کاپ31؛ پول برای فسیلی، وعده برای اقلیم

پیام روز نخست، دست‌کم در سخنرانی‌ها، روشن بود: زمان رو به پایان است. سایمون استیل، دبیر اجرایی کنوانسیون تغییرات اقلیمی سازمان ملل، هشدار داد که سرعت پیشرفت جهان با آنچه بحران اقلیمی می‌طلبد فاصله زیادی دارد. اما مساله اصلی آنتالیا، کمبود هشدار یا فقدان آگاهی نیست. جهان سال‌هاست می‌داند چه باید بکند. پرسش دشوارتر این است که آیا دولت‌ها حاضرند هزینه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی تصمیم‌هایی را بپردازند که مدت‌ها درباره‌شان توافق لفظی داشته‌اند؟ کاپ۳۱ در شرایطی آغاز شده است که شکاف میان واقعیت علمی و واقعیت سیاسی شاید بیش از هر زمان دیگری عیان شده است.

از نمودارهای علمی تا تیترهای روزمره

گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل در اکتبر هشدار داد که کره زمین در مسیر عبور از آستانه ۱.۵درجه سانتی‌گراد قرار دارد. گزارش‌های تازه نیز نشان می‌دهد ۲۰۲۶، با وجود نقش یک ال‌نینوی قدرتمند، در جمع گرم‌ترین سال‌های ثبت‌شده خواهد بود. موج‌های گرمای مرگبار در اروپای غربی و فروپاشی یخچالی در نپال که بنا بر گزارش‌ها بیش از ۱۴۵۰قربانی بر جای گذاشت و هزاران نفر را مفقود کرد، بحران اقلیمی را از نمودارهای علمی به تیترهای روزمره منتقل کرده است. البته عبور موقت دمای جهان از ۱.۵درجه در یک یا دو سال به معنای شکست رسمی هدف توافق پاریس نیست؛ آن هدف بر پایه میانگین بلندمدت سنجیده می‌شود. اما این تمایز فنی نباید واقعیت بزرگ‌تر را پنهان کند: جهان با مسیر سازگار با ۱.۵درجه فاصله زیادی دارد و برآوردهای فعلی، آینده‌ای نزدیک به ۲.۶درجه گرم‌تر تا پایان قرن را ترسیم می‌کنند. به بیان دیگر، مساله از «آیا خطر در راه است؟» به «خطر چه هزینه‌ای بر اقتصاد و زندگی ما تحمیل می‌کند؟» تغییر کرده است.

تناقض مهم کاپ۳۱

ترکیه تلاش کرده محور اصلی کاپ۳۱ را برقی‌سازی اقتصاد قرار دهد. هدف، افزایش سهم برق در مصرف نهایی انرژی جهان از حدود ۲۱درصد کنونی به بیش از ۳۵درصد تا سال۲۰۳۵ است. منطق این طرح قابل فهم است: خودروها، سیستم‌های گرمایش، آب‌گرمکن‌ها و بخش بیشتری از صنعت باید از سوخت فسیلی فاصله بگیرند و برقی شوند. مراد کوروم، رئیس نشست، می‌گوید مذاکرات باید نتیجه‌ای ملموس برای زندگی مردم داشته باشد؛ ساختمان‌های کم‌مصرف‌تر، حمل‌ونقل پاک‌تر، انرژی ارزان‌تر و مشاغل جدید. اما اینجا تناقض مهم کاپ۳۱ آشکار می‌شود: برقی‌سازی به‌خودی‌خود سیاست اقلیمی نیست. نوع برق اهمیت دارد. اگر خودروهای برقی، صنایع جدید و سیستم‌های گرمایش با برق تولیدشده از زغال‌سنگ تغذیه شوند، بخشی از انتشار کربن صرفا از اگزوز خودرو به دودکش نیروگاه منتقل شده است. بنابراین، موفقیت برقی‌سازی به همان اندازه که به افزایش مصرف برق وابسته است، به پاک‌سازی شبکه برق نیز وابسته خواهد بود. این احتمالا یکی از مهم‌ترین خطوط اختلاف در آنتالیاست: آیا افزایش برق در اقتصاد، بدون تضمین رشد متناسب انرژی‌های کم‌کربن، باید «پیشرفت اقلیمی» محسوب شود؟

جنگ هرمز؛ محرک‎گذار یا بهانه‌ عقب‌نشینی؟

جنگ علیه ایران که اکنون وارد ماه نهم شده، این تناقض را پیچیده‌تر کرده است. اختلال در عبور انرژی از تنگه هرمز، قیمت سوخت را در جهان بالا برده و امنیت انرژی را بار دیگر به اولویت نخست دولت‌ها تبدیل کرده است. اما واکنش کشورها یکسان نبوده است. دولت دونالد ترامپ که برای دومین سال پیاپی نشست اقلیمی را تحریم کرده، سیاست افزایش تولید نفت، گاز و زغال‌سنگ را دنبال می‌کند. در آسیا نیز کشورهایی مانند کره‌جنوبی، هند و تایلند برای تقویت امنیت عرضه، به زغال‌سنگ تکیه بیشتری کرده یا ظرفیت تولید برق زغالی را به شدت افزایش داده‌اند. در سوی دیگر، همان بحران انرژی، جذابیت منابع جایگزین را بیشتر کرده است. رشد انرژی‌های تجدیدپذیر ادامه دارد و فناوری ارزان‌تر چین، هزینه گسترش انرژی پاک را در بسیاری از کشورها کاهش داده است. جان هولدرن، استاد دانشگاه‌هاروارد و مشاور علمی باراک اوباما، این تغییر فضای سیاسی را به‌خوبی توصیف می‌کند: جنگ وگرانی انرژی، طرفداران سوخت فسیلی را از حاشیه به صحنه برگردانده و آنها امروز بی‌پروا ازآن دفاع می‌کنند. در مقابل، استیل استدلال می‌کند که تجدیدپذیرها پاسخی به بحران امنیت انرژی‌اند و نوسان و گرانی سوخت‌های فسیلی، هزینه خود را به اقتصاد خانوارها تحمیل می‌کند. هر دو استدلال، دست‌کم بخشی از واقعیت را در خود دارند. همین است که بحران کنونی را پیچیده می‌کند: جنگ می‌تواند هم موتور گذار انرژی باشد و هم توجیهی برای عقب‌نشینی از آن.

سه‎گرهی ‎که ‎آنتالیا باید باز‎کند

نخستین گره، سوخت‌های فسیلی است. نشست پیشین در برزیل نتوانست نقشه‌راه خروج از نفت، گاز و زغال‌سنگ را وارد متن نهایی کند؛ هرچند بیش از ۸۰کشور از آن حمایت می‌کردند. برزیل اکنون نقشه‌راهی داوطلبانه منتشر کرده؛ اما «داوطلبانه» بودن دقیقا همان نقطه ضعف اصلی است. در نظام اجماع‌محور مذاکرات اقلیمی، تولیدکنندگان بزرگی مانند عربستان و روسیه می‌توانند هر متن صریح و الزام‌آوری را متوقف کنند. دومین گره، پول است. گذار انرژی بدون تامین مالی، برای بسیاری از اقتصادهای فقیر بیشتر شبیه یک توصیه اخلاقی است تا یک برنامه عملی. آمریکا، بزرگ‌ترین آلاینده تاریخی، در بخش مالی غایب است و هنوز جای خالی آن با سازوکار دیگری پر نشده است. کشورهایی مانند نپال که هزینه‌های انسانی بحران اقلیمی را می‌پردازند، همزمان برای سازگاری با تغییرات آب‌وهوایی و سرمایه‌گذاری در انرژی پاک با کمبود منابع روبه‌رو هستند. سومین گره، هوش مصنوعی است. فناوری‌که می‌تواند بهره‌وری شبکه‌های برق و مصرف انرژی را افزایش دهد، خود به یکی از عوامل رشد تقاضای برق تبدیل شده است. ترکیه از دولت‌ها و شرکت‌ها خواسته پیمانی برای توسعه پایدار هوش مصنوعی امضا کنند؛ اما این توافق نیز داوطلبانه است. این الگو در تمام اجزای‎ کاپ۳۱ دیده می‌شود: توافق بیشتر، الزام کمتر.

انتظار واقع‌بینانه‌ از آنتالیا ؟

با توجه به تجربه نشست‌های پیشین، انتظار یک توافق تاریخی و الزام‌آور درباره خروج از سوخت فسیلی چندان واقع‌بینانه نیست. محتمل‌تر آن است که کاپ۳۱ مجموعه‌ای از ائتلاف‌ها، پیمان‌ها و نقشه‌راه‌های داوطلبانه را به‌عنوان نشانه پیشرفت معرفی کند؛ از برقی‌سازی گرفته تا هوش مصنوعی پایدار و نقشه‌راه خروج از سوخت فسیلی. اما تفاوت میان «حرکت» و «تغییر مسیر» مهم است. ائتلاف‌های داوطلبانه می‌توانند سرمایه‌گذاری و نوآوری را سرعت دهند، اما مساله اصلی همچنان دست‌نخورده باقی می‌ماند: کاهش واقعی مصرف نفت، گاز و زغال‌سنگ. در جهانی‎که امنیت انرژی دوباره به دغدغه اصلی آن تبدیل شده، گرفتن چنین تصمیمی دشوارتر از امضای یک بیانیه است. قاضی واقعی کاپ۳۱، متن پایانی آنتالیا نخواهد بود. برای قضاوت درباره‌ این نشست، باید سال آینده چهار عدد را بررسی کرد: میزان کربنی که جهان وارد هوا می‌کند، سهم زغال‌سنگ در تامین برق آسیا، میزان سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر و یارانه‌ای که دولت‌ها همچنان برای ارزان نگه داشتن سوخت فسیلی خرج می‌کنند. سازمان ملل این رقم آخر را برای امسال حدود ۱.۱تریلیون دلار برآورد کرده است.

کریس بوئن، رئیس مذاکرات از طرف استرالیا، می‌گوید توافق پاریس هنوز کار می‌کند؛ اما جهان باید سریع‌تر حرکت کند. این جمله تنها نیمی از واقعیت است. توافق هنوز پابرجاست؛ اما جهان همچنان در مسیری قرار دارد که با اهداف آن سازگار نیست. پرسش اصلی آنتالیا در نهایت ساده است، هرچند پاسخ آن دشوار: آیا بحران انرژی امسال ــ یکی از گران‌ترین درس‌های اقتصاد جهانی در سال‌های اخیر ــ دولت‌ها را به سرمایه‌گذاری بیشتر در انرژی پاک سوق خواهد داد یا ترس از کمبود، آنها را به تامین سوخت فسیلی به هر قیمت بازمی‌گرداند؟ پاسخ این پرسش در سخنرانی‌های افتتاحیه یا بیانیه پایانی یافت نخواهد شد. پاسخ واقعی در بودجه‌های سال آینده، نیروگاه‌هایی که ساخته می‌شوند و سرمایه‌گذاری‌هایی است که دولت‌ها پس از خاموش شدن چراغ‌های آنتالیا انجام می‌دهند. کاپ۳۱ شاید بتواند جهان را به برق بیشتری برساند؛ اما آزمون واقعی این است که آیا برای کنار گذاشتن سوخت‌های قدیمی، اراده بیشتری هم وجود دارد یا خیر؟