خبرگزاری علت
راضیه احقاقی: تهران به‌عنوان شهری که در دو جنگ اخیر آماج بیشترین حملات هوایی بود و بیشترین خسارت جانی و مالی به‌خصوص در بخش شهروندان غیرنظامی و خانه‌های مسکونی را داشت، 15ماه پس از پایان جنگ 12روزه و 6ماه پس از پایان جنگ رمضان، همچنان پناهگاه ندارد. این در حالی است که دی‌ماه سال گذشته مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در گزارشی کارشناسی بر ضرورت مداخله فوری در شهرهای کشور و ایجاد پناهگاههای اضطراری تاکید کرده بود. البته مدیران شهری تهران طی 15ماه سپری‌شده پس از جنگ 12روزه همواره بر لزوم تاب‌آور ساختن شهر در مقابل جنگ سخن گفته‌اند و حتی عنوان می‌شود که اولین پناهگاه تهران در آینده نه‌چندان دور تکمیل و افتتاح خواهد شد؛ اما با توجه به زمان‌بر بودن اجرای پروژه‌های بزرگ مقیاس و کم‌توجهی به نظرات کارشناسی در خصوص لزوم تعریف اقداماتی که در کوتاه و میان‌مدت به نتیجه می‌رسند، باعث شده تا همچنان شهر و شهروندان در مقابل خطرات ناشی از جنگ‌های احتمالی آینده بی‌دفاع باشند.
درحالی همچنان مردم چشم‌انتظار افتتاح اولین پناهگاه هستند که براساس گزارشی که از سوی مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران منتشر شده، در سال1366 و با شدت گرفتن حملات هوایی رژیم بعث به مناطق مسکونی در شهرهای مختلف، شهرداری تهران 47پناهگاه در مدارس تهران احداث کرد، آموزش شهروندان برای مواجهه با بحران از دیگر اقدامات موفقیت‌آمیز شهرداری تهران در سال‌های جنگ بود. البته وزارت راه و شهرسازی در هفته‌های اخیر دستورالعمل «مکان‌یابی، برنامه‌ریزی و طراحی پناهگاههای شهری و فضاهای امن» را به تصویب رسانده است؛ دستورالعملی که اگر به واقع اجرایی شود، نقش مهمی در ارتقای تاب‌آوری شهری برجای می‌گذارد.
اقدامات با نتیجه فوری، در اولویت
مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی دی ماه سال گذشته و پس از تجربه جنگ 12روزه در خرداد و تیر1404 در گزارشی کارشناسی بر لزوم به‌روزسانی «ضوابط شهرسازی در شرایط بحرانی ایران با محوریت پناه‌گیری شهری و پدافند غیرعامل» تاکید کرد. در این گزارش آمده است کلان‌شهرهایی از جمله تهران، اصفهان، تبریز، مشهد، اهواز، کرمانشاه، شیراز، بندرعباس، قم، کرمان و قزوین در زمره شهرهایی هستند که به سبب تمرکز مراکز اداری و نظامی و برخورداری از شریان‌های حیاتی در معرض حملات هوایی قرار دارند؛ از سوی دیگر شهرهایی مانند نطنز، فردو، پارچین، عسلویه، ماهشهر، خارک، بوشهر، دماوند، اراک، سمنان، کاشان و شاهرود به‌دلیل قرارگیری در مجاورت پالایشگاه، مراکز هسته‌ای و موشکی در معرض خطرات احتمالی ناشی از حمله به این تاسیسات هستند.
تمام شهرهای ذکرشده محل استقرار جمعیت گسترده‌ای هستند و از این رو آماده‌سازی مردم و شهرها برای ازسرگیری مجدد حملات ضروری است. این گزارش در نیمه دی ماه سال گذشته به شکل عمومی در سایت «مرکز مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی» منتشر شد و در آن تاکید شد که با توجه به آنکه کشور وارد فاز عملیاتی جنگی شده، هرگونه اقدام بلندمدت یا نظری دیگر پاسخگوی وضعیت مردم نخواهد بود. در این شرایط وزارت راه و شهرسازی به‌عنوان نهاد اصلی سیاستگذار در حوزه شهرسازی و مدیریت شهری به‌عنوان مجری باید وارد عمل شود و بلافاصله وارد فاز واکنش اضطراری و مداخله کوتاه‌مدت با اثر ملموس شود.
تقریبا 9ماه از انتشار این گزارش که در آن اقدامات عملیاتی ضروری کوتاه، میان و بلندمدت برای ارتقای تاب‌آوری شهرها ارائه شده است، می‌گذرد؛ اما در این زمان اقدامی ملموس برای ارتقای تاب‌آوری شهری و احداث پناهگاه رخ نداده است. در این بازه زمانی 9ماهه، مجدد کشور تجربه جنگی 40روزه داشت؛ جنگی که با حملات هوایی گسترده‌تر از جنگ 12روزه همراه بود و تخریب‌های گسترده‌ای را در سطح شهرهای کشور و به‌خصوص تهران به همراه داشت. تقریبا 6 ماه از پایان جنگ اسفند نیز می‌گذرد و همچنان خبری از پناهگاه در شهرهایی که در جنگ‌های گذشته آماج حملات هوایی بودند، نیست. البته شهرداری تهران پس از جنگ 12روزه ماه از آغاز احداث پنگاه‌هایی بزرگ برای پایتخت خبر داده است، پناهگاه‌هایی که هنوز مکان آنها مشخص نیست و البته به علت بزرگ مقیاس بودن پروژه، امیدی به تکمیل سریع و باز شدن درب آنها به روی مردم نیست. این در حالی است که تهدید بروز جنگی دیگر در کشور در آینده نه‌چندان دور، روز به روز شدیدتر شده و مردم را نگران کرده است.
مرکز تحقیقات مسکن در گزارش دی‌ماه پارسال خود، 6اقدام فوری برای «جانمایی سریع و اضطراری پناهگاههای شهری و ایمن‌سازی فضاهای عمومی» را اعلام می‌کند که عبارتند از: «تامین پناهگاه در ایستگاه‌های عمیق مترو و بین‌خطوط»، «تامین پناهگاه در پارکینگ‌های طبقاتی دولتی با دسترسی خیابانی»، «استفاده از سوله‌های بحران شهرداری که در شهر بلااستفاده است»، «شناسایی 20 تا 30 نقطه در سطح شهر تهران برای تخلیه و تجهیز اولیه برای طراحی موقت فضای بقا»، «ایجاد سازه‌های فلزی آماده» و « پناهگاههای نیمه صحرایی در اطراف شهر». همچنین در این گزارش تاکید شده یکی از چالش‌های مهم در زمینه ارتقای تاب‌آوری شهری «کمبود آگاهی عمومی» است؛ تا زمانی که مردم برای مواجهه با حملات هوایی آموزش ندیده باشند و دسترسی به اطلاعات پناهگاه‌ها یا نقاط امن شهری نداشته باشند، اقدامات اجرایی‌شده به نتیجه نمی‌رسد.
اقدام دوم فوری برای ایجاد فضاهای امن شهری در این گزارش عبارت است از: «پاک‌سازی و تجهیز زیرزمین‌ها و فضاهای عمومی برای استفاده به‌عنوان پناهگاه»، «نصب تابلو و علامت‌گذاری ورودی‌ها»، «اختصاص نیرو برای مدیریت این مکان‌ها در ساعات خطر» و «تامین نور، آب، ماسک و تهویه موقت حداقلی» است.
در گام سوم در مناطقی که هنوز پروژه‌های مسکن ملی یا توسعه شهری در حال اجرا است، نظیر شهرهایی شامل پردیس، بهارستان، گلبهار و صدرا، ترتیبی داده شود تا «هرگونه جانمایی کاربری خطرناک شامل پمپ گاز، مخزن سوخت، تاسیسات صنعتی در مجاورت سکونتگاه‌ها بازبینی و اصلاح شود» و «در طرح‌های آماده‌سازی موجود، فضاهای پشتیبان برای اسکان اضطراری پیش‌بینی شود».
اقدامات چهارم ضروری نیز عبارتند از: تدوین راهنمای اضطراری شهروندان در قالب بروشور یا اپلیکیشن که این بروشور یا اپلیکیشن شامل «محل نزدیک‌ترین پناهگاه یا مکان امن»، «نحوه واکنش هنگام شنیدن صدای انفجار یا هشدار»، «اشیای ضروری که افراد باید همراه داشته باشند» و «نکات ایمنی در مواجهه با حملات موشکی یا تشعشعی» می‌شود.
اقدامات پنجم فوری نیز عبارتند از: «پایش خطرات جدید»، «ارائه الگوهای فوری طراحی اضطراری» و «پیگیری طرح‌های موضعی مقاوم‌سازی تصمیم‌گیری سریع».
در ادامه در این گزارش به‌عنوان راهبرد بلندمدت بر «الزام قانونی ساخت پناهگاه در کلیه پروژه‌های شهری و مسکن ملی»، «باز تعریف مفهوم خیابان‌ها، فضاهای باز و کاربری‌های عمومی با رویکرد چند منظوره بحران‌محور»، «ادغام الزامات پدافند غیرعامل در نظام صدور پروانه ساخت و مقررات ملی ساختمان به ویژه در شهرهای حساس» و «ایجاد مرکز ملی طراحی شهری در شرایط بحران» تاکید شده است. طراحی شهری ایران به‌نحوی که مقاوم در مقابل تهدیدهای نظامی باشد، سال‌ها به حاشیه رانده شده و در سطوح سیاستگذاری، اجرایی و حتی آموزش دانشگاهی فاقد زیرساخت نهادی پایدار است. این در حالی است که کشور تجربه 8سال جنگ را در نیم قرن اخیر پشت سر گذاشت است؛ جنگی که در آن شهرهای متعددی آماج حملات هوایی بودند و شهروندان غیرنظامی متعددی در آن به شهادت رسیدند. در چنین شرایطی انتظار می‌رفت که توسعه شهری در ایران با آمادگی کامل برای جنگ احتمالی آینده انجام شود. بی‌توجهی سیاست توسعه شهری در ایران مبتنی بر بحران‌های احتمالی آینده باعث شده است نه‌تنها شهرها در مقابل بحران تاب‌آور باشند که مدل کنونی توسعه باعث شده باشد تا آسیب‌پذیری مناطق شهری تشدید شود.
آمادگی شهری برای روزهای جنگ در دهه 60
براساس گزارشی که از سوی مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران منتشر شده است، شهرداری تهران در سال‌های 57 تا ابتدای 61 با تغییرات متعدد مدیریتی مواجه بود و در سال1362 شهرداری تهران به ثبات نسبی رسید. در این دوره، طرح شناسایی ۵۰اولویت اساسی به‌عنوان نیازهای اصلی شهر تهران اجرایی شد که مهم‌ترین این برنامه‌ها عبارت بودند از: احداث پناهگاه برای مردم تهران، پیگیری پروژه مترو و حل معضل ترافیک، بهداشت شهری و جمع‌آوری زباله در سطح شهر، زیباسازی شهری و آلودگی هوای تهران. تهران در طول 8 سال جنگ تحمیلی حدود 60مرتبه مورد حمله هوایی قرار گرفت؛ یکی از اقدامات مهم شهرداری تهران، آموزش مردم در مواجهه با بمباران شهر بود؛ این مهم در دوره‌هایی اتفاق افتاد که جنگ به شهرها کشیده شد و مناطق مسکونی نیز مورد حمله هوایی قرار گرفتند و ثبات خوبی در مدیریت شهری تهران شکل گرفته بود. در آن مقطع، شهرداری ضمن صدور اطلاعیه‌هایی از مردم می‌خواست که قبل از اعلام وضعیت قرمز، چه اقداماتی را باید انجام دهند تا خطر حمله هوایی کاهش پیدا کند.
از جمله نکاتی که در این اطلاعیه‌ها از مردم خواسته می‌شد، تاکید بر جمع‌آوری وسایل و اقلام ضروری، لباس مناسب، جعبه کمک‌های اولیه، چراغ‌قوه و رادیوی باتری‌دار بود. پوشاندن شیشه‌های منزل با پرده آبی‌رنگ، پاک‌سازی مسیر پناهگاه‌ها از موانع، انتقال مواد آتش‌زا به بیرون منازل و ایجاد راه دوم برای خروج از منزل در صورت مسدود شدن درِ اصلی منازل، از جمله پروتکل‌هایی بود که شهرداری ضمن اطلاعیه‌های خود به شهروندان آموزش می‌داد. همچنین مردم باتجربه به این نتیجه رسیده‌اند که هنگام حمله هوایی، اگر به پایین‌ترین نقطه و یا جان‌پناهی مراجعه کنند، از بسیاری صدمات مصون خواهند بود. مراجعه به پارکینگ‌ها و زیرزمین ساختمان‌ها یکی از اقدامات برای افزایش ایمنی در آن دوره عنوان شد.
شهرداری تهران در سال۱۳۶۶ که حملات رژیم بعث به مناطق مسکونی تهران و دیگر شهرها شدت گرفت، موضوع احداث پناهگاه را برای دفاع از شهروندان در برابر حملات دشمن در برنامه‌های خود قرار داد. این پناهگاه‌ها باید در اماکن عمومی احداث می‌شدند تا مردم به‌راحتی به آنها دسترسی داشته باشند. به همین دلیل، فضای مدارس محل مناسبی برای این کار بود. ساخت پناهگاه به همت شهرداری و وزارت آموزش‌وپرورش و دیگر نهادها انجام شد. شهرداری تهران در اردیبهشت۱۳۶۶ اعلام کرد که کار احداث پناهگاه در ۸۳واحد آموزشی از ۱۵۰مدرسه موجود در منطقه۱۰ تهران را بر عهده گرفته است که عملیات احداث در ۴۷مدرسه منطقه مذکور در همان سال به پایان رسید. همچنین در تهران، ۱۵۰۰مغازه مصالح‌فروشی، مصالح مورد نیاز را با هماهنگی ستاد مذکور در اختیار مردم قرار می‌دادند. شهرداری با انتشار برگه‌های مخصوص در روزنامه‌ها به شهروندان خود این اجازه را داد تا در محله‌هایی که کروکی آنها کشیده شده، اقدام به ساخت پناهگاه کنند.
الزامات پناهگاههای عمومی و خصوصی
وزارت راه و شهرسازی در هفته‌های اخیر دستورالعمل «مکان‌یابی، برنامه‌ریزی و طراحی پناهگاههای شهری و فضاهای امن» را به تصویب رسانده است؛ در این مصوبه آمده است: برای ساختمان‌های جدیدالاحداث با هر گونه کاربری باید فضای پناهگاهی با زیربنای متناسب با ظرفیت ساختمان در نظر گرفته شود. در مقررات ملی ساختمان الزام به طراحی و ساخت فضای پناهگاهی چندمنظوره و هوشمند در طبقات منفی آپارتمان‌های شهری درج شود. برنامه‌ریزی کاربردی پناهگاههای چند منظوره باید به‌گونه‌ای باشد که به سرعت به عنوان پناهگاه مناسب‌سازی شود. پناهگاههای عمومی باید براساس نقشه تراکم جمعیت و نقاط حساس توزیع شوند.
ایستگاه‌های مترو، پارکینگ‌های عمومی بزرگ و چند طبقه زیرزمینی، پارک‌ها و فضاهای سبز با امکانات ساخت سازه زیرزمینی به‌عنوان فضای چند منظوره و مراکز خرید بزرگ می‌توانند مکان‌های مناسبی برای طراحی و احداث پناهگاه شهری باشند. پناهگاههای بزرگ مانند ایستگاه‌های مترو بهتر است از طریق تونل‌ها و راهروهای امن و عریض به یکدیگر متصل شوند تا امکان جابه‌جایی ایمن جمعیت و انتقال منابع در زیر زمین فراهم شود. فاصله فضای پناهگاهی از محل زندگی افراد نباید بیش از 500متر باشد و تمام فضاهای پناهگاه‌ها باید دسترس‌پذیر باشند تا امکان استفاده افراد دارای معلولیت، سالمندان، کودکان و افراد با محدودیت حرکتی فراهم شود. البته موارد ذکر شده پیش‌نویس مطرح شده در شورای عالی شهرسازی و معماری است که با اصلاحاتی به تصویب رسیده است.
نظر شما