خاورمیانه جدیدی در کار نیست

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-کامران کرمی؛ واشنگتن بار دیگر تصور می‌کند می‌تواند با جنگ علیه ایران، نقشه سیاسی و امنیتی خاورمیانه را از نو ترسیم کند؛ اما تجربه عراق، لبنان و تحولات پس از بهار عربی نشان داده است که تخریب نظم موجود لزوما به ساختن نظمی تازه منجر نمی‌شود.

«استیون سایمون»، تحلیلگر و استاد مدعو کالج دارتموث، در مقاله‌ای در فارن پالیسی استدلال می‌کند که جنگ با ایران نه‌تنها تضمینی برای شکل‌گیری خاورمیانه‌ای متفاوت نیست، بلکه ممکن است جایگاه آمریکا را در آسیا نیز تحت تأثیر قرار دهد.

رویای تکراری واشنگتن؛ از عراق تا ایران

هر بار که جنگی بزرگ در خاورمیانه رخ می‌دهد، در واشنگتن صحبت از تولد نظمی جدید به میان می‌آید. حمله سال ۲۰۰۳ به عراق قرار بود زمینه‌ساز خاورمیانه‌ای دموکراتیک باشد. جنگ لبنان در سال ۲۰۰۶ از سوی کاندولیزا رایس، وزیر خارجه وقت آمریکا، «درد زایمان خاورمیانه جدید» توصیف شد. بهار عربی نیز در سال ۲۰۰۹ نوید آغاز دوره‌ای تازه را می‌داد. حمله حماس به اسرائیل در سال ۲۰۲۳ و اکنون جنگ علیه ایران و مناقشه بر سر تنگه هرمز نیز با همین ادبیات تفسیر شده‌اند. دونالد ترامپ نیز مدعی است خاورمیانه متحول خواهد شد و آینده این منطقه هرگز تا این اندازه روشن نبوده است. اما مساله اینجاست که تخریب نظم موجود، با ساختن یک نظم سیاسی پایدار تفاوت دارد. به تعبیر نویسنده، هر کسی می‌تواند انباری را خراب کند، اما ساختن آن به یک نجار نیاز دارد.

ایران پس از جنگ؛ کشوری متفاوت نخواهد شد

سایمون معتقد است برخلاف تصورات واشنگتن، ایران پس از پایان جنگ همچنان کشوری با اقتصادی ضعیف، ساختار نظامی قدرتمند و متکی به صادرات نفت خواهد بود؛ کشوری که روابط نزدیک خود با چین و روسیه و پیوندهایش با عراق را حفظ می‌کند. به اعتقاد او، جنگ به‌خودی‌خود نمی‌تواند محاسبات سیاسی و امنیتی تهران را از میان ببرد. ایران بازیگری منفعل نیست که بتوان با قدرت نظامی آمریکا آن را به پذیرش هر ترتیبی وادار کرد. حتی ضعف و چندپارگی کشورهای منطقه نیز کار اعمال اراده قدرت‌های خارجی را دشوارتر می‌کند.

نویسنده برای توضیح این وضعیت به سایر کشورهای منطقه اشاره می‌کند: عراق همچنان میان فشار ایران و آمریکا گرفتار خواهد بود؛ سوریه با فقر، ویرانی و رقابت قدرت‌های خارجی دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ لبنان با بحران ساختاری و مساله حزب‌الله مواجه خواهد ماند و مصر نیز همچنان با اقتصادی آسیب‌پذیر و ساختاری اقتدارگرا روبه‌رو است.

هزینه جنگ؛ متحدان آمریکا هم در امان نیستند

کشورهای عربی خلیج فارس نیز از پیامدهای جنگ مصون نمانده‌اند. بر اساس برآورد صندوق بین‌المللی پول که نویسنده به آن استناد می‌کند، اقتصاد کویت، قطر و بحرین به‌ترتیب با انقباض ۱۶.۷، ۱۵.۶ و ۱۱.۳ درصدی مواجه خواهند شد. پیش‌بینی بازگشت رشد اقتصادی در سال آینده نیز به فرض بازگشت تردد عادی از تنگه هرمز وابسته است. کشورهای منطقه اکنون به فکر توسعه مسیرهای جایگزین صادرات نفت و تقویت پدافند هوایی خود هستند. این تحولات نشان می‌دهد حتی متحدان واشنگتن نیز در حال بازنگری در میزان اتکای امنیتی خود به آمریکا هستند.

دو مسیر پیش روی ترامپ

سایمون برای پایان جنگ دو سناریو ترسیم می‌کند. در سناریوی نخست، دولت ترامپ به آتش‌بسی همراه با امتیازدهی تن می‌دهد؛ توافقی که تردد عادی از تنگه هرمز را احیا کند و امکان خروج بخشی از نیروهای دریایی آمریکا را فراهم آورد. در این وضعیت، کشورهای عربی احتمالا سیاست سنتی موازنه‌سازی خود را دنبال خواهند کرد و برای تضمین امنیت صادرات انرژی، به توافق‌های جداگانه با ایران روی می‌آورند.

سناریوی دوم، ادامه جنگ و محاصره است؛ وضعیتی که به گفته نویسنده، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، و پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، از آن حمایت می‌کنند. با این حال، مشکل اصلی این راهبرد آن است که ایران نیز در تعیین سرنوشت جنگ نقش دارد. تهران می‌تواند با افزایش هزینه‌های امنیتی و اقتصادی برای واشنگتن و متحدان منطقه‌ای آن، محاسبات آمریکا را تحت فشار قرار دهد.

نویسنده همچنین هشدار می‌دهد که تداوم جنگ ممکن است به تغییر مهم‌تری منجر شود: تضعیف تمرکز نظامی آمریکا در آسیا. با ورود ناو تئودور روزولت به منطقه، بخش بزرگی از ناوهای هواپیمابر مستقر آمریکا درگیر جنگ خاورمیانه خواهند شد؛ وضعیتی که می‌تواند حضور نظامی واشنگتن در غرب اقیانوس آرام را محدود کند.

خاورمیانه، آمریکا را تغییر می‌دهد

جمع‌بندی سایمون این است که جنگ با ایران ممکن است برخلاف هدف اعلامی واشنگتن، بیش از آنکه خاورمیانه را مطابق خواست آمریکا تغییر دهد، راهبرد جهانی خود آمریکا را دگرگون کند. افزایش هزینه‌های نظامی، بدهی عمومی و فشار افکار عمومی بر دولت بعدی آمریکا، احتمالا فضای کمتری برای مداخلات خارجی باقی خواهد گذاشت. از نگاه او، پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا مداخله نظامی آمریکا می‌تواند خاورمیانه را بهتر کند؛ تجربه‌های گذشته پاسخ نه چندان امیدوارکننده‌ای به این پرسش داده‌اند. مساله این است که آیا کاهش مداخله آمریکا می‌تواند فرصت بیشتری برای شکل‌گیری ترتیبات باثبات در منطقه فراهم کند؟/