امنیت؛ حلقه مفقوده بازار

 بنابراین رقم ۹۳دلار پیش‌بینی قیمت هفته آینده نیست؛ تصویری آماری از عملکرد بازار در کل سال است. در پس این میانگین، سه برآورد اهمیت بیشتری دارند: تحلیلگران برای سه‌ماهه چهارم سال از کسری عرضه حدود ۳‌میلیون بشکه در روز سخن می‌گویند؛ کاهش متوسط تقاضای جهانی در سال ۲۰۲۶ را حدود ۲.۵میلیون بشکه در روز پیش‌بینی می‌کنند؛ و برای سال ۲۰۲۷، در صورت بهبود جریان‌های خلیج‌فارس، احتمال مازاد محدود ۲۹۰ هزار بشکه‌ای در روز را مطرح می‌کنند. این ارقام یک پیام دوگانه دارند: بازار در کوتاه‌مدت با تنگنای عرضه روبه‌روست، اما چشم‌انداز سال آینده به بهبود صادرات وابسته است. مازاد احتمالی ۲۰۲۷ نیز نه قطعی است و نه چندان بزرگ که بتواند به‌تنهایی حاشیه امنی در برابر اختلال‌های تازه ایجاد کند. این تصویر آماری، تناقض اصلی بازار نفت را آشکار می‌کند: چرا با وجود بهبود جریان صادرات از خاورمیانه، قیمت‌ها همچنان در سطوح بالای ۱۱۰ دلار باقی مانده‌اند؟ پاسخ را باید در تفاوت میان «وجود نفت در بازار» و «اطمینان از تداوم عرضه» جست‌وجو کرد. بازار تنها برای بشکه‌هایی که امروز تحویل می‌گیرد قیمت‌گذاری نمی‌کند؛ بلکه هزینه احتمال نرسیدن محموله‌های فردا را نیز در قیمت‌ها لحاظ می‌کند. به بیان دیگر، نفت امروز فقط به دلیل محدودیت عرضه گران نیست؛ نااطمینانی درباره امنیت عرضه نیز به آن حق‌بیمه اضافه کرده است.

 بازار برای نفتِ امروز بیشتر می‌پردازد

یکی از نشانه‌های روشن این وضعیت، ساختار «بک‌واردیشن» در بازار نفت است؛ وضعیتی که در آن قیمت قراردادهای نزدیک‌تر از قراردادهای سررسید دورتر بالاتر قرار می‌گیرد. این ساختار نشان می‌دهد خریداران برای دسترسی فوری به نفت حاضرند مبلغ بیشتری بپردازند؛ زیرا درباره دسترسی به محموله‌های هفته‌ها و ماه‌های آینده اطمینان کافی ندارند. بنابراین، حتی اگر بازار در افق بلندمدت انتظار بهبود عرضه را داشته باشد، تنگنای کوتاه‌مدت همچنان می‌تواند قیمت تحویل فوری را بالا نگه دارد. بازار فیزیکی نیز همین پیام را مخابره می‌کند. نفت خام دریای شمال با حق‌بیمه‌ای قابل‌توجه نسبت به برنت تاریخ‌دار معامله می‌شود؛ شاخصی که قیمت بشکه‌های واقعی و آماده تحویل را منعکس می‌کند. وقتی خریداران برای دریافت محموله فیزیکی مبلغ بیشتری می‌پردازند، مساله دیگر صرفا انتظارات در بازار قراردادهای آتی نیست؛ دسترسی به نفت واقعی و زمان تحویل آن اهمیت پیدا کرده است. هزینه حمل‌ونقل و بیمه نیز به این فشار اضافه شده است. در کنار آن، برداشت از ذخایر راهبردی و کاهش موجودی‌ها، توان بازار برای جذب شوک‌های تازه را محدود کرده است. ذخایر دقیقا برای چنین شرایطی طراحی شده‌اند، اما استفاده از آنها نمی‌تواند به‌طور نامحدود ادامه یابد. هرچه ذخایر کمتر شوند، بازار در برابر اختلال بعدی آسیب‌پذیرتر خواهد بود. کیم فوستیه از موسسه مالی اچ‌اس‌بی‌سی معتقد است بهبود جریان نفت از تنگه هرمز مانعی در برابر افزایش بیشتر قیمت‌ها ایجاد کرده، اما بازار فیزیکی همچنان با تنگنای غیرعادی روبه‌روست. برآورد این بانک از عبور حدود ۱۰‌میلیون بشکه در روز مایعات از هرمز، نشانه بهبود سریع‌تر از انتظار جریان‌هاست؛ با این حال، بهبود عبور محموله‌ها را نباید با بازگشت کامل امنیت و قابلیت اتکای صادرات یکی دانست. نفتکش‌ها ممکن است حرکت کنند، اما تا زمانی که خطر حمله، هزینه بیمه و احتمال توقف دوباره مسیرها پابرجاست، بازار برای هر بشکه‌ای که به مقصد می‌رسد، بهای بیشتری مطالبه می‌کند.

کاهش غیر طبیعی تقاضا

در سوی دیگر بازار، افزایش قیمت‌ها به کاهش تقاضا منجر شده است؛ اما این کاهش را نباید صرفا نشانه تعدیل طبیعی مصرف دانست. اچ‌اس‌بی‌سی برآورد کرده که اختلال‌های بازار در سه‌ماهه دوم حدود ۵‌میلیون بشکه در روز از تقاضا کاسته‌اند؛ کاهشی که بخش عمده آن در کشورهای کم‌درآمد رخ داده است. این موضوع یکی از پیامدهای کمتر دیده‌شده بحران است. افزایش قیمت نفت و فرآورده‌ها برای همه مصرف‌کنندگان هزینه‌ساز است، اما توان تحمل این هزینه یکسان نیست. اقتصادهای ثروتمندتر می‌توانند بخشی از افزایش قیمت را جذب کنند، درحالی‌که کشورهای فقیرتر و واردکنندگان آسیب‌پذیر ناچارند واردات را کاهش دهند، مصرف را محدود کنند یا فشار بیشتری بر بودجه عمومی بپذیرند. به این ترتیب، بخشی از تعادل بازار نه از مسیر افزایش تولید، بلکه از مسیر حذف تقاضا شکل می‌گیرد. در واقع، قیمت بالا، مصرف‌کنندگانی را از بازار خارج می‌کند که توان رقابت بر سر محموله‌های گران را ندارند. این سازوکار ممکن است از شدت کمبود بکاهد، اما هزینه آن به‌طور نابرابر توزیع می‌شود. بازار با کاهش مصرف متعادل‌تر می‌شود، اما این تعادل الزاما به معنای بهبود وضعیت مصرف‌کنندگان نیست.

تقویم سیاسی، جای تقویم عرضه

در شرایط کنونی، قیمت نفت تنها به آمار تولید، صادرات و موجودی انبارها واکنش نشان نمی‌دهد. تحولات سیاسی و امنیتی نیز به متغیرهایی تعیین‌کننده در شکل‌گیری انتظارات بازار تبدیل شده‌اند. انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در سوم نوامبر و تحولات سیاسی اسرائیل، در کنار ابهام درباره آینده مذاکرات تهران و واشنگتن، به نگرانی معامله‌گران درباره احتمال تشدید دوباره درگیری‌ها دامن زده‌اند. اوله‌هانسن از ساکسو بانک معتقد است نزدیک‌شدن به انتخابات آمریکا می‌تواند نگرانی‌ها درباره احتمال ازسرگیری حملات آمریکا به ایران را افزایش دهد. در سوی دیپلماسی، تلاش میانجی‌های قطری و ارسال پیام از سوی معاون رئیس‌جمهور آمریکا برای احیای مذاکرات، نشانه‌هایی از بازماندن مسیر گفت‌وگوست؛ اما هنوز چشم‌اندازی روشن از توافقی قابل اتکا وجود ندارد. جیووانی استاونو از موسسه یوبی‌اس نیز احتمال تشدید تنش و اختلال دوباره در عرضه را از ریسک‌های مهم بازار می‌داند. لغو سفر مدیران اکسون‌موبیل و شورون به یک نمایشگاه بزرگ نفتی در امارات، بنا بر گزارش منابع آگاه، نشانه دیگری از حساسیت شرکت‌های بزرگ به ریسک عملیاتی منطقه است. تصمیم‌های شرکت‌ها برای حضور یا عدم حضور در یک رویداد، به‌تنهایی شاخص قطعی ارزیابی ریسک نیست؛ اما در کنار افزایش هزینه حمل‌ونقل و تهدید زیرساخت‌ها، تصویری از دشواری فعالیت در محیطی ناامن ارائه می‌دهد.

نشست آنلاین اوپک‌پلاس

در چنین فضایی، نگاه‌ها به نشست هفت عضو اصلی اوپک‌پلاس دوخته شده است. منابع آگاه انتظار دارند این گروه در نشست آنلاین یکشنبه اول نوامبر، هدف تولید دسامبر را بدون تغییر نگه دارد. با این حال، مساله اصلی بازار فقط میزان تولید اعلام‌شده نیست؛ بلکه توان انتقال نفت از میدان‌های تولید به پایانه‌های صادراتی و سپس رساندن آن به خریداران است. این همان محدودیتی است که سیاست تولید اوپک‌پلاس در شرایط بحران با آن روبه‌رو می‌شود. افزایش سهمیه زمانی می‌تواند بازار را آرام کند که تولیدکنندگان امکان افزایش واقعی تولید و صادرات را داشته باشند. اما وقتی امنیت مسیرهای دریایی، بنادر و زیرساخت‌های انرژی زیر سوال است، بشکه‌های بیشتر روی کاغذ لزوما به عرضه بیشتر در بازار جهانی تبدیل نمی‌شوند.

اتمام جنگ، پایان حق‌بیمه ریسک نیست

حتی اگر درگیری‌ها متوقف شود، بازگشت قیمت نفت به محدوده پیش از جنگ تضمین‌شده نیست. ساکسو بانک پیش‌بینی کرده که پس از پایان درگیری، برنت ممکن است در محدوده ۷۰ تا ۹۰دلار باقی بماند؛ سطحی بالاتر از دامنه ۶۰ تا ۷۰دلاری پیش از بحران. دو عامل می‌توانند این فاصله را حفظ کنند. نخست، باقی‌ماندن خطر ازسرگیری خصومت‌ها؛ زیرا توقف درگیری لزوما به معنای رفع کامل تهدیدهای امنیتی نیست. دوم، نیاز به بازسازی ذخایری که در دوره اختلال مصرف شده‌اند. بازگشت محموله‌ها به مسیرهای عادی می‌تواند فشار عرضه را کاهش دهد، اما خریداران و دولت‌ها همچنان برای پرکردن انبارها به خرید نیاز خواهند داشت. بنابراین، حتی صلح نیز ممکن است به معنای بازگشت فوری قیمت‌ها به سطح پیش از جنگ نباشد. بخشی از حق‌بیمه ریسک با کاهش تنش از بازار خارج می‌شود، اما هزینه بازسازی ذخایر و بازگشت اعتماد به زنجیره عرضه زمان‌بر خواهد بود.

 سه مسیر پیش روی بازار

۱. توافق و کاهش تنش: اگر مذاکرات به توافقی معتبر منجر شود و امنیت عبور محموله‌ها بهبود یابد، نخستین واکنش بازار احتمالا کاهش حق‌بیمه ریسک و تعدیل تنگنای تحویل فوری خواهد بود. در این وضعیت، فاصله قیمت قراردادهای نزدیک و دورتر می‌تواند کاهش یابد و قیمت نفت از سطوح فعلی عقب‌نشینی کند. با این حال، برآورد ساکسو بانک از محدوده ۷۰ تا ۹۰ دلار نشان می‌دهد بازگشت به سطح پیش از جنگ لزوما سریع یا کامل نخواهد بود.

۲. تشدید دوباره درگیری: ازسرگیری حملات یا گسترش تهدیدها علیه نفتکش‌ها و زیرساخت‌های انرژی می‌تواند حق‌بیمه ریسک را افزایش دهد و هزینه حمل‌ونقل و بیمه را بالاتر ببرد. در این سناریو، بازار فرآورده‌ها نیز ممکن است بیش از نفت خام تحت فشار قرار گیرد؛ زیرا آسیب به پالایشگاه‌ها مستقیما عرضه بنزین، گازوئیل و سوخت جت را محدود می‌کند. واردکنندگان کم‌درآمد و اقتصادهایی که پیش‌تر ناچار به کاهش مصرف شده‌اند، از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها خواهند بود. این مسیر یکی از ریسک‌های جدی بازار است، اما وقوع آن قطعی نیست.

۳. تداوم وضعیت معلق: در این مسیر، نه توافقی پایدار حاصل می‌شود و نه درگیری‌ها به جنگی فراگیرتر تبدیل می‌شوند. صادرات به‌تدریج بهبود می‌یابد، اما حملات پراکنده، هزینه بالای بیمه و نااطمینانی سیاسی ادامه پیدا می‌کند. نتیجه، بازاری با قیمت‌های بالا، بک‌واردیشن و حساسیت شدید به اخبار امنیتی خواهد بود. در چنین شرایطی، حتی خبرهای کوچک درباره حمله به نفتکش‌ها یا تاسیسات انرژی می‌تواند نوسان‌های قابل‌توجهی ایجاد کند. این وضعیت تا زمانی ادامه می‌یابد که بازار از تداوم عرضه اطمینان بیشتری پیدا کند.

بازار نفت دقیقا چه چیزی را می‌خرد؟

اگر جریان نفت از خلیج فارس بهبود یافته، اما قیمت‌ها همچنان بالا مانده‌اند، پاسخ را باید فراتر از حجم عرضه جست‌وجو کرد. بازار امروز فقط نفت نمی‌خرد؛ قابلیت اتکای زنجیره‌ای را می‌خرد که بشکه را از میدان تولید به پایانه صادراتی، از مسیر دریایی به پالایشگاه و در نهایت به مصرف‌کننده می‌رساند. دیپلماسی می‌تواند احتمال درگیری را کاهش دهد؛ امنیت دریایی می‌تواند هزینه و ریسک حمل‌ونقل را پایین بیاورد؛ ذخایر راهبردی می‌توانند شوک‌های کوتاه‌مدت را جذب کنند و قراردادهای بلندمدت می‌توانند بخشی از نااطمینانی تجاری را مهار کنند. اما هیچ‌یک به‌تنهایی جایگزین دیگری نیست. تا زمانی که این حلقه‌ها به ثبات نرسند، قیمت نفت بخشی از بهای نااطمینانی را در خود حفظ خواهد کرد. مساله دیگر فقط این نیست که چه مقدار نفت در بازار وجود دارد؛ مساله این است که چه کسی می‌تواند تضمین کند این نفت فردا هم به مقصد می‌رسد. در این میان، هزینه این اطمینانِ غایب بیش از همه بر دوش مصرف‌کنندگان و واردکنندگانی خواهد بود که کمترین توان پرداخت را دارند.