بگذارید اینترنت بمیرد

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-حسین موسوی: فضای مجازی زیر سلطه میلیاردرها، محتوای بی‌ارزش و هوش مصنوعی گرفتار شده است. شبکه‌ای که قرار بود بستری برای آزادی اطلاعات و ارتباطات باشد، حالا به کارخانه‌ای برای تولید خشم، اطلاعات جعلی و اعتیاد دیجیتال تبدیل شده است. شاید راه نجات، نه اصلاح اینترنت، بلکه اجازه دادن به فروپاشی شکل کنونی آن باشد.

هر ناظر منصفی می‌تواند بپذیرد که اینترنت امروز، آن چیزی نیست که کاربران در ابتدا انتظارش را داشتند. نشانه‌های فرسایش فرهنگی دیگر قابل چشم‌پوشی نیستند. اینترنت به‌تدریج در حال بلعیدن خودش است.

غول‌هایی مانند متا و گوگل به‌دلیل نقض حریم خصوصی و آسیب‌های روانی ناشی از سازوکارهای اعتیادآور پلتفرم‌هایشان، با پرونده‌های حقوقی سنگینی روبه‌رو شده‌اند. مدارس استفاده از تلفن‌های هوشمند را محدود کرده‌اند و کشورهای مختلف نیز به‌دنبال ممنوعیت استفاده افراد زیر ۱۶ سال از شبکه‌های اجتماعی هستند. والدین نگران فرزندانی‌اند که رویای ستاره شدن در شبکه‌های اجتماعی را در سر می‌پرورانند، در کازینوهای آنلاین گرفتار می‌شوند یا به جریان‌های افراطی می‌پیوندند.

هوش مصنوعی مولد نیز که زمانی فناوری سرگرم‌کننده و چیز تازه‌ای به نظر می‌رسید، حالا به موتور قدرتمندی برای تولید محتوای بی‌ارزش در اینترنت تبدیل شده است. فیدها و بخش نظرات شبکه‌های اجتماعی از مطالب بی‌معنا و گاه چندش‌آور پر شده‌اند. کاربران هم‌زمان با خبرهایی درباره جایگزینی نیروی کار انسانی با هوش مصنوعی، محو شدن مرز واقعیت و خیال و کاهش توانایی‌های شناختی، بیش از گذشته نسبت به این فناوری احساس نگرانی می‌کنند. حتی مراکز داده‌ای که زیرساخت این فناوری را تامین می‌کنند، به موضوعی بحث‌برانگیز و سیاسی تبدیل شده‌اند.

امروز حضور در اینترنت برای بسیاری از کاربران به معنای قرار گرفتن در معرض دستکاری و بهره‌کشی بی‌پایان است. انتشارات دانشگاه آکسفورد در دسامبر گذشته اصطلاح «طعمه خشم» (Rage Bait) را به‌عنوان واژه سال انتخاب کرد؛ اصطلاحی که استفاده از آن طی ۱۲ ماه سه برابر شده بود. این افزایش نشان می‌دهد کاربران بیش از گذشته متوجه شده‌اند که حساب‌های تجاری و پول‌ساز در شبکه‌های اجتماعی، با انتشار دیدگاه‌های تحریک‌آمیز، محتوای افراطی و استفاده از هوش مصنوعی، صرفا به‌دنبال جلب تعامل و کسب درآمد هستند. عقب‌نشینی میلیاردرهای مالک پلتفرم‌ها از سیاست‌های نظارتی نیز راه را برای گسترش نظریه‌های توطئه و نفرت‌پراکنی هموار کرده است.

اینترنتی که شاید دیگر انسان‌ها در آن اکثریت نباشند

شاید مشکل این نباشد که انسان‌ها بدتر شده‌اند. نظریه «اینترنت مرده» (Dead Internet Theory) که می‌گوید بخش بزرگی از تعاملات آنلاین جعلی است و ربات‌ها با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند، حالا شواهد بیشتری پیدا کرده است. یک شرکت امنیت سایبری در گزارشی اعلام کرده که تعداد عامل‌های هوش مصنوعی از کاربران انسانی بیشتر شده و ترافیک آنها در سال ۲۰۲۵ حدود ۸۰۰۰ درصد افزایش یافته است. عجیب نیست که بسیاری از کاربران هنگام پیمایش بی‌پایان اینترنت، با انبوهی از محتوای بی‌ارزش روبه‌رو می‌شوند و از خود می‌پرسند: واقعا دارم چه چیزی تماشا می‌کنم؟ و مهم‌تر اینکه آیا قرار است اینترنت همیشه همین‌طور باقی بماند؟

جان وست، روزنامه‌نگار برنده جایزه پولیتزر و متخصص فناوری، در کتاب تازه خود با عنوان «اینترنت خواهد مرد و تو هم خواهی مرد» به همین مسئله پرداخته است. او معتقد است پلتفرم‌هایی که زمانی آرشیوی ماندگار از دانش و ارتباطات انسانی به شمار می‌رفتند، اکنون قربانی جنگ‌های ایدئولوژیک و طمع اقتصادی شده‌اند.

با این حال، وست نگاه متفاوتی هم دارد. به اعتقاد او، کاربران تصور اغراق‌آمیزی از گستردگی اینترنت دارند؛ درحالی‌که این شبکه در مقایسه با کل تجربه انسانی، بخش بسیار کوچکی را تشکیل می‌دهد. اینترنت همچنین بسیار شکننده‌تر از چیزی است که تصور می‌کنیم. او برای توضیح این موضوع به حادثه خروج قطار از ریل در تونلی در بالتیمور در سال ۲۰۰۱ اشاره می‌کند؛ حادثه‌ای که به کابل‌های اصلی فیبر نوری آسیب زد و باعث اختلال گسترده در سرعت اینترنت در سراسر آمریکا شد.

از نگاه وست، اینترنت همواره در چرخه‌ای از مرگ و تولد دوباره قرار دارد. آنچه امروز در دسترس کاربران است، لزوما فردا باقی نمی‌ماند.

وعده حافظه ابدی، یک توهم بود

وست معتقد است بازار فناوری اینترنت را به‌عنوان کتابخانه‌ای جامع از دانش بشری به مردم فروخته است؛ اما واقعیت این است که بخش‌های مختلف آن دائما از بین می‌روند یا تغییر می‌کنند. امروز الگوریتم‌هایی که برای جلب توجه طراحی شده‌اند، کاربران و تولیدکنندگان محتوا را وارد مسابقه‌ای بی‌پایان برای انتشار مطالب جنجالی کرده‌اند. اینفلوئنسرهای حرفه‌ای نیز در رقابت با کانال‌هایی قرار گرفته‌اند که با کمک نرم‌افزارهای پیشرفته و هوش مصنوعی، حجم عظیمی از محتوای کم‌کیفیت تولید می‌کنند.

وست در کتابش اینترنت اولیه را با فضای تجاری و پول‌محور امروز مقایسه می‌کند. از GeoCities تا تامبلر، زمانی جوامع کوچک و خلاقی در اینترنت وجود داشتند که کاربران در آنها علایق شخصی، هنری و فکری خود را به اشتراک می‌گذاشتند. بسیاری از این فضاها اکنون از بین رفته‌اند یا به نسخه‌هایی ناقص و آلوده به تبلیغات تبدیل شده‌اند. خود وست در دوران مدرسه وب‌سایتی درباره علاقه‌اش به انیمه داشت و بعدها وبلاگی برای ثبت خاطرات دوران دانشگاه راه‌اندازی کرد. او امروز حتی نمی‌تواند سایت قدیمی‌اش را حذف کند؛ زیرا دیگر به حساب کاربری AOL خود دسترسی ندارد. آن صفحه همچنان مانند جسدی سرگردان در اینترنت باقی مانده و پر از تبلیغات اسپم و پیوندهای خراب است. از سوی دیگر، بخشی از نوشته‌های وبلاگ دانشگاهی‌اش نیز به‌دلیل پرداخت نکردن هزینه تمدید دامنه برای همیشه ناپدید شده‌اند.

او می‌گوید همیشه برایش عجیب بوده که چیزهایی که دوست داریم ماندگار شوند، از بین می‌روند و چیزهایی که آرزو داریم ناپدید شوند، گاهی بیش از حد دوام می‌آورند. وعده ماندگاری همیشگی اینترنت نیز با واقعیت فاصله زیادی دارد. بررسی پیوندهای موجود در مقالات نیویورک‌تایمز بین سال‌های ۱۹۹۶ تا میانه ۲۰۱۹ نشان داده است که ۲۵ درصد از لینک‌ها دیگر قابل دسترسی نیستند. مطالعه‌ای دیگر در سال ۲۰۱۶ نشان می‌دهد سه‌چهارم ارجاعات مقالات علمی دچار انحراف شده‌اند؛ یعنی وب‌سایت‌هایی که زمانی به آنها استناد شده، دیگر همان اطلاعات قبلی را ارائه نمی‌کنند. همچنین براساس گزارشی از مرکز پژوهشی پیو، بیش از نیمی از مدخل‌های ویکی‌پدیا دست‌کم یک پیوند خراب در بخش منابع خود دارند.

شاید راه نجات، کلیک نکردن باشد

وست معتقد است حتی کاربران نیز به‌تدریج تحت تاثیر سازوکارهای پاداش‌دهی اینترنت قرار گرفته‌اند. او زمانی که دوباره به سراغ رمان محبوبش «گیلاد» نوشته مریلین رابینسون رفت، متوجه شد که با وجود علاقه به خواندن چندباره کتاب، ذهنش درگیر این مسئله است که نمی‌تواند این مطالعه را در آمار سالانه حساب Goodreads خود ثبت کند. به اعتقاد او، وابستگی به تاییدهای سطحی اینترنت، شرایطی ایجاد کرده که فضای آنلاین بیش از پیش با محتوای غیرانسانی پر شود.

اما اگر کاربران تصمیم بگیرند دیگر به خشم مصنوعی، وایرال شدن مهندسی‌شده و تبلیغات اینفلوئنسری توجه نکنند چه اتفاقی می‌افتد؟ اگر اقتصاد دیجیتال مبتنی بر نظارت و هوش مصنوعی را با ترک پلتفرم‌های بزرگ تضعیف کنیم چه؟ وست معتقد است کنار گذاشتن این پلتفرم‌ها شاید آخرین اهرم قدرتی باشد که کاربران عادی در اختیار دارند.

چنین اتفاقی می‌تواند فرصتی برای کشف گوشه‌های فراموش‌شده اینترنت فراهم کند؛ فضاهایی که الگوریتم‌ها آنها را به کاربران پیشنهاد نمی‌کنند. او به وب‌سایت‌هایی اشاره می‌کند که مجموعه‌ای از ویدئوهای یوتیوب با تعداد بازدید بسیار اندک را گردآوری می‌کنند. برخی از این ویدئوها عجیب و حتی ترسناکند، اما بسیاری فقط تصاویری از آدم‌هایی هستند که آواز می‌خوانند و از زندگی لذت می‌برند. او همچنین به مجلات ادبی آنلاین اشاره می‌کند که بدون درآمدزایی و صرفا با علاقه کاربران به گردش شعر و ادبیات ادامه فعالیت می‌دهند. از نگاه وست، هنوز هم می‌توان در اینترنت معنا پیدا کرد و معنا آفرید؛ به شرط آنکه انگیزه مالی در مرکز ماجرا نباشد.

مرگ اینترنت یا تولد دوباره آن؟

البته اینترنت به این زودی‌ها از بین نخواهد رفت؛ مگر آنکه فاجعه‌ای بزرگ و اختلالی گسترده زیرساخت‌های آن را نابود کند. با این حال، شکاف‌هایی در ساختار امپراتوری فناوری ایجاد شده که می‌تواند فضا را برای شکل‌گیری نسل تازه‌ای از اجتماعات دیجیتال فراهم کند. وست می‌گوید اینترنت در حال پوسیدن است؛ مسئله اصلی این است که انرژی و توجه خود را صرف چه چیزی خواهیم کرد؟

او برای توضیح این وضعیت از استعاره کمپوست استفاده می‌کند: پوسیدگی‌ای که می‌توان آن را برای هدفی تازه به کار گرفت. شاید اینترنت فرسوده امروز بتواند به کود رشد نسل تازه‌ای از فضای دیجیتال تبدیل شود؛ فضایی آزادتر، انسانی‌تر و کمتر وابسته به منافع اقتصادی غول‌های فناوری. این ایده خوش‌بینانه به نظر می‌رسد، اما تحقق آن به کاربران صبور و خلاقی نیاز دارد که حاضر باشند به‌جای مصرف بی‌پایان محتوای الگوریتمی، دوباره باغ اینترنت را از نو بسازند.