سوخت داخلی، قیمت جهانی!

گزارش‌های منتشرشده از توقف تولید بنزین سوپر در دوره کمبود، به اولویت دادن به بنزین ارزان‌تر و کاهش هزینه تولید اشاره می‌کنند. از سوی دیگر، اعلام آغاز تولید داخلی و عرضه آن با قیمت آزاد، به‌تنهایی نشان نمی‌دهدکه ناترازی بنزین برطرف شده یا منطق اقتصادی پیشین دیگر اعتبار ندارد.

کمبود، کیفیت را به حاشیه برد

در شهریور۱۴۰۳، بابک افقهی، مدیرعامل وقت شرکت سرمایه‌گذاری نفت، گاز و پتروشیمی، به خبرگزاری مهر گفت پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس توانایی تولید بنزین با اکتان بالاتر و حتی بنزین یورو۵ را دارد؛ اما به‌دلیل ناترازی بنزین، به تولید بنزین ارزان‌تر با اکتان۸۷ روی آورده است. به گفته او، این تصمیم برای پالایشگاه خسارت اقتصادی به همراه داشته است. این اظهارات نشان می‌دهد که دست‌کم در مورد ستاره خلیج فارس، کمبود بنزین در تصمیم‌گیری درباره ترکیب تولید نقش داشته است. گزارش دیگری نیز از توقف تولید روزانه بیش از ۴‌میلیون لیتر بنزین سوپر از سال۱۴۰۳ با هدف کاهش هزینه تولید خبر داد. البته همه توضیحات درباره توقف عرضه بنزین سوپر یکسان نبوده‌اند. در آذر۱۴۰۱، جلیل سالاری، مدیرعامل وقت شرکت ملی پالایش و پخش، افزایش مصرف و تعمیرات اساسی و اضطراری در پالایشگاه‌های شازند و اصفهان را از دلایل توقف موقت تولید اعلام کرده بود. بنابراین، نمی‌توان توضیحات مربوط به سال‌های مختلف را بدون تفکیک زمانی، یک تصمیم واحد با علت کاملا مشخص معرفی کرد. با این‌ حال، روایت سال۱۴۰۳ پرسشی جدی ایجاد می‌کند: اگر در دوره کمبود، تولید سوخت ارزان‌تر برای تامین تقاضای عمومی در اولویت قرار گرفت، اکنون چه تغییری این اولویت را تعدیل کرده است؟

آیا تولید بنزین سوپر از تولید بنزین معمولی‌ می‌کاهد؟

این گزاره که هر لیتر بنزین سوپر الزاما یک لیتر از تولید بنزین معمولی کم می‌کند، از نظر فنی قاعده‌ای عمومی نیست. بنزین نهایی از ترکیب چند جزء با ویژگی‌های متفاوت تولید می‌شود و امکان تولید درجات مختلف اکتان به تجهیزات پالایشگاه، مواد اولیه، ظرفیت واحدهای فرآیندی و دسترسی به اجزای اختلاط بستگی دارد. تولید سوخت با اکتان بالاتر ممکن است به اجزای گران‌تر یا ظرفیت محدود برخی واحدها نیاز داشته باشد؛ در چنین شرایطی، انتخاب ترکیب تولید می‌تواند بر هزینه یا حجم سایر محصولات اثر بگذارد. اما اندازه این اثر باید برای هر پالایشگاه جداگانه محاسبه شود. بنابراین، استدلال اولویت دادن به بنزین معمولی در دوره ناترازی می‌تواند از منظر مدیریت عرضه و کنترل هزینه قابل دفاع باشد؛ اما اثبات اینکه تولید بنزین سوپر به همان میزان از تولید بنزین معمولی می‌کاهد، به داده‌های عملیاتی نیاز دارد. برای داوری درباره تصمیم قبلی و تصمیم جدید باید مشخص شود تولید هر دو نوع بنزین پیش و پس از تغییر سیاست چه میزان بوده، چه محدودیت‌هایی در پالایشگاه وجود داشته و آیا امکان تولید همزمان هر دو محصول فراهم بوده است. این اطلاعات اهمیت دارد؛ زیرا بدون آنها نمی‌توان فهمید تصمیم تازه ناشی از رفع محدودیت فنی است، تغییر در ترکیب تولید یا صرفا تغییر در محاسبات اقتصادی.

بازگشت تولید با قیمت جهانی

کرامت ویس‌کرمی، مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، گفته است ۵۰جایگاه‌ بنزین اکتان بالا را مستقیما از پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس دریافت می‌کنند و قیمت آن در محل مصرف ۱۰۳هزار تومان برای هر لیتر است. او همچنین گفته دولت بخشی از هزینه را تقبل می‌کند. گزارش‌های مربوط به آغاز تولید داخلی، از پالایشگاه شازند نیز در کنار ستاره خلیج‌فارس نام برده‌اند. در گزارش‌های عرضه، قیمت خرده‌فروشی بین ۱۰۳ تا ۱۱۰هزار تومان اعلام شده؛ اختلافی که هزینه حمل و شیوه عرضه می‌تواند در آن نقش داشته باشد. با این حال، سهم دقیق هر پالایشگاه در تولید و عرضه، حجم روزانه تولید و جزئیات محاسبه قیمت هنوز به شفاف‌سازی بیشتری نیاز دارد. قیمت بالاتر می‌تواند تولید یک فرآورده پرهزینه‌تر را از نظر تجاری جذاب‌تر کند. اما از این گزاره نمی‌توان نتیجه گرفت که دولت مشخصا به‌دلیل افزایش قیمت، تولید را از سر گرفته است. برای اثبات چنین رابطه‌ای باید دانست هزینه تمام‌شده محصول چقدر است، قیمت دریافتی پالایشگاه چگونه تعیین می‌شود، چه میزان حمایت دولتی وجود دارد و چه سهمی از درآمد نهایی به تولیدکننده و شبکه توزیع می‌رسد. به بیان دیگر، قیمت فروش به‌تنهایی تصویر کاملی از اقتصاد تولید نیست. وقتی دولت بخشی از هزینه را تقبل می‌کند، باید روشن شود این حمایت دقیقا کدام هزینه را پوشش می‌دهد و آیا محصول نهایی بدون آن نیز از نظر اقتصادی قابل عرضه بود یا خیر؟

ناترازی همچنان پابرجاست؟

داده‌های منتشرشده در سال۲۰۲۶ از تداوم فاصله میان تولید و مصرف بنزین حکایت دارند؛ هرچند ارقام منابع مختلف یکسان نیستند. برخی داده‌ها به نقل از یک مقام سازمان بهینه‌سازی انرژی، از مصرف روزانه حدود ۱۳۵‌میلیون لیتر در شهریور ماه در برابر تولید حدود ۱۱۲‌میلیون لیتر در پالایشگاه‌ها و ۹‌میلیون لیتر در پتروشیمی‌ها خبر داده‌اند. این برآوردها از منابع و روش‌های متفاوت آمده‌اند و نباید بدون تطبیق دوره زمانی و تعریف تولید و مصرف، مستقیما با یکدیگر مقایسه شوند؛ اما هیچ‌یک نشان نمی‌دهد که ناترازی به‌طور کامل رفع شده است. در چنین شرایطی، بازگشت بنزین سوپر به تولید داخلی لزوما تصمیمی متناقض نیست. ممکن است تولید این نوع سوخت در مقیاس محدود، برای پاسخگویی به نیاز بخشی از خودروهای خارجی یا کاهش وابستگی به واردات سوخت در شرایط جنگی توجیه داشته باشد. اما عرضه یک محصول گران‌تر، به‌خودی‌خود به معنای بهبود تراز کلی بنزین کشور نیست. برای سنجش اثر این سیاست باید دست‌کم چهار شاخص منتشر شود: حجم روزانه تولید بنزین سوپر در هر پالایشگاه، تغییر هم‌زمان تولید بنزین معمولی، هزینه تمام‌شده و میزان حمایت دولتی و اثر خالص طرح بر واردات و کسری بنزین. بدون این داده‌ها، تعداد جایگاه‌های عرضه‌کننده و قیمت فروش تنها از گسترش یک بازار خبرمی‌دهند، نه از حل مساله ناترازی.

تناقض در سیاستگذاری سوخت

عرضه بنزین سوپر تولید داخل با قیمت لیتری ۱۰۳ تا ۱۱۰هزار تومان، یک تناقض مهم در سیاستگذاری سوخت ایران را برجسته می‌کند: محصولی که تولید آن در دوره ناترازی، به‌دلیل هزینه و ضرورت اولویت دادن به بنزین معمولی محدود شد، اکنون با قیمتی به‌مراتب بالاتر به بازار بازگشته است؛ آن هم در شرایطی که شواهد موجود از رفع ناترازی بنزین حکایت نمی‌کند. این تغییر به‌خودی‌خود نه اثبات‌کننده اشتباه بودن تصمیم قبلی است و نه دلیلی قطعی بر اینکه افزایش قیمت، انگیزه اصلی ازسرگیری تولید بوده است. اما نشان می‌دهد که توجیه اقتصادی سیاست جدید باید روشن‌تر از اعلام آغاز تولید و قیمت فروش باشد. اگر فناوری، ظرفیت پالایشگاه‌ها یا ترکیب تولید تغییر کرده، این تغییر باید در داده‌های عملیاتی دیده شود؛ اگر هم قیمت بالاتر، تولید را اقتصادی‌تر کرده، لازم است سهم هزینه واقعی، حاشیه سود و حمایت دولت در قیمت نهایی مشخص شود.

نکته اساسی این است که قیمت بالاتر، به‌تنهایی نه نشانه بهبود بهره‌وری پالایشگاه است و نه دلیلی بر حل ناترازی. موفقیت این سیاست باید با معیارهایی فراتر از فروش یک محصول گران‌تر سنجیده شود: آیا تولید داخلی بنزین سوپر بدون کاهش معنادار عرضه بنزین معمولی امکان‌پذیر شده است؟ آیا از واردات کاسته یا هزینه تامین سوخت کاهش یافته است و آیا منفعت این تغییر، در مقیاس‌کل نظام تامین سوخت، از هزینه‌های آن بیشتر است؟ تا زمانی که پاسخ این پرسش‌ها با داده‌های قابل مقایسه منتشر نشود، نمی‌توان بازگشت بنزین سوپر را نشانه حل یک محدودیت قدیمی دانست. آنچه فعلا روشن است، بازگشت محصولی گران‌تر به بازار در میانه تداوم ناترازی است؛ تغییری که توجیه اقتصادی آن باید با شفافیت هزینه‌ها و اثر واقعی‌اش بر تراز بنزین کشور اثبات شود، نه صرفا با اعلام قیمت جدید.