ردپای سیاه جنگ بر خلیج‌فارس

در این گزارش محیط زیست خلیج‌فارس یکی از اکوسیستم‌های منحصر به فرد توصیف شده که بر اثر انتشار مواد نفتی و شیمیایی ناشی از جنگ تازه آمریکا در خاورمیانه با خطر چند دهه آلودگی روبه‌رو است. آلودگی‌ای که حتی سازگارترین گونه‌های آن را تهدید می‌کند. آن‌طور که «ایسنا» به نقل از سی‌ان‌ان گزارش داده است، این گزارش با استناد بر مشاهدات ماهواره‌ای اعلام کرده میزان آلودگی نفتی در خلیج‌فارس در مقایسه با شرایط عادی و بدون درگیری، دست‌کم دوبرابر شده است. این آلودگی می‌تواند به آبسنگ‌ها، جنگل‌های حرا، لاک‌پشت‌های دریایی و دیگر گونه‌های آبزی آسیب بزند و برای کشورهای منطقه که به آب شیرین‌شده از دریا وابستگی زیادی دارند، پیامدهای جدی داشته باشد.

ارزیابی‌های سازمان حفاظت محیط زیست از آلودگی بالغ بر ۱۶۰کیلومتر از خط ساحلی تنها در استان هرمزگان خبر می‌دهد. با توجه به اینکه کارشناسان این سازمان می‌گویند بررسی‌های دقیق‌تر منوط به اتمام درگیری‌هاست، این احتمال را تقویت می‌کند که این آمار در استان‌های جنوبی بیشتر از این باشد. گستره این آلودگی تنها مساله موجود نیست، اواخر شهریور ماه بود که صمد حمزه‌ئی رئیس مرکز اقیانوس‌شناسی هرمزگان نسبت به وضعیت محیط‌زیستی منطقه بر اثر تداوم نشت نفت از شناورهایی که در جریان جنگ هدف قرار گرفته‌اند، هشدار داد و اعلام کرد:‌ نشت ترکیبات نفتی نه‌تنها اکوسیستم دریایی را تهدید می‌کند، بلکه با ورود به زنجیره غذایی، سلامت مصرف‌کنندگان آبزیان را نیز به خطر می‌اندازد. خسارات جنگ در محیط‌زیست با تمام شدن جنگ، تمام نمی‌شود. آن هم جنگی که بخشی از میدان مبارزه‌اش پهنه آبی گسترده‌ای است که یکی از اکوسیستم‌های منحصر به فرد آبی دنیا محسوب می‌شود. آنچه مسعود پزشکیان در سخنرانی‌اش در هفدهمین کنفرانس اعضای کنوانسیون تنوع زیستی (۲۴مهر)مطرح کرد، موضوعی است که دست کم در پهنه آبی جنوب ایران در یک سال گذشته به وضوح قابل مشاهده است:‌ «اکوساید» یا به تعبیر دیگر ‌«بوم‌کشی» همان اتفاقی که در خلیج‌فارس و دریای عمان با گسترش لکه‌های نفتی و تشدید درگیری‌ها در حال وقوع است.

۱۶۰ کیلومتر از سواحل هرمزگان زیر بار آلودگی نفتی

درهمین ارتباط امید صدیقی، مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با بیان اینکه آلودگی‌های نفتی جنگ اخیر عمدتا جنوب قشم و جزیره هنگام را تحت تاثیر قرار داده است، می‌گوید: بخشی از دلیل گسترش آلودگی‌ها در منطقه جنوب این است که به‌دلیل شرایط جنگی، امکان حضور در دریا برای مقابله با آلودگی‌های نفتی و لکه‌های نفتی و جمع‌آوری آنها وجود نداشت. در شرایط عادی، وقتی لکه نفتی به وجود می‌آید، سازمان بنادر با امکاناتی که در اختیار دارد پیش از گسترش آلودگی، اقدام به جمع‌آوری لکه نفتی می‌کنند؛ اما شرایط جنگی باعث شد این آلودگی به سواحل برسد.

صدیقی درخصوص تاثیر این آلودگی بر جنگل‌های حرا در قشم که یکی از ذخیره گاه‌های جهانی زیست‌کره محسوب می‌شود، می‌گوید:‌ سواحل جنوبی قشم و شیب‌دراز عمده مناطقی هستند که تحت تاثیر آلودگی قرار گرفتند. منطقه کوچکی از جنگل دست‌کاشت حرا در روستای نقاشه هم آلوده شده است. البته منطقه بزرگ حرا در شمال قشم که جزو مناطق حفاظت‌شده است، آلوده نشده است. او درباره تاثیر این آلودگی‌ها بر گونه‌های مختلف آبزیان و پرندگان در این منطقه می‌گوید:‌ زیستگاه‌های حرا، از مناطق پرورشگاهی محسوب می‌شوند. یعنی آبزیان پس از تخم‌ریزی، برای گذراندن مرحله پرورشی و رشد خود به این مناطق می‌آیند و این مرحله را در آب‌های مقابل زیستگاه‌های حرا ادامه می‌دهند. به همین خاطر، زیستگاه‌های حرا برای تجدید نسل آبزیان -چه گونه‌های تجاری و چه گونه‌های غیرتجاری- اهمیت زیادی دارند. آسیبی که به درختان و جنگل‌های حرا وارد می‌شود، تبعات زیست‌محیطی و اقتصادی بسیاری بر ذخایر آبزیان و گونه‌های تجاری دارد. مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست در خصوص پاکسازی آلودگی‌ها در ماه‌های اخیر می‌گوید:‌ پاک‌سازی آلودگی‌ها تا حد قابل‌توجهی و در چند مرحله، با همکاری سازمان حفاظت محیط‌زیست، سازمان بنادر و منطقه آزاد قشم، همچنین جوامع محلی و جامعه صیادی انجام شده است.

او تاکید می‌کند که بعد از انجام یک مرحله از پاک‌سازی دوباره به‌دلیل ورود موج آلودگی نفتی، مناطق پاک‌شده، آلوده شدند. در مرحله بعد با امکانات بیشتر پاک‌سازی با کمک تجهیزات مکانیکی انجام شد. فعالیت‌های مربوط به پاک‌سازی تا روزهای اخیر ادامه داشت و بخش عمده‌ای از این آلودگی‌های نفتی پاک‌سازی شده است؛ اما از آنجا که حجم آلودگی زیاد بود، نفت به عمق رسوبات ساحلی نفوذ کرده است و از بین بردن این بخش از آلودگی‌ها به اقدامات طولانی‌مدت نیاز دارد.  صدیقی از برنامه جامعی که در دست اقدام است، می‌گوید که شامل ارزیابی وضعیت آلودگی کل سواحل جنوبی و بعد پاک‌سازی این سواحل است. به گفته صدیقی، بررسی‌ها تا حدود ۲ماه پیش نشان از آلودگی نفتی بالغ بر ۱۶۰کیلومتر از خط ساحلی استان هرمزگان بر اثر جنگ دارند که شامل منطقه لاوان، جزیره شیدور، سواحل بندرعباس، بندر لنگه، سیریک، قشم و هرمز است؛ بخش‌هایی از این مناطق تا حد ممکن پاک‌سازی شده‌اند؛ اما پاک‌سازی کامل و احیا این اکوسیستم‌ها، کار بزرگی است که هزینه‌های زیادی هم دارد. صدیقی درخصوص ابعاد آسیب‌هایی که این آلودگی‌ها به آبزیان و گونه‌های زیستی این مناطق وارد کرده می‌گوید:‌ هنوز آمار دقیق از میزان این آسیب‌ها به ذخایر زیستی تهیه نشده اما می‌دانیم که رسیدن آلودگی به مزارع و قفس‌های پرورش ماهی در آب‌های ساحلی باعث تلفات و وارد آمدن خساراتی شده است. آبزیانی که به‌صورت طبیعی در دریا زندگی می‌کنند، طیف وسیعی دارند. ما انواع ماهیان، پستانداران دریایی مثل دلفین‌ها و نهنگ‌ها، لاک‌پشت‌های دریایی، سخت‌پوستان که مهم‌ترین آنها میگوها هستند و انواع و اقسام آبزیان دیگر را داریم که بر اثر این آلودگی نفتی تحت تاثیر قرار می‌گیرند و آسیب می‌بینند. 

او درباره ارزیابی دقیق از میزان این خسارات هم می‌گوید:‌ چون روند حملات و جنگ ادامه دارد، در حال حاضر امکان اعلام آمار یا ارزیابی دقیق خسارت‌ها وجود ندارد. فقط می‌دانیم که این آلودگی‌ها همچنان ادامه دارند؛ اطلاعات مربوط به آنها در حال گردآوری است؛ اما ارزیابی‌های دقیق پس از توقف این جنگ انجام می‌شوند. صدیقی از تشکیل کارگروهی ویژه در سازمان حفاظت محیط‌زیست برای ارزیابی خسارات زیست‌محیطی ناشی از جنگ می‌گوید که در قالب پروژه‌ای به ارزیابی جامع خسارات زیست‌محیطی با نمونه‌برداری و انجام عملیات کامل خواهد پرداخت؛ اما اقدامات تخصصی این کارگروه مستلزم توقف حملات است. او درباره اینکه آمارهای موجود هنوز دقیق نیست، می‌گوید:‌ برخی از مناطق ساحلی و دریایی که در جنگ آسیب دیده‌اند، در محدوده‌های نظامی قرار دارند و به همین دلیل دسترسی مستقیم به آنها و ارزیابی خسارات و آسیب‌ها به سختی امکان‌پذیر است.

آلودگی‌ها تا چه اندازه از بین خواهند رفت؟ در جریان جنگ اول خلیج‌فارس در سال۱۹۹۱ انتشار آلودگی نفتی که گفته می‌شود یکی از بزرگ‌ترین آلودگی‌های نفتی دریایی در طول تاریخ است، منجر به آسیب گسترده محیط‌زیستی در این اکوسیستم شد که طبق شواهد همچنان آثار آن در سواحل جنوبی خلیج‌فارس قابل مشاهده است. سی‌ان‌ان به نقل از برنهارد ریگل، استاد دانشگاه نُوا ساوث‌ایسترن در فلوریدا درباره تجربه این آلودگی تاریخی در خلیج‌فارس نوشته است: جنگ خلیج‌فارس در سال۱۹۹۱ باید درس عبرت باشد؛ نیروهای عراقی در حال عقب‌نشینی صدها چاه نفت را در کویت به آتش کشیدند و فاجعه‌ای زیست‌محیطی ایجاد کردند که در سراسر خلیج‌فارس احساس شد. سواحل به‌شدت آسیب دیدند. در بسیاری از مناطق عربستان سعودی، اگر بروید و در شن‌ها حفاری کنید، هنوز نفت قدیمی در آنجا وجود دارد. خلاص شدن از آن بسیار دشوار است. او تاکید کرده است: صرف‌نظر از اینکه کدام کشور یا شناور در این جنگ هدف باشد، پیامدهای آن آثار گسترده‌ای خواهد داشت. اگر یک قطره نفت را برداریم و آن را در آب در سمت ایرانی ورودی خلیج فارس بیندازیم، یک سال بعد در کویت خواهد بود، ۲سال بعد در سمت عمانی خلیج‌فارس و از آنجا به بیرون راه پیدا می‌کند؛ چراکه این پهنه آبی نسبتا کم‌عمق تنها یک نقطه ورود و خروج دارد که آن را به اقیانوس آزاد متصل می‌کند: تنگه هرمز. همه اینها به این معناست که آلاینده‌ها در خلیج‌فارس به‌راحتی پراکنده یا رقیق نمی‌شوند.

اکوسیستم‌ها به شرایط قبل از جنگ برنمی‌گردد

 صدیقی درباره اینکه چقدر از آلودگی اخیر خلیج‌فارس به‌طور کامل رفع خواهد شد، می‌گوید:‌ بر اساس شواهد و مستندات علمی و تجربه‌ای که در دنیا وجود دارد، اکوسیستم‌ها صددرصد به شرایط قبل از جنگ و خسارت برنمی‌گردند؛ اما تا حد زیادی امکان بازگشت وجود دارد. برای اینکه بتوانیم به بیش از ۸۰ تا ۹۰درصد شرایط قبل از حملات و خسارات نزدیک شویم، به زمان زیادی نیاز داریم؛ چون اکوسیستمی که آسیب دیده است، به‌سادگی احیا نمی‌شود. نفتی که رسوب می‌کند و به لایه‌های پایین‌تر می‌رود، به این سادگی قابل پاک‌سازی نیست. او تاکید می‌کند:‌ پاک‌سازی هیچ‌وقت صددرصدی نیست. اما بعد از پاک‌سازی، نوبت احیای اکوسیستم است که بسیار زمان‌بر است. زیستگاه‌های حرا، به زمان زیادی برای احیا نیاز دارد. ما در ابتدا باید اقدامات حفاظتی انجام می‌دهیم تا میزان آسیب بیشتر نشود، اما ممکن است چندین سال طول بکشد تا این اکوسیستم به‌تدریج احیا شود و به شرایط قبل برگردد.

او درباره تجهیزات مورد نیاز برای انجام پاک‌سازی می‌گوید: پیش از جنگ هم تجربه مواجهه با آلودگی‌های نفتی بر اثر سوانح دریایی را داشتیم؛ به‌خصوص سازمان بنادر و دریانوردی در چند دهه گذشته تجربه‌های زیادی در زمینه جمع‌آوری و مقابله با آلودگی‌های نفتی و پاک‌سازی داشته‌اند. تجهیزات مورد نیاز عمدتا وجود دارد؛ اما ممکن است در برخی اکوسیستم‌ها که حساسیت بالایی دارند، به ابزارهای خاصی نیاز داشته باشیم. اکوسیستم غنی خلیج فارس که ۲۷گونه پستاندار دریایی، دلفین، نهنگ، لاک‌پشت‌های دریایی، انواع پرنده‌های آبزی و کنار آبزی، بیش از ۹۰۰گونه ماهی، کوسه، اره ماهی، سفره ماهی، انواع پلانکتون‌ها، شقایق‌های دریایی، عروس‌های دریایی را دربرگرفته است، حالا بیش از همیشه با آلودگی‌های تحمیل شده جنگ به بخش‌های مختلف خود دست و پنجه نرم می‌کند. پاک‌سازی لکه‌های نفتی هرچند گام مهمی برای مهار آلودگی است؛ اما به معنای کنترل کامل شرایط و به صفر رساندن خسارات محیط زیستی جنگ نیست. زیستگاه‌ها آسیب دیده و آبزیان بسیاری که امکان رصد وضعیتشان در حال حاضر وجود ندارد تحت‌تاثیر این آلودگی قرار گرفته‌اند.