نه جنگ تمام‌عیار، نه صلح پایدار

در حالی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مدعی منتفی شدن احتمال حمله گسترده دیگری علیه ایران در مقطع کنونی شده که به نظر می‌رسد واشنگتن و تهران برداشت‌های کاملا متفاوتی از ادامه درگیری دارند. ترامپ از ادامه یافتن محاصره دریایی سخن می‌گوید با این حال، این راهبرد با یک پرسش اساسی مواجه است: واشنگتن تا چه زمانی می‌تواند محاصره را حفظ کند، بدون آنکه تهران برای تغییر این وضعیت به اقدامات متقابل متوسل شود؟

میدل ایست آی در گزارشی به این موضوع می‌پردازد که در شرایط کنونی، تهران برای مقابله با آمریکا می‌تواند با تحمیل هزینه‌های اقتصادی و امنیتی سنگین، اراده واشنگتن را برای ادامه درگیری هدف قرار دهد. آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی خلیج فارس نیز این نگرانی را تشدید می‌کند. حملات به تاسیسات انرژی، مراکز داده و کابل‌های زیردریایی می‌تواند شبکه‌های حیاتی منطقه را مختل کند. برآوردهای صنعتی حاکی از آن است که خسارات زیرساخت‌های انرژی تا اوایل آوریل از ۲۵‌میلیارد دلار فراتر رفته است. مساله دیگر قیمت نفت است، حملات احتمالی جدید می‌تواند صادرات منطقه را مختل کند و قیمت نفت را به بیش از ۱۳۰ دلار در هر بشکه برساند.

در داخل آمریکا نیز ادامه جنگ با موانع سیاسی و مالی روبه‌روست. برخی تحلیلگران معتقدند ترامپ ممکن است پیش از آغاز به کار کنگره جدید در سوم ژانویه، برای جبران شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان به یک تهاجم نظامی گسترده علیه ایران متوسل شود. با این حال، چنین اقدامی می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و سیاسی جنگ را افزایش دهد. میدل ایست آی اشاره می‌کند که واشنگتن گزینه‌های دشواری پیش روی خود می‌بیند؛ ورود به جنگی گسترده‌، پیامدهای اقتصادی و سیاسی سنگین دارد و حملات محدود به تحقق اهداف آمریکا منجر نمی‌شود. ادامه محاصره نیز ممکن است پاسخ تهران و خطر از سرگیری جنگ را در پی داشته باشد. در چنین شرایطی، حفظ وضع موجود نه اختلافات هسته‌ای را حل می‌کند و نه تضمینی برای جلوگیری از جنگی دوباره است. راه‌حل پایدار، دستیابی به مصالحه از طریق دیپلماتیک است؛ مصالحه‌ای که مستلزم امتیازهایی است که با توسل به زور محقق نمی‌شود. ترامپ می‌تواند تصمیم بگیرد که جنگی تمام‌عیار دیگر را آغاز نکند. اما نمی‌تواند تصمیم بگیرد که ایران را بدون واکنش، برای مدتی نامحدود در وضعیت فرسایشی و تحت فشار نگه دارد. حفظ وضع موجود، راهبرد خروج از جنگ نیست.

نه توافق نه جنگ؟ از میانجی‌گری و اظهارات متناقض تا اولویت محاصره دریایی

قمار آمریکا بر سر زمان

دنیای اقتصاد: دو هفته فرصت؛ نه نشانه‌ای قطعی از صلح و نه لزوما مقدمه‌ای برای حمله. آنچه پس از دیدار شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر قطر، با دونالد ترامپ در کاخ سفید و حضور او در نشست وزرای خارجه گروه هفت در پاریس شکل گرفته، بیش از آنکه به یک توافق نزدیک شباهت داشته باشد، تلاشی برای خرید زمان در میانه یک وضعیت فرسایشی است. دوحه از فضای مثبت دیدار واشنگتن و پیشرفت در روند میانجی‌گری سخن می‌گوید، اما همزمان منابع دیپلماتیک به رسانه‌ها گفته‌اند قطر دست‌کم دو هفته فرصت برای ادامه تلاش‌های دیپلماتیک و جلوگیری از حمله مجدد آمریکا به دست آورده است. نکته مهم اینجاست که نخست‌وزیر قطر در پاریس نیز بر باقی‌ماندن اختلافات اساسی میان تهران و واشنگتن تاکید کرده است. بنابراین، نباید فرصت دو هفته‌ای را با توافق بر سر توقف پایدار درگیری اشتباه گرفت.

فرصت مذاکره یا زمان آماده‌سازی؟

این بازه زمانی را باید از دو زاویه بررسی کرد. نخست، واشنگتن به‌دنبال آن است که بدون پرداخت هزینه سیاسی و نظامی یک عملیات گسترده، فشار اقتصادی و دریایی را به نتیجه برساند. دوم، قطر تلاش می‌کند از تبدیل یک رویارویی کنترل‌شده به جنگی غیرقابل پیش‌بینی جلوگیری کند. اظهارات مارکو روبیو در پاریس این برداشت را تقویت می‌کند. وزیر خارجه آمریکا صراحتا گفته است که با توجه به اثربخشی محاصره دریایی و فشار اقتصادی، ضرورتی برای از سرگیری عملیات نظامی گسترده وجود ندارد. ترامپ نیز پیش‌تر گفته بود اقدام نظامی در مقطع فعلی ضروری به نظر نمی‌رسد، هرچند نیروهای آمریکا برای هر سناریویی آماده‌اند. این اظهارات را نباید صرفا نشانه عقب‌نشینی آمریکا دانست؛ بلکه می‌توان آن را بیانگر تغییر محاسبه واشنگتن تلقی کرد: اگر محاصره بتواند همان نتیجه حملات نظامی را با هزینه کمتر ایجاد کند، چرا باید دوباره وارد جنگ شد؟

روزولت در حال ورود به حوزه عملیاتی

ورود احتمالی ناو هواپیمابر «تئودور روزولت» به حوزه عملیاتی سنتکام، طبیعتا بر محاسبات نظامی اثر می‌گذارد؛ اما یک نکته مهم در گزارش موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل وجود دارد: روزولت در ششم نوامبر در سنگاپور بوده و انتظار می‌رود در میانه نوامبر به منطقه برسد. همچنین احتمال داده شده که ماموریت آن جایگزینی ناو جورج واشنگتن باشد، نه افزایش دائمی ظرفیت تهاجمی آمریکا. بنابراین، حضور روزولت را باید بخشی از حفظ آمادگی و گزینه نظامی واشنگتن دانست، نه سندی قطعی برای تصمیم به حمله. با این حال، همین آرایش نظامی یک پیام روشن دارد: دیپلماسی در حال انجام است، اما گزینه نظامی از روی میز برداشته نشده است.

گره اصلی

اما اظهارات دبیر شورای عالی امنیت ملی نشان می‌دهد فاصله تهران و واشنگتن صرفا بر سر زمان‌بندی مذاکرات نیست. محسن رضایی تاکید کرده تا شروط هفت‌گانه ایران پذیرفته نشود، مذاکره با آمریکا چیزی جز بازی ریاکارانه نخواهد بود و تنگه هرمز بازگشایی نمی‌شود. در پرونده هسته‌ای نیز موضع او صریح است: حتی یک گرم اورانیوم غنی‌شده از ایران خارج نخواهد شد. از نگاه موسسه مطالعات جنگ آمریکا (ISW)، برجسته‌شدن نقش رضایی در ساختار تصمیم‌گیری و پافشاری او بر شروط حداکثری، نشان می‌دهد تهران فعلا قصد ندارد با امتیازدهی یک‌طرفه وارد مذاکرات شود. در مقابل، واشنگتن خواهان بازگشایی تنگه و محدود شدن ظرفیت هسته‌ای ایران است، بدون آنکه ابتدا تمام مطالبات تهران را بپذیرد. در واقع، اختلاف بر سر اصل مذاکره نیست؛  بر سر ترتیب امتیازدهی است. ایران می‌گوید ابتدا باید محاصره و فشارها برداشته شود و آمریکا انتظار دارد تهران ابتدا در موضوع هرمز و پرونده هسته‌ای انعطاف نشان دهد.

اگر این وضعیت ۶ماه ادامه پیدا کند چه می‌شود؟

شاید مهم‌ترین پرسش همین باشد. آیا محاصره، حملات محدود و مذاکرات فرسایشی می‌تواند ۶ماه یا حتی بیشتر ادامه پیدا کند؟ پاسخ این است که از نظر نظامی ممکن است، اما از نظر اقتصادی و سیاسی به‌مراتب دشوارتر خواهد شد. بسته‌ماندن تنگه هرمز فقط مساله صادرات نفت ایران نیست؛ زنجیره‌ای از پیامدها را در بازار انرژی، حمل‌ونقل دریایی، بیمه کشتی‌ها، قیمت گاز و هزینه تولید در اقتصادهای مختلف ایجاد می‌کند. گزارش‌های مربوط به بحران هرمز نیز نشان می‌دهند حتی بازگشایی احتمالی تنگه لزوما به معنای بازگشت سریع بازارها به شرایط پیش از جنگ نیست. در چنین شرایطی، آمریکا با یک تناقض مواجه است: هرچه محاصره طولانی‌تر شود، فشار بر ایران افزایش می‌یابد، اما هزینه جهانی آن نیز بیشتر می‌شود. کشورهای واردکننده انرژی، متحدان اروپایی واشنگتن و حتی شرکای منطقه‌ای آمریکا نمی‌توانند برای مدت نامحدود هزینه این وضعیت را تحمل کنند. از طرف دیگر، ایران نیز با هزینه‌های سنگین اقتصادی مواجه است، اما تحمل فشار به معنای تسلیم سیاسی نیست.

محتمل‌ترین سناریوی کوتاه‌مدت، ادامه همین وضعیت دوگانه است: حفظ محاصره، تهدید نظامی، احتمال حملات محدود در صورت تشدید تنش و همزمان انتقال پیام از کانال قطر و سایر میانجی‌ها. اما این الگو یک نقطه ضعف اساسی دارد: زمان به‌تنهایی اختلافات بنیادین را حل نمی‌کند. اگر هیچ‌ یک از طرفین حاضر به تغییر ترتیب امتیازدهی نباشند، دو هفته می‌تواند به دو ماه و دو ماه به ۶ ماه تبدیل شود؛ بی‌آنکه توافقی شکل بگیرد.

نشانه‌های تازه از تداوم آرایش نظامی آمریکا

ایران جنگ را تمام‌شده نمی‌داند

دنیای اقتصاد: دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، می‌گوید جنگ با ایران «عملا پایان یافته است»؛ اما آیا این پیام را به ایرانی‌ها هم منتقل کرده است؟ به نظر نمی‌رسد تهران چنین پیامی دریافت کرده باشد. روز دوشنبه، آمریکا در پی دریافت هشدار اطلاعاتی درباره احتمال حمله عوامل ایرانی، چند فروند هواپیمای نظامی را از پایگاه هوایی میلدن‌هال در بریتانیا تخلیه کرد. روزنامه وال‌استریت ژورنال روز دوشنبه گزارش داد که تهدید ایران باعث جابه‌جایی تانکرهای سوخت‌گیری از میلدن‌هال به آلمان و سایر مکان‌ها شده است و مطبوعات بریتانیا گزارش می‌دهند که حداقل سه هلیکوپتر اوسپری نیز تخلیه شده‌اند.

این اقدام پس از خروج بمب‌افکن‌های B-۱ ایالات متحده از پایگاه هوایی فیرفورد در ماه اکتبر صورت گرفت. طبق گزارش‌ها، ایالات متحده در بحبوحه آنچه تهدیدها علیه منابع آمریکایی می‌خواند، وضعیت امنیتی پایگاه‌های هوایی میلدن‌هال و لکن‌هیث بریتانیا را ارتقا داده است. در ماه اکتبر، سر کن مک‌کالوم، مدیرکل سازمان اطلاعات داخلی بریتانیا (MI۵)، از وقوع یک «تغییر عمده در سال جاری میلادی» سخن گفت و توضیح داد که تهران تمرکز خود را بر اهداف دشوارتری در داخل بریتانیا، از جمله تاسیسات نظامی، معطوف کرده است.

پیام این تحولات آن است که ایران دامنه جنگ را از خاورمیانه فراتر برده و برای ضربه زدن به آمریکا و متحدانش، خاک آنها را نیز هدف قرار می‌دهد. نتیجه این وضعیت آن است که ایران، حتی با وجود تحمل هزینه‌هایی در جنگ، همچنان قادر است خسارات قابل‌توجهی وارد کند. این تهدید درباره پایگاه‌های مستقر در خاک آمریکا نیز صدق می‌کند؛ چراکه هواپیماهای نظامی اغلب بدون هیچ‌گونه حفاظتی در محوطه‌های روباز فرودگاه‌ها مستقر هستند و در برابر حملات پهپادی یا سایر حملات آسیب‌پذیرند. درس دیگر این تحولات، شکست سیاست بازدارندگی است. ایران نیز آشکارا نشان داده که باور ندارد آن‌گونه که ترامپ ادعا می‌کند، شکست خورده باشد. از این رو جای تعجب نیست که ایران این‌گونه تصور کند که می‌تواند آمریکا را از بریتانیا بیرون براند.