خبرگزاری علت
به گفته فعالان در ایران، برنامه توسعه زنجیره مس با هدف افزایش ظرفیت تولید دنبال می‌شود و مجموعه‌ای از پروژه‌ها نیز برای گسترش استخراج، فرآوری، ذوب و تولید محصولات نهایی در دست اجراست. با این حال، فاصله میان ظرفیت بالقوه و عملکرد واقعی همچنان قابل‌توجه است. محدودیت سرمایه‌گذاری، دشواری تامین مالی، ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل و انرژی و مهم‌تر از همه محدودیت در دسترسی به بازارهای خارجی، توسعه این زنجیره را با چالش مواجه کرده است. به این ترتیب، رونق بازار جهانی مس لزوما به معنای رونق تولید داخلی نیست؛ مگر آنکه موانع تبدیل ذخیره معدنی به تولید و سپس فروش پایدار محصول برطرف شود.
مساله فقط افزایش ظرفیت نیست
توسعه صنعت مس را نمی‌توان صرفا با افزایش ظرفیت تولید سنجید. این صنعت زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته از اکتشاف و استخراج تا فرآوری، ذوب و محصولات پایین‌دستی است و اختلال در هر حلقه می‌تواند ظرفیت سایر بخش‌ها را نیز بلااستفاده بگذارد. بنابراین، افزایش ظرفیت معدن یا تولید کاتد، بدون تامین خوراک، فرآوری، زیرساخت و امکان فروش، لزوما به رشد پایدار منجر نمی‌شود.
از سوی دیگر، پروژه‌های معدنی و صنعتی به سرمایه‌گذاری سنگین و افق بازگشت بلندمدت نیاز دارند. جذابیت قیمت جهانی به‌تنهایی برای ورود سرمایه کافی نیست و ثبات مقررات، دسترسی به تجهیزات و تامین مالی، استمرار تولید و امکان فروش محصول نیز اهمیت دارد. با افزایش ظرفیت، دسترسی به بازارهای صادراتی، حمل‌ونقل و سازوکارهای انتقال پول نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در این میان، کیفیت صادرات نیز اهمیت دارد. محدودیت‌های تجاری و عوارضی نباید به خروج محصولات با ارزش افزوده پایین‌تر منجر شود. هدف توسعه باید افزایش تولید همراه با امکان فروش محصولات با ارزش افزوده بالاتر باشد. از این منظر، آینده صنعت مس فقط به افزایش تولید وابسته نیست، بلکه به هماهنگی میان معدن، سرمایه، زیرساخت، تجارت و بازار بستگی دارد.
تولید مس در مسیر توسعه
وحید اسلامیان، رئیس هیات‌مدیره انجمن مس ایران، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با اشاره به برنامه‌های توسعه صنعت مس اظهار کرد: توسعه صنعت مس در کشور باید دنبال شود و این موضوع در برنامه هفتم توسعه نیز مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس این برنامه، قرار است تولید کاتد مس از حدود ۳۰۰هزار تن به نزدیک ۸۰۰هزار تن افزایش پیدا کند و ظرفیت تولید کنسانتره نیز متناسب با آن افزایش یابد.
او افزود: با توجه به ظرفیت‌های موجود و در صورت توسعه ظرفیت‌های تولید، امکان افزایش تولید مس وجود دارد؛ اما با توجه به شرایط فعلی کشور، برآورد من این است که تولید کاتد بتواند به حدود ۵۰۰هزار تن برسد. اسلامیان درباره اقدامات مورد نیاز برای تحقق این هدف گفت: مساله اصلی، توسعه زیرساخت‌ها و تکمیل طرح‌های توسعه‌ای است. در این زمینه اقداماتی در حال انجام است که از جمله آنها می‌توان به راه‌اندازی ذوب سونگون، توسعه فعالیت‌های استخراجی و راه‌اندازی واحدهای فرآوری و تکمیل زنجیره تولید اشاره کرد. در کنار این موارد، شناسایی و توسعه معادن جدید نیز باید دنبال شود.
رئیس هیات‌مدیره انجمن مس ایران ادامه داد: شرکت ملی صنایع مس ایران حدود ۴۲طرح توسعه‌ای در دست اجرا دارد که این پروژه‌ها از سال‌های پیش و حتی قبل از تدوین برنامه هفتم آغاز شده‌اند و در سطوح مختلف پیشرفت قرار دارند. بنابراین توسعه صنعت مس صرفا به یک برنامه جدید محدود نمی‌شود و بخشی از پروژه‌های موردنیاز از قبل کلید خورده است. او درباره صادرات مس نیز گفت: در سال۱۴۰۳ صادرات کاتد مس حدود ۱۰۰ هزار تن و اندکی بیشتر بوده است. مقصد این صادرات نیز کشورهای مختلفی از جمله امارات متحده عربی، ترکیه و برخی کشورهای منطقه خلیج فارس بوده‌اند. اسلامیان تاکید کرد: افزایش تولید مس بدون توسعه همزمان ظرفیت‌های استخراج، فرآوری، ذوب و زیرساخت‌های مرتبط امکان‌پذیر نیست و برای تحقق اهداف تعیین‌شده در برنامه هفتم، تکمیل طرح‌های توسعه‌ای و افزایش ظرفیت در تمام حلقه‌های زنجیره ضروری است.
نمونه‌ای از ظرفیت‌سازی صنعتی
در این میان، پروژه احداث کارخانه تغلیظ مس جانجا نیز در حال اجراست. بر اساس آخرین گزارش کنترل پروژه منتهی به ۱۴شهریورماه، پیشرفت واقعی این پروژه به ۳۱.۷۷درصد رسیده است. پیشرفت بخش مهندسی و طراحی تفصیلی ۴۸.۱۷درصد، تامین تجهیزات ۳۱.۲۱درصد و اجرای پروژه ۳۸.۷۶درصد اعلام شده است. تاکنون نیز ۱۰نقطه عطف کلیدی پروژه محقق شده و فعالیت‌های مهندسی، تامین و اجرا همزمان در حال پیگیری است. در بخش اجرا، خاکبرداری محدوده سنگ‌شکن ژیراتوری به حجم ۴۵هزار مترمکعب در دو مرحله و با استفاده از روش آتشکاری انجام شده است. همزمان، اجرای فونداسیون تجهیزات اصلی نیز ادامه دارد. در فونداسیون‌های سگ‌میل، یک پارت به حجم یک‌هزار و ۲۶۷مترمکعب بتن‌ریزی به‌صورت پیوسته انجام شده است. در فونداسیون‌های بال‌میل نیز دو پارت از مجموع چهار پارت اجرا شده و حجم بتن‌ریزی انجام‌شده در این بخش به ۲هزار و ۵۰۰مترمکعب رسیده است. اجرای دو پارت باقی‌مانده نیز در ماه‌های آتی ادامه خواهد داشت.
بتن‌ریزی پیوسته با این مشخصات، نخستین تجربه فکور صنعت در پروژه‌های خود عنوان شده است. این عملیات با توجه به شرایط منطقه سیستان و بلوچستان، از جمله محدودیت دسترسی به منابع و شرایط آب‌وهوایی، انجام شده است. در بخش سازه‌های فلزی نیز تاکنون ۹هزار و ۴۳۳تن سازه ساخته شده که از این میزان، ۶هزار و ۶۰۵تن در سایت پروژه نصب شده است. به این ترتیب، عملیات ساخت و نصب سازه‌های فلزی در بخش‌های مختلف کارخانه همزمان ادامه دارد.
پروژه کارخانه تغلیظ مس جانجا به کارفرمایی شرکت توسعه معادن و صنایع جانجا و پیمانکاری شرکت مهندسی فکور صنعت تهران (سهامی عام) در منطقه سفیدابه شهرستان نیمروز استان سیستان و بلوچستان اجرا می‌شود و هدف آن تولید کنسانتره مس با عیار حداقل ۲۶درصد است. مدت اجرای پروژه ۳۳ماه تعیین شده و عملیات اجرایی آن پس از تحویل زمین در اسفندماه۱۴۰۲ و امضای قرارداد در فروردین‌ماه۱۴۰۳ آغاز شده است. در حال حاضر ۶۲۹نیروی مستقیم و ۱۵۲نیروی غیرمستقیم در کارگاه پروژه فعالیت دارند و عملیات مهندسی، تامین تجهیزات و اجرای بخش‌های مختلف کارخانه ادامه دارد. اجرای این پروژه در شرایطی دنبال می‌شود که صنعت مس ایران با فرصت افزایش تقاضای جهانی و برخورداری از ذخایر معدنی قابل‌توجه مواجه است؛ اما تبدیل این ظرفیت به تولید مستمر و صادرات رقابتی به توسعه همزمان معدن، فرآوری، ذوب، زیرساخت و دسترسی به بازارهای صادراتی وابسته است. از این منظر، افزایش ظرفیت یک حلقه به‌تنهایی برای تحقق مزیت صنعت مس کافی نیست و هماهنگی میان حلقه‌های زنجیره و امکان تبدیل ظرفیت ایجادشده به تولید و درآمد پایدار، اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد.
رشد مس بدون صادرات ممکن نیست
کیوان جعفری‌طهرانی، تحلیلگر ارشد بازار جهانی فلزات، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به روند صعودی قیمت مس بیان کرد: قیمت مس طی دو سال گذشته از حدود ۸هزار دلار به حدود ۱۴هزار دلار رسیده و پیش‌بینی‌ها نیز از تداوم این روند در ادامه سال۲۰۲۶ و سال‌های ۲۰۲۷ و ۲۰۲۸ حکایت دارد. افزایش تقاضا، مهم‌ترین عامل تداوم این روند خواهد بود. او با بیان اینکه یکی از عوامل تعیین‌کننده در توسعه هر صنعتی نرخ بازگشت سرمایه از محل فروش صادراتی است، افزود: تا زمانی که کشور نتواند کل تولید خود را در بازار داخلی جذب کند، چه در فولاد و چه در مس و سایر فلزات پایه، وابستگی به صادرات ادامه خواهد داشت. این موضوع در شرایطی که مصرف سرانه برخی محصولات روند افزایشی ندارد و حتی تحت‌تاثیر شرایط اقتصادی و جنگی کاهش پیدا کرده، اهمیت بیشتری دارد.
جعفری‌طهرانی افزود: در طرح جامع فولاد، هدف‌گذاری برای رسیدن ظرفیت تولید به ۵۵میلیون تن انجام شده بود؛ اما این هدف محقق نشد. تولید فولاد کشور در سال گذشته و پیش از آسیب دیدن برخی کارخانه‌های فولادی در جنگ، حدود ۳۲میلیون تن بود. حتی در آن مقطع نیز صادرات فولاد به اندازه‌ای نبود که بتواند از افزایش تولید پشتیبانی کند. اگر پیش از جنگ امکان صادرات سالانه حدود ۱۰میلیون تن فولاد وجود داشت، اگر می‌توانستیم ظرفیت صادراتی بالاتری ایجاد کنیم قطعا ارز حاصل از آن را برای تامین سرمایه موردنیاز تولید بالاتر به‌کار بگیریم. در چنین شرایطی، معتقدم تولید فولاد کشور می‌توانست از ۳۲میلیون تن فراتر رفته و به حدود ۴۰میلیون تن برسد.
او با تعمیم این موضوع به زنجیره مس گفت: در زنجیره مس نیز وضعیت مشابه است. نمی‌توان با اتکا به مصرف داخلی یا امید به بهبود شرایط، انتظار داشت این زنجیره توسعه پیدا کند. محدودیت‌های صادراتی، تشدید تحریم‌ها و مشکلات حمل‌ونقل، مسیر صادرات را دشوار کرده است. امروز حتی ارسال یک نمونه کالای ۲۰، ۳۰ یا ۵۰کیلویی برای آزمایش و تایید مشتری خارجی نیز با محدودیت مواجه است؛ درحالی‌که در گذشته چنین محموله‌هایی از طریق پست بین‌المللی یا کارگو ارسال می‌شد.
این تحلیلگر بین‌المللی تاکید کرد: برای توسعه صنعت مس، نخستین ضرورت، توسعه صادرات است. اگر قرار باشد این صنعت صرفا به مصرف داخلی وابسته باشد، رشد مورد انتظار محقق نخواهد شد. البته ظرفیت‌هایی برای صادرات کاتد مس و کنسانتره وجود دارد؛ برای نمونه، بخشی از کاتد به ترکیه و کنسانتره نیز به چین صادر می‌شود؛ اما حجم این صادرات پایین و هزینه حمل‌ونقل بالاست و در مقیاس فعلی نمی‌تواند پاسخگوی نیاز توسعه این زنجیره باشد. او درباره توسعه بخش معدن نیز گفت: افزایش سرمایه‌گذاری در زنجیره مس بدون توجه به وضعیت بخش معدن امکان‌پذیر نیست. طی سال‌های گذشته سهم معدن در تولید ناخالص داخلی کاهش یافته و عواملی مانند کرونا، تشدید تحریم‌ها، جنگ‌های تحمیلی پی در پی، محدودیت‌های صادراتی و خروج سرمایه از بخش معدن بر این روند اثر گذاشته است.
جعفری‌طهرانی افزود: برای توسعه زنجیره مس و ایجاد انگیزه برای ورود و ماندگاری سرمایه، باید حفظ و توسعه صادرات را در اولویت قرار داد. در نهایت، توسعه ظرفیت‌های تولیدی نیز از محل ارز حاصل از صادرات تامین مالی خواهد شد؛ زیرا مصرف سرانه داخلی به اندازه‌ای نیست که بتواند پاسخگوی ظرفیت‌های بالای تولید باشد. او در پایان با اشاره به صادرات برخی محصولات مسی به شکل قراضه اظهار کرد: اینکه محصول مسی تولید و سپس تخریب شود تا به‌عنوان قراضه صادر شود، نمی‌تواند به توسعه زنجیره کمک کند. عواملی مانند عوارض صادراتی یا محدودیت‌های وارداتی کشور مقصد ممکن است باعث شوند صادرکننده به چنین روشی روی بیاورد؛ اما این روند در نهایت به توسعه زنجیره مس و صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر کمک نخواهد کرد.
چشم‌انداز فلز سرخ
اکنون صنعت مس در نقطه‌ای قرار گرفته که رشد قیمت جهانی، ظرفیت‌های معدنی و برنامه‌های توسعه داخلی، همزمان یک فرصت و یک آزمون ایجاد کرده‌اند. فرصت از آنجا ناشی می‌شود که تقاضای جهانی برای این فلز در حال افزایش است و ایران نیز از منابع معدنی قابل‌توجهی برخوردار است. آزمون اما در توان کشور برای تبدیل این مزیت به تولید مستمر و صادرات رقابتی خلاصه می‌شود. اگر توسعه معادن، تکمیل واحدهای فرآوری و ذوب، تامین زیرساخت و دسترسی به بازارهای صادراتی همزمان پیش بروند، افزایش ظرفیت می‌تواند به توسعه واقعی زنجیره منجر شود. در غیر این صورت، بخشی از اهداف تولیدی ممکن است در سطح ظرفیت اسمی باقی بماند. به بیان دیگر، آینده صنعت مس بیش از آنکه به افزایش ظرفیت یک حلقه وابسته باشد، به هماهنگی میان تمام حلقه‌های زنجیره و امکان تبدیل تولید به درآمد پایدار وابسته است.
نظر شما