بزرگ‌ترین آزمون پیش‌روی ولیعهد سعودی

گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- کسری غفوری: محمد بن‌سلمان نزدیک به یک دهه است که عملاً سکان قدرت را در عربستان سعودی در دست دارد، اما ماه‌های پیش‌رو احتمالاً دشوارترین دوران زمامداری او را رقم خواهد زد.

سال ۲۰۱۵ ولیعهد سعودی در جایگاه وزیر دفاع، عملیات نظامی گسترده‌ای را علیه انصارالله یمن کلید زد تا به جهان اعلام کند عربستان با رویکردی نو و تهاجمی اداره می‌شود. از همین رو، پذیرش و مهار تبعات حمله اخیر انصارالله به فرودگاه بین‌المللی ریاض برای او به‌مراتب سنگین‌تر است. این حمله پروازها را مختل کرد و دست‌به‌دست شدن ویدئوهای مسافران هراسان در فرودگاه، شوک بزرگی به سراسر منطقه وارد آورد.

حمله به فرودگاه پایتخت، درست به ستون فقرات پیمانی اصابت کرد که بن‌سلمان با جامعه خود بسته بود. حکمرانی بر عربستان هرگز کار ساده‌ای نبوده است. جامعه‌ای جوان با میانگین سنی ۲۵ سال که به همان اندازه که سرشار از جاه‌طلبی و امید است، می‌تواند مستعد نارضایتی و طغیان باشد. ولیعهد در ازای ثبات سیاسی و مطالبه وفاداری، به مردم وعده امنیت، رفاه و اصلاحات داده بود. او در عرصه جهانی نیز می‌کوشید تصویری جذاب، امن و باثبات از کشور بسازد تا بتواند سیل سرمایه‌ها و گردشگران بین‌المللی را به سوی پادشاهی سرازیر کند.

با این حال، همان‌طور که میهیر شارما، ستون‌نویس بلومبرگ و پژوهشگر ارشد اندیشکده آبزرور دهلی نو، در تحلیل اخیر خود اشاره می‌کند، حملات آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران نخستین شکاف جدی را در این ویترین مطلوب پدید آورد؛ چرا که در موج واکنش‌های تلافی‌جویانه، در دسترس‌ترین اهداف یعنی زیرساخت‌های نفتی عربستان زیر ضربه رفتند. به ارزیابی شارما، برآورد خسارت‌های ناشی از این حملات به تاسیسات کلیدی پادشاهی ممکن است سر به ده‌ها میلیارد دلار بزند.

اکنون مبارزان انصارالله نیز ثابت کرده‌اند که می‌توانند قلب قدرت بن‌سلمان را هدف گیرند. فرودگاه ریاض تاکنون چندین بار هدف قرار گرفته و فرودگاه دمام در شرق کشور نیز از این حملات مصون نمانده است. گذشته از این، اصابت موشک به دفتر مرکزی شرکت نفت دولتی آرامکو، هرچند تلفات جانی نداشت، اما هشداری صریح و نگران‌کننده (برای سعودی ها) به زیرساخت‌های حیاتی انرژی بود.

عربستان از بزرگ‌ترین خریداران تسلیحات در جهان به شمار می‌رود و حدود ۶.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را به بودجه دفاعی اختصاص می‌دهد، اما به باور شارما دفاع از چنین جغرافیای وسیعی حتی از اداره سیاسی آن نیز دشوارتر است. تاسیسات استراتژیک در سرزمینی پهناور پراکنده شده‌اند و تهدیدها می‌توانند هم‌زمان از سه جناح وارد شوند. ساختار نیروهای مسلح نیز سنتاً به دلایل سیاسی درون‌حاکمیتی چندتکه اداره شده است.

ریاض با همان معمایی روبه‌روست که دیگر همسایگان خلیج‌فارس با آن دست به گریبان‌اند: پهپادها و موشک‌های ارزان‌قیمت مهاجم، بسیار پرشمارتر و کم‌هزینه‌تر از رهگیرهای گران‌قیمت پدافند غربی هستند که برای سرنگونی آن‌ها شلیک می‌شوند.

در این شرایط، تضمین واقعی امنیت برای بن‌سلمان کاری سخت و توان‌فرساست. آموزش در مدارس دوباره به فضای مجازی منتقل شده و برخی شرکت‌ها به کارکنان خود اجازه دورکاری داده‌اند. در سوی دیگر، سرمایه‌گذاران خارجی نیز ممکن است بیش از پیش دست به عصا حرکت کنند.

ولیعهد تا چندی دیگر باید میزبان اجلاس پرزرق‌وبرق «ابتکار سرمایه‌گذاری آینده» باشد، اما دعوت و جلب نظر غول‌های مالی دنیا مانند دوره‌های پیش آسان نخواهد بود، زیرا سرمایه همواره از محیط‌های ناامن می‌گریزد.

ریاض قصد داشت تا افق ۲۰۳۰ سالانه ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه مستقیم خارجی جذب کند. اگرچه در سال ۲۰۲۵ نشانه‌هایی از جهش در این بخش دیده شد، اما در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ این رقم با افتی ۱۷ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل، به ۵ میلیارد و ۹۵۰ میلیون دلار تنزل یافت. این آمار نشان می‌دهد فاصله عربستان تا تحقق وعده رونق اقتصادی همچنان معنادار است.

بدون ورود مداوم نقدینگی تازه، پروژه‌های تنوع‌بخشی به اقتصاد و گذار از نفت ممکن است لطمه ببینند. بن‌سلمان برای راضی نگه‌داشتن نسل جوان نیازمند خلق مشاغل نوین است، اما منابع مالی دولت به دلیل تعهدات سنگین پاسخگوی همه این طرح‌ها نیست و کسری بودجه سال ۲۰۲۶ به نزدیک ۵ درصد خواهد رسید.

در عین حال، تهدید خطوط انتقال انرژی و تنگه هرمز فشاری مضاعف بر درآمدهای کشور تحمیل کرده است؛ تا جایی که بر اساس پیش‌بینی وزارت دارایی عربستان، تولید ناخالص داخلی کشور در سال ۲۰۲۶ با انقباض ۳.۶ درصدی مواجه می‌شود که علت اصلی آن افت ۲۱.۸ درصدی بخش نفت است. هم‌زمان، بیشتر اعتبارات بانکی صرف حفظ و تقویت شرکت‌های دولتی می‌شود و رشد وام‌دهی بانک‌ها به این شرکت‌ها در ماه اوت سه برابر بخش خصوصی بوده است.

معمای اصلاحات زیر سایه ناامنی

اگر پایه‌های امنیت و رفاه اقتصادی تا این حد سست شده باشد، سرنوشت ضلع سوم وعده‌های بن‌سلمان یعنی اصلاحات اجتماعی چه خواهد شد؟ تا امروز بسیاری از دگرگونی‌های ساختارشکن مانند تعدیل قوانین قیومیت، آزادی رانندگی و گسترش اشتغال زنان به روالی عادی در جامعه بدل شده است، اما نخبگان حاکم همواره به همان اندازه‌ای که از خطرات برون‌مرزی هراس داشته‌اند، نگران مخالفت‌های پنهان محافل مذهبی و اسلام‌گرایان داخلی نیز بوده‌اند. اصلاحات اجتماعی هرچند برند شخصی و شناسنامه قدرت بن‌سلمان است، اما می‌تواند بستری برای همگرایی و یارگیری ناراضیان سنتی فراهم آورد.

به اعتقاد شارما، حکومت سعودی با وجود ساختار غیردموکراتیک خود، برای پیمودن این مسیر به مشروعیت و همراهی شهروندان نیاز دارد. بن‌سلمان باید هر طور شده اعتماد عمومی را به چشم‌انداز ساختن کشوری پیشرو، امن و قدرتمند بازسازی کند. در این میان، نشانه‌هایی از تمایل او به ترمیم روابط آسیب‌دیده با همسایگان خلیج‌فارس دیده می‌شود. او به‌تازگی امنیت منطقه را تفکیک‌ناپذیر خواند، دیدگاهی که چندی بعد توسط یکی از ارشدترین مقامات اماراتی نیز عیناً بازگو شد.

در کنار این تغییر زاویه دیپلماتیک، لحن تازه ولیعهد ابعاد جالب‌تری نیز دارد. او اوایل ماه جاری میلادی در نطق سالانه خود در مجلس مشورتی، برخلاف روال همیشگی، سخنرانی‌اش را با مانور روی شهرهای درخشان و آینده‌نگرانه در دل کویر آغاز نکرد. بن‌سلمان این بار از تاریخ و اصالت سخن گفت و تاکید کرد خاندان او طی سه قرن گذشته الگویی پایدار و آزموده در زمامداری داشته و او تنها تداوم‌بخش همان مسیر نیاکان خود است. 

به نظر می‌رسد بن‌سلمان که همواره در پی ترسیم چهره‌ای مقتدر و برآمده از نسل جدید در خاورمیانه بود، اکنون در مواجهه با عمیق‌ترین بحران دوران زمامداری‌اش، ناگزیر شده است برای تاب‌آوری در برابر این تندبادها، دوباره به ادبیات و سنت‌های ریشه‌دار پیشینیان پناه ببرد