پیامدهای آن می‌تواند برای تصمیم‌گیری حوزه اینترنت در صورت تکرار وقایع ناگوار سال گذشته، مفید باشد.

اینترنت؛ ستون اعتماد

دکتر مهدی محمدی، دانشیار مدیریت دانشگاه تهران، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» درباره اهمیت اینترنت برای صادرکنندگان گفت: برای یک صادرکننده اینترنت فقط یک ابزار ارتباطی نیست. ستون اعتماد است. مشتری او هزاران کیلومتر دورتر نشسته و تنها پل ارتباطی ایمیل، پیام‌رسان و جلسه آنلاین است. وقتی این پل خراب می‌شود، آن مشتری صبر نمی‌کند و سراغ نفر بعدی می‌رود.

او افزود:‌ فعالان تجاری می‌گفتند حتی امکان ایمیل زدن یا تماس تلفنی با مشتری خارجی را نداشتند و همین آنها را از فضای تجارت خارجی دور کرد. به‌طور مثال یک صادرکننده زعفران نمی‌دانست کالای او اصلا به دست خریدار رسیده یا خیر. در بخش اداری هم وضع بهتر نیست؛ مدتی فقط حدود ۱۲اتاق بازرگانی در کل کشور به اینترنت وصل بودند و در دریافت پول، مسیرهایی که پول از طریق شبکه‌های مجازی جابه‌جا می‌شد عملا بسته شده بود. محمدی درباره از دست رفتن بازارها در این شرایط گفت: یک قاعده ساده در تجارت وجود دارد که از دست دادن مشتری یک هفته طول می‌کشد و برگرداندنش چند سال. زعفران نمونه تلخ این واقعیت است. رقبایی مثل افغانستان از این فرصت استفاده می‌کنند و زعفران ایرانی را با نام خود به بازار جهانی می‌فروشند. در صادرات نرم‌افزار و خدمات دیجیتال هم بعضی مذاکرات متوقف شد و حتی تعدادی قرارداد فعال را کارفرمای خارجی لغو کرد. خریدار خارجی برای قابل اتکا بودن پول می‌دهد. هر بار که اینترنت در ایران قطع می‌شود، او یک «ریسک ایران» روی معامله می‌گذارد؛ یا تخفیف بیشتر می‌خواهد یا از واسطه‌ای در کشور همسایه می‌خرد و سود را آن کشور می‌برد.

خسارت را چطور می‌شود اندازه گرفت؟

محمدی درباره نحوه اندازه‌گیری خسارت قطعی اینترنت گفت: خسارت قطعی اینترنت، مثال یک کوه یخ است. بالای آب، خسارت مستقیم است؛ درآمدی که کسب‌وکارهای آنلاین همان روز از دست می‌دهند. این را با پیمایش و داده تراکنش‌ها می‌شود سنجید. کمی پایین‌تر، خسارت غیرمستقیم است؛ بانک، حمل‌ونقل، زنجیره تامین و صادرات که همه به هم گره خورده‌اند. اما بخش بزرگ کوه زیر آب است: مشتری‌ای که رفت و برنمی‌گردد، سرمایه‌گذاری که انجام نشد و متخصصی که کشور را ترک کرد. این بخش در هیچ آمار رسمی دیده نمی‌شود و به نظر من سنگین‌ترین بخش است. او درباره مقدار دقیق این خسارت افزود:‌ هنوز برآورد رسمی و جامعی از کل خسارت وجود ندارد. ولی چند عدد مرجع گفته شده است. وزیر ارتباطات گفت هر روز قطعی حدود ۵ هزار‌میلیارد تومان به کل اقتصاد و حدود ۵۰۰‌میلیارد تومان به هسته اقتصاد دیجیتال زیان می‌زند. نت‌بلاکس هم هزینه هر روز قطعی در ایران را بیش از ۳۷‌میلیون دلار تخمین می‌زند. یک عدد ملموس‌تر هم این است که فقط در دی‌ماه، ۱۸۵‌میلیون تراکنش مالی کمتر انجام شد. برداشت اولیه این است که این ارقام کفِ خسارتند، نه سقف آن. اگر بازار صادراتی از دست برود به این معناست که درآمد چند سال آینده هم رفته است.

محمدی درباره اینکه بیشترین آسیب متوجه چه کسانی است، افزود: اول از همه کسب‌وکارهای کوچک و متوسط، چون نه پس‌انداز دارند و نه راه جایگزین. در پیمایش نظام صنفی رایانه‌ای، شرکت‌های زیر ۵۰نفر که ۷۳درصد نمونه بودند روزانه حدود ۵۰‌میلیون تومان ضرر می‌کردند. به گفته وزیر ارتباطات کسب‌وکارهای اینترنتی به‌طور متوسط فقط حدود ۲۰روز تاب می‌آورند. در مرحله بعد، صادرکنندگان خدمات نرم‌افزاری و کالاهایی مثل زعفران و خشکبار و صنایع دستی که بدون گفت‌وگوی مداوم با مشتری قابلیت تداوم فعالیت ندارند و البته تبلیغات دیجیتال و گردشگری آنلاین. نباید فراموش کرد که حدود ۱۰‌میلیون نفر در ایران درآمدشان کاملا به اینترنت گره‌خورده است.

چالش‌های دسترسی‌ غیرقانونی و طبقاتی

محمدی درباره گرایش صنایع به سوی استارلینک و خط سفید گفت:‌ هر کس توانسته راهی پیدا کرده؛ ولی اینها راه‌حل نیستند، بلکه علامت بحران هستند. اتاق بازرگانی برای ۹۱هزار دارنده کارت بازرگانی ثبت‌نام «اینترنت پرو» را اعلام کرد. از آن طرف، وزیر ارتباطات گفت بیش از ۱۰۰هزار آی‌پی مرتبط با استارلینک در شبکه دیده شده است. استارلینک نیز ارزان نیست؛ فعال‌سازی یک دستگاه را بیش از ۴۰۰‌میلیون تومان برآورد می‌کنند و ضمنا غیرقانونی است و ریسک حقوقی دارد. او درباره اینترنت طبقاتی گفت: آنچه بیش از هرچیز نگران‌‌کننده است، «اینترنت طبقاتی» است. وقتی اینترنت تبدیل به امتیاز شود، رانت درست می‌شود و رقابت به هم می‌ریزد. شرکت بزرگ دسترسی می‌گیرد؛ اما استارت‌آپ و فریلنسر و برنامه‌نویسی که برای مشتری خارجی کار می‌کند و اصلا کارت بازرگانی ندارد، پشت در می‌ماند. گران‌ترین راه جایگزین هم مهاجرت است؛ بعضی شرکت‌ها کارشان را به ترکیه و امارات برده‌اند. این یعنی خروج سرمایه و استعدادی که دیگر باز برنمی‌گردد. او افزود: اینترنت را باید مثل برق و سوخت، زیرساخت حیاتی اقتصاد دانست؛ دست‌کم تجارت خارجی، بانک و خدمات بین بنگاه‌ها در هر شرایطی قطع نشود. صادرکنندگان ایرانی سال‌ها تلاش کرده‌اند تا این بازارها را به دست آورند. از دست دادن آنها فقط چند روز قطعی لازم دارد.

نیاز صنایع به اینترنت

مازیار نوربخش، عضو هیات نمایندگان اتاق تهران، درباره اهمیت فزاینده اینترنت به «دنیای‌اقتصاد» گفت: اینترنت در همه بخش‌ها از کاربردهای گذشته خود فراتر رفته است. اینترنت دیگر صرفا ابزاری برای جست‌وجوی اطلاعات، تحقیقات یا فعالیت در اقتصاد دیجیتال نیست، بلکه به شاهرگ ارتباطی و اطلاعاتی افراد و کسب‌وکارها تبدیل شده است.

او افزود: در بخش بازرگانی، اختلال اینترنت می‌تواند ارتباط میان تجار و طرف‌های معامله را مختل کند. برای مثال، مواردی وجود داشته که تاجر برای پیگیری حمل کالای خود از طریق کشتی امکان برقراری ارتباط نداشته و با مشکل مواجه شده است. در موارد دیگری نیز قیمت یا پیشنهادی برای طرف خارجی ارسال شده و لازم بوده است در مهلت مشخصی به آن پاسخ داده شود؛ اما قطعی اینترنت باعث شده این ارتباط برقرار نشود و خسارت‌های قابل‌توجهی به تاجر وارد شود. نوربخش درباره اهمیت اینترنت برای صنایع گفت: در بخش صنعت نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. بسیاری از دستگاه‌ها و تجهیزات صنعتی برای ادامه فعالیت به ارتباطات اینترنتی نیاز دارند. برخی تجهیزات پیشرفته به دریافت مجوزهای نرم‌افزاری، به‌روزرسانی، کالیبراسیون و پشتیبانی فنی وابسته‌اند. در مواردی، واحدهای صنعتی به‌دلیل قطع ارتباط با تامین‌کننده یا ارائه‌دهنده خدمات فنی نتوانسته‌اند مشکلات تجهیزات خود را برطرف کنند. در نتیجه، فعالیت آنها برای مدتی مختل شده است. او اشاره کرد:‌ امروزه ارتباط با تامین‌کنندگان خارجی و سایر فعالان اقتصادی در جهان عمدتا از طریق اینترنت، ایمیل و پیام‌رسان‌ها انجام می‌شود و ارتباط تلفنی سنتی نقش محدودتری دارد. بنابراین، وقتی اینترنت قطع می‌شود، زنجیره ارتباطی کسب‌وکارها نیز آسیب می‌بیند.

صنعت برق و دارو وابسته به اینترنت

نوربخش درباره صنایع وابسته به اینترنت گفت: گزارش‌هایی درباره بروز مشکل در برخی واحدهای صنایع وابسته به برق و صنایع دارویی وجود داشته است. در بخش کشاورزی و صنایع وابسته نیز مواردی مطرح شده؛ برای مثال، فعالانی که در زمینه نهاده‌های دامی و خوراک دام فعالیت می‌کنند، با مشکلات ارتباطی مواجه شده‌اند. او افزود:‌البته تفکیک دقیق این مشکلات دشوار است؛ زیرا در بسیاری از موارد مشخص نیست که مشکل اصلی به دریافت مجوز نرم‌افزاری، به‌روزرسانی دستگاه یا ارتباط با پشتیبانی فنی مربوط بوده است. با این حال، همه این موارد به نوعی به امکان برقراری ارتباط بازمی‌گردند. ممکن است یک واحد صنعتی تنها با دریافت یک ایمیل بتواند مجوز یا به‌روزرسانی موردنیاز خود را دریافت کند، اما اختلال اینترنت همین اقدام ساده را نیز ناممکن می‌کند. نوربخش درباره اختلالات اینترنت در شرایط عادی گفت:‌ در شرایط عادی نیز وضعیت اینترنت کشور مطلوب نیست و حتی در زمان اتصال، افت کیفیت و اختلال وجود دارد. با این حال، مشکلاتی که از سوی صنایع به نهادهای مرتبط منتقل می‌شود، در مقایسه با بخش اقتصاد دیجیتال کمتر به چشم می‌آید. در اقتصاد دیجیتال، به‌دلیل وابستگی مستقیم فعالیت‌ها به اینترنت، آثار اختلال بسیار آشکارتر است.

او با اشاره به شاخص‌های بین‌المللی افزود: از سوی دیگر، توسعه زیرساخت‌های اینترنتی یکی از پیش‌شرط‌های توسعه صنعتی و افزایش صادرات است. در گزارش‌های بین‌المللی مربوط به سهولت کسب‌وکار، از جمله شاخص «سهولت انجام کسب‌وکار» بانک جهانی (Doing Business)، زیرساخت‌ها و ارتباطات از عوامل موثر بر محیط فعالیت بنگاه‌ها بوده‌اند. در کنار جاده‌ها و سایر زیرساخت‌های فیزیکی، ارتباطات باکیفیت نیز برای فعالیت اقتصادی اهمیت دارد. نوربخش درباره علت قطعی اینترنت گفت: یکی از دلایلی که برای قطع اینترنت مطرح می‌شود، حفظ امنیت سامانه‌هاست. با این حال، حتی در شرایطی که اینترنت قطع بوده، شاهد حمله به برخی سامانه‌های بانکی و بروز اختلال در آنها بوده‌ایم. در شرایط فعلی نیز، با وجود اتصال نسبی اینترنت، گزارش‌هایی از حمله به سامانه‌های داخلی و از بین رفتن اطلاعات برخی سازمان‌ها مطرح می‌شود؛ هرچند درباره بعضی از این موارد اطلاع‌رسانی عمومی صورت نگرفته است. بنابراین، قطع اینترنت لزوما به معنای تامین امنیت سامانه‌ها نیست. تجربه‌های گذشته نیز نشان داده است که این اقدام به‌تنهایی نمی‌تواند مانع حملات سایبری شود.

قطع اینترنت و پیامدهای اقتصادی آن

نوربخش درباره احتمال قطعی‌های مجدد افزود: اگر جنگ دوباره آغاز شود یا شدت بگیرد، این احتمال وجود دارد که اینترنت بار دیگر به‌صورت گسترده قطع شود. چنین اتفاقی بخش‌های مختلف اقتصاد را مختل خواهد کرد. اقتصاد دیجیتال که می‌تواند با فراهم بودن زیرساخت‌های مناسب رشد قابل‌توجهی داشته باشد و بخشی از ‌جاماندگی کشور را جبران کند، در چنین شرایطی با محدودیت بیشتری مواجه می‌شود. بخش صنعت و بازرگانی نیز از این وضعیت آسیب خواهند دید. او درباره گرایش صاحبان صنایع به استارلینک گفت: استفاده از استارلینک مستلزم پذیرش ریسک‌هایی است و برخی فعالان اقتصادی نیز در دوره جنگ برای حفظ ارتباطات خود به راهکارهای جایگزین روی آورده‌اند. برای مثال، گزارش‌هایی وجود داشت که برخی افراد در خارج از شهرها تجهیزات ارتباطی مستقر کرده بودند تا بتوانند از طریق آنها به اینترنت دسترسی پیدا کنند. با توجه به محدودیت‌های قانونی و شرایط استفاده از این فناوری، بعید به نظر می‌رسد که استفاده از آن در حال حاضر به‌صورت گسترده انجام شود. با این حال، در هفته‌های اخیر بحث‌هایی درباره امکان اتصال مستقیم برخی گوشی‌ها به اینترنت ماهواره‌ای مطرح شده است. اگر چنین قابلیتی به‌طور گسترده در دسترس قرار گیرد، کنترل دسترسی به اینترنت در شرایط بحرانی دشوارتر خواهد شد.

سیم‌کارت پرو یا سفید؛ راه‌حل کدام است؟

نوربخش درباره تخصیص سیم‌کارت‌های سفید به اعضای اتاق بازرگانی گفت: در همان دوره، امکان دسترسی برخی افراد به اینترنت بدون فیلتر، در ازای پرداخت مبلغی بیشتر، مطرح شد. با این حال، برخی فعالان اقتصادی معتقد بودند که دسترسی به اینترنت باید برای همه فراهم باشد و نباید امکان دسترسی آزاد به اینترنت به گروه خاصی اختصاص پیدا کند. برای نمونه، در اتاق بازرگانی تهران و کمیسیون مربوطه، مخالفت‌هایی با این رویکرد وجود داشت و اعضای آن کمیسیون از این امکان استفاده نکردند. در مقابل، برخی افراد برای رفع مشکلات ارتباطی کسب‌وکار خود از این سیم‌کارت‌ها استفاده کردند و در ازای پرداخت هزینه بیشتر، حجم مشخصی اینترنت بدون فیلتر در اختیارشان قرار گرفت.

او ادامه داد: این طرح پرسش‌های جدی ایجاد می‌کرد. اگر مساله امنیت است، چگونه پرداخت هزینه بیشتر و دریافت دسترسی ویژه می‌تواند آن را حل کند؟ از سوی دیگر، در ابتدا گفته می‌شد این امکان برای تجار و برخی گروه‌های خاص در نظر گرفته شده است، اما به‌تدریج مشخص شد دامنه دریافت‌کنندگان گسترده‌تر بوده است. به نظر می‌رسید هدف این طرح، دست‌کم در بخشی از موارد، کمک به اپراتورها و فراهم کردن امکان دسترسی برای برخی کاربران بوده باشد؛ اما مساله اصلی، یعنی محدودیت دسترسی عمومی به اینترنت، همچنان باقی ماند. او افزود: در یکی از جلسات اتاق بازرگانی نیز درخواست شد که موضوع در سطح کارشناسی و فنی در شورای عالی فضای مجازی بررسی شود تا ابعاد آن مورد بحث قرار گیرد. با این حال، این پیشنهاد به نتیجه نرسید. به نظر می‌رسد برخی جنبه‌های فنی این سیاست نیازمند بررسی جدی‌تری است و توجیه کارشناسی آن به‌اندازه کافی روشن نیست. در نهایت، دسترسی پایدار، باکیفیت و امن به اینترنت یک زیرساخت اساسی برای اقتصاد امروز است. نه تنها بخش دیجیتال اقتصاد، بلکه صنعت و تجارت نیز وابسته به اتصال پیوسته به اینترنت هستند. در شرایطی که تحریم و محاصره دسترسی ایران به اقتصاد جهانی را بسیار محدود کرده‌اند، قطع اینترنت مانند یاری رساندن به این تهدیدهای خارجی عمل خواهد کرد.