جولان حفاران در محوطه‌های تاریخی

فرزانه قبادی:  تقریبا هیچ محوطه باستانی در ایران از گزند حفاران غیرمجاز در امان نمانده است. این تنها یک ادعا نیست، واقعیتی است غیرقابل انکار که شواهد آن را در حفره‌های عمیق و سطحی در اغلب محوطه‌های تاریخی و باستانی می‌توان مشاهده کرد. بر اساس آخرین آماری که فرمانده یگان حفاظت میراث فرهنگی، ارائه کرده در بازه زمانی مرداد۱۴۰۳ تا مرداد۱۴۰۵ بالغ بر ۱۳هزار و ۹۸۳قلم شیء تاریخی و فرهنگی با اصالت تایید شده و ۴۲هزار و ۳۳۹قلم شیء تقلبی از قاچاقچیان اشیا فرهنگی-تاریخی کشف شده است.

سرهنگ آیت احمدی در گزارش آماری خود از توقیف ۳هزار و ۱۰۳دستگاه فلزیاب و دستگیری ۵هزار و ۱۲۶متهم خبر داده که برای ۳هزار و ۲۸۵نفر از آنها پرونده قضایی تشکیل شده است. این آمار در حالی منتشر شده که سایت‌‎های خرید و فروش ابزار حفاری غیرمجاز به صراحت در حال ارائه دستگاه‌های «نقطه‌زن» و «گنج‌یاب» هستند. در شبکه‌های اجتماعی حفاران غیرمجاز آزادانه و با این توجیه که «گنج را پیدا می‌کنیم و طبق دستورات دین خمس آن را می‌پردازیم» در حال تبلیغ این پدیده هستند. در عین حال اسامی برخی چهره‌های سیاسی در خبرهای غیررسمی به عنوان کسانی که از این پدیده حمایت کرده یا در انجام حفاری‌های غیرمجاز نقش داشتند هم شنیده می‌شود که خود حکایت دیگری است.

سوال اینجاست که دستگیری حفاران غیرمجاز و ضبط فلزیاب‌ها در شرایطی که اراده‌ای برای برخورد قاطع با مروجان و حامیان این پدیده وجود ندارد، چه دردی از میراث تاراج شده این سرزمین دوا می‌کند؟ چرا برخورد قاطعی با متخلفان صورت نمی‌گیرد؟

قانونی که اجرا نمی‌شود

ماده۵۶۲ قانون مجازات اسلامی یکی از قوانین موجود در ایران برای برخورد با حفاران غیرمجاز است. با گسترش استفاده از فلزیاب‌ها در حفاری‌های غیرمجاز، قانونی هم در سال۱۳۷۹ تصویب شد که استفاده از فلزیاب را بدون مجوز رسمی از سازمان (وزارت) میراث‌فرهنگی ممنوع و متخلفان را به یک‌سال تا سه‌سال حبس محکوم می‌کرد. با وجود این قوانین هنوز شاهد حفاری‌های عمیق در امامزاده‌ها، کنار درختان کهنسال و حتی محوطه‌های باستانی ثبت ملی‌شده هستیم. معنای این اتفاقات نمی‌تواند جز این باشد که قوانین موجود نه تنها بازدارندگی لازم را ندارند و نیازمندبه ‌روز رسانی هستند، که ضمانت اجرا هم ندارند.

امید غنمی، مدیرکل حقوقی و املاک وزارت میراث فرهنگی، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» درباره وضعیت قوانین موجود برای برخورد با متخلفان با تاکید بر اینکه «ما در این مورد خلأ قانونی نداریم» درباره اینکه برخی حفاران غیرمجاز با استناد به برخی قوانین فقهی که با قوانین موجود حفاظت از میراث در تقابلند، اقدامات خود را موجه جلوه می‌دهند، می‌گوید: «اشیای تاریخی و فرهنگی در فقه جزو انفال محسوب می‌شوند، اما طبق قوانین و مقررات کشور، صرفا وزارت میراث فرهنگی می‌تواند نسبت به استحصال اموال تاریخی و فرهنگی اقدام کند.»

 در عین حال کوروش محمدخانی، رئیس جامعه باستان‌شناسی ایران، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» بر این نکته تاکید می‌کند که: «باید مجازات‌ها را بسیار سخت‌گیرانه‌تر کنیم. یکی از دلایلی که باعث می‌شود قوانین ما ضمانت اجرایی نداشته باشند، مساله تداخل قوانین قضایی ما با قوانین شرعی است. در قوانین مذهبی ما می‌گویند در صورت پرداخت خمس اموال کشف شده متعلق به فرد یابنده می‌شود؛ درصورتی‌که باید از مجتهدین و علما درخواست شود تا در این قوانین بازنگری صورت گیرد.»

غنمی درخصوص برخورد قانونی با متخلفانی که آزادانه در فضای آنلاین اقدام به خرید و فروش و تبلیغ دستگاه‌های مربوط به حفاری‌های غیرمجاز می‌کنند، می‌گوید: «در مورد منع استفاده، تولید و تبلیغ دستگاه‌های فلزیاب قانون داریم که این موارد را ممنوع کرده است و وزارت میراث فرهنگی با این افراد برخورد می‌کند.» هرچند تجربه نشان داده است که این برخوردها قاطع و بازدارنده نیست، اما غنمی از تشکیل و رسیدگی به بالغ بر ۳۰۰ پرونده در این زمینه می‌گوید و تاکید می‌کند:‌ «متاسفانه برخی سایت‌ها مجوز خود را از سازمان معادن دریافت می‌کنند با این توجیه که از این ابزار برای فعالیت‌های حوزه آب و فاضلاب یا معادن استفاده کنند.»

سخنان غنمی در حالی مطرح می‌شود که موارد بسیاری وجود دارد که در بخش معرفی سایت به صراحت آمده است:‌ «اگر شما هم علاقه‌مند به پیدا کردن سکه‌های قدیمی یا سایر اشیای فلزی هستید، ما می‌توانیم به شما در این مسیر کمک کنیم. استفاده و خرید فلزیاب حرفه‌ای و جدید باعث می‌شود که کشف اجسام مخفی زمینی برای شما آسان‌تر و هیجان‌انگیزتر شود.» این سایت‌ها دارای نماد،‌ آدرس پستی و حتی خدمات پس از فروش به خریداران هستند ولی با آنها برخورد قانونی نمی‌شود.

 مدیرکل حقوقی و املاک وزارت میراث فرهنگی درباره اخباری که از تخلفات برخی چهره‌های سیاسی منتشر شده است، می‌گوید: «قانون در برابر همه یکسان است، اما از آنجا که مجازات‌های تعزیری دارای درجات مختلفی هستند، قضات تشخیص می‌دهند که فرد را به چه میزان مجازات محکوم کنند. اگر شخصی مسوولیتی داشته باشد و از این مسوولیت سوءاستفاده کرده باشد، طبیعی است که قضات حداکثر مجازات را برای او اعمال کنند و مجازاتش تشدید شود.»  او درباره اینکه آیا به‌طور مشخص در مورد برخی چهرهای سیاسی که نامشان در پرونده حفاری‌های غیرمجاز ذکر شده، اقدامی صورت گرفته یا نه؟ می‌گوید: «هنوز مستنداتی به دست ما نرسیده است که بخواهیم علیه شخصی اقامه دعوی کنیم. موضوع در حد حرف و صحبت‌هایی است که مطرح شده است؛ اما برای پیگیری باید اسناد و مستندات به دست ما برسد تا بتوانیم اقدام کنیم.»

حفاری غیرمجاز با علم باستان‌شناسی چه می‌کند؟

حفاری‌های غیرمجاز علاوه بر اینکه میراث تاریخی یک سرزمین را تاراج می‌کنند و از بین می‌برند، دستیابی باستان‌شناسان به منابع دست اول را هم محدود می‌کنند. کوروش محمدخانی به‌عنوان باستان‌شناس در این زمینه می‌گوید: «زمانی که یک شیء از لایه‌های باستانی به دست نیاید، از نظر علمی هیچ ارزشی ندارد. یک شیء باستانی زمانی ارزشمند می‌شود که در کاوش باستان‌شناسی، از لایه‌های باستانی و در کنار دیگر آثار فرهنگی به دست بیاید. با تخریب لایه‌ها و محوطه‌های باستانی، بیرون آوردن اشیا و توزیع غیرمجاز آن‌ها، اصالت آنها از بین ‌می‌رود.»

تخریب محوطه‌های تاریخی با گنج‌یاب

محمدخانی که در باستان‌شناسی تخصص آرکئوژئوفیزیک دارد درباره سودایی که گنج‌یابان را به سمت استفاده از دستگاه‌های فلزیاب سوق می‌دهد، می‌گوید:‌ «به ضرس قاطع می‌گویم وسیله‌ای که با قیمت‌های‌ میلیاردی به نام فلزیاب (گنج‌یاب) فروخته می‌شود، هیچ نقشی در پیدا کردن آثار تاریخی و فرهنگی ندارد. این ابزار را در جریان جنگ جهانی دوم برای پیدا کردن مین اختراع کرده بودند. اینکه می‌گویند دستگاه فلان قابلیت‌ها را دارد، دروغ است. اینها اسباب‌بازی‌هایی هستند که برای سرکیسه کردن مردم استفاده می‌شوند.» او تاکید می‌کند: «روش‌های ژئوفیزیک وجود دارند و این دستگاه‌ها هم از یکی از روش‌های ژئوفیزیک، به نام الکترومغناطیس، استفاده می‌کنند؛ اما برای پیدا کردن «گنج» نمی‌توان از آنها استفاده کرد. این ابزارها فقط محوطه‌های تاریخی را تخریب می‌کنند و به جرات می‌گویم در ۹۰درصد موارد هیچ دستاوردی برای فردی که رقم هنگفتی برای خرید این دستگاه هزینه کرده، ندارند.»

او معتقد است از حفاری غیرمجاز قبح‌زدایی شده: «فکر می‌کنم کسانی که می‌گویند یکی از آشنایان من در باغ پدرشان مجسمه‌ای طلا پیدا کرده و آن را فروخته و ثروتمند شده، از راه‌های دیگری به این ثروت رسیده‌اند نه از طریق فروش اشیای باستانی. اما چون فکر می‌کنند اگر بگویند از طریق قاچاق عتیقه ثروتمند شده‌اند کاری غیراخلاقی محسوب نمی‌شود، این را پوششی برای اقدامات دیگرشان می‌کنند.» غارت آثار تاریخی در ایران و دیگر کشورهای خاورمیانه که دارای تاریخی کهن و محوطه‌های باستانی گسترده هستند، قدمتی دیرینه دارد؛ اما مطالعات بین‌المللی به ویژه بعد از جنگ عراق و سوریه نشان می‌دهد که این پدیده در جریان جنگ‌ها و ناآرامی‌های داخلی تشدید می‌شود. در مورد ایران هنوز آمار رسمی که این موضوع را تایید کند در دست نیست، اما مشاهدات فعالان میراث فرهنگی در استان‌های مختلف نشان از تشدید این پدیده بعد از شروع جنگ دارد. مساله‌ای که با توجه به تسامح در برخورد با متخلفان و نبود ضمانت اجرایی قوانین، می‌تواند تبعات بلندمدت جبران ناپذیری داشته باشد.