توافق دو روزه روی میز کاخ سفید

درحالی‌که سایه از سرگیری جنگ همچنان بر مناسبات تهران و واشنگتن سنگینی می‌کند، نگاه‌ها به کاخ سفید دوخته شده است؛ جایی که ترامپ و ونس قرار است با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، دیدار کنند. دیداری که می‌تواند یکی از مهم‌ترین ایستگاه‌های دیپلماسی پنهان میان ایران و آمریکا در هفته‌های اخیر باشد؛ به‌ویژه آنکه دوحه تلاش می‌کند موافقت رئیس‌جمهور آمریکا را با طرح دو روزه جلب کند که با هدف توقف درگیری‌ها و بازگشت مذاکرات هسته‌ای میان دو طرف در حال بررسی است.

بر اساس گزارش آکسیوس، نخست‌وزیر قطر در این دیدار به دنبال آن است که ترامپ فرصت بیشتری در اختیار مسیر دیپلماتیک قرار دهد. قطر در هفته‌های گذشته نقش محوری در انتقال پیام‌ها میان تهران و واشنگتن داشته و تلاش کرده است اختلافات دو طرف را درباره پایان جنگ، تنگه هرمز و پرونده هسته‌ای کاهش دهد. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا نیز قرار است پیش از دیدار نخست‌وزیر قطر با ترامپ، جداگانه با او گفت‌وگو کند؛ موضوعی که نشان می‌دهد پرونده ایران در سطوح عالی دولت آمریکا همچنان در حال پیگیری است. همزمان با این سفر رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، ابراهیم کالین، روز دوشنبه ادعا کرد که قطر هفته آینده میزبان جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، خواهد بود.

فارغ از این گمانه‌زنی‌ها؛ اهمیت سفر میانجی قطری به کاخ سفید زمانی روشن‌تر می‌شود که اظهارات اخیر ترامپ درباره ایران را در کنار تحولات سیاسی آمریکا قرار دهیم. رئیس‌جمهور آمریکا در گفت‌وگو با برنامه «۶۰ دقیقه» شبکه سی‌بی‌اس که روز یکشنبه پخش شد، مدعی شد واشنگتن و تهران پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا به توافق نزدیک شده بودند و اگر انتخابات در میان نبود، حتی ممکن بود طی چند روز به توافق برسند. ترامپ در عین حال تاکید کرد که به دنبال تشدید درگیری‌ها نیست و دلیلی برای آن نمی‌بیند؛ هرچند بار دیگر موضع خود درباره جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را تکرار کرد.

این اظهارات از یک جهت قابل‌ توجه است: ترامپ از یک‌سو هزینه‌های سیاسی و اقتصادی جنگ را انکار نمی‌کند و از سوی دیگر همچنان تلاش دارد نتیجه نظامی عملیات آمریکا را دستاوردی تعیین‌کننده معرفی کند. او همچنین گفته است در صورت دستیابی به توافقی قدرتمند، احتمال حملات مجدد بسیار پایین خواهد بود. با این حال، هشدارهای او درباره اهداف زیرساختی جدید در ایران نشان می‌دهد گزینه نظامی همچنان از روی میز کنار نرفته است.

در سوی مقابل، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز یکشنبه با اشاره به نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا گفت این نتایج میانجی‌های مذاکرات را نیز غافلگیر کرده است. به گفته او، طی چند روز گذشته رفت‌وآمد میانجی‌ها متوقف شده و باید مدتی بگذرد تا طرف‌های درگیر بتوانند نتایج انتخابات را هضم کنند و مشخص شود مسیر بعدی دیپلماسی چگونه خواهد بود. این اظهارات را می‌توان نشانه‌ای از تاثیر مستقیم تحولات داخلی آمریکا بر محاسبات تهران و روند مذاکرات دانست.

گمانه‌زنی از جزئیات طرح دو روزه

اما مهم‌ترین بخش تحولات اخیر، جزئیات پیشنهادی است که به نظر می‌رسد اکنون به یکی از محورهای اصلی رایزنی‌ها در واشنگتن تبدیل شده است. گزارش‌های آکسیوس، الجزیره و روزنامه گاردین از شکل‌گیری یک پیش‌نویس اولیه حکایت دارند که در قالب یک برنامه دو روزه طراحی شده است:

در روز نخست، آمریکا باید محاصره دریایی بنادر ایران را متوقف کند و بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد سازد. در مقابل، تهران دعوت رسمی از بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای بازدید از تاسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده در حملات آمریکا و اسرائیل را در دستور کار قرار می‌دهد. این بخش از پیشنهاد ظاهرا بر مبنای توافقی است که پیش‌تر در قاهره درباره بازرسی‌های هسته‌ای شکل گرفته بود. در روز دوم، ایران تنگه هرمز را بازگشایی می‌کند و تردد دریایی به وضعیت عادی بازمی‌گردد. پس از اجرای این اقدامات اعتمادساز، مذاکرات گسترده‌تر هسته‌ای از سر گرفته خواهد شد؛ مذاکراتی که به‌طور مشخص بر سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران و نحوه نظارت بر برنامه هسته‌ای متمرکز خواهد بود.

خطر شکست همچنان جدی است

آنچه به تحولات دوشنبه ۹ نوامبر کاخ سفید اهمیت ویژه‌ای می‌دهد، احتمال نزدیک شدن دو طرف به یک چارچوب اولیه برای تفاهم است. سفر نخست‌وزیر قطر به واشنگتن می‌تواند فرصتی برای تبدیل این تبادل پیام‌ها به یک تفاهم سیاسی اولیه باشد. با این وجود، نشانه‌های مخالف نیز کم نیستند. دیدار شیخ محمد بن عبدالرحمن را باید بیش از آنکه نشانه قطعی توافق بدانیم، آزمونی برای سنجش اراده سیاسی دو طرف تلقی کنیم. هنوز چیز نهایی نشده است. نه واشنگتن جزئیات پیش‌نویس را رسما تایید کرده و نه تهران از توافق بر سر همه بندهای آن خبر داده است. حتی اگر دو طرف درباره چارچوب اولیه به تفاهم برسند، اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات، دامنه رفع تحریم‌ها، نظارت هسته‌ای و پایان جنگ می‌تواند همه‌چیز را به بن‌بست بکشاند.