محاصره‌ای که به بن‌بست رسیده است

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-کامران کرمی؛ محاصره دریایی شاید اقتصاد ایران را تحت فشار قرار دهد، اما تضمینی برای عقب‌نشینی تهران وجود ندارد؛ حتی ممکن است این سیاست به دور تازه‌ای از درگیری‌های نظامی منجر شود.

این ابهامی است که با پایان انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و مشخص نشدن تصمیم بعدی دونالد ترامپ درباره ایران، بار دیگر مطرح شده است. اگرچه رئیس‌جمهور آمریکا در مصاحبه اخیر خود با برنامه «۶۰ دقیقه» گفته است دلیلی برای تشدید جنگ نمی‌بیند، اما ادامه محاصره دریایی و فشار اقتصادی واشنگتن به معنای منتفی شدن احتمال درگیری نظامی نیست. تهران نیز ممکن است برای شکستن محاصره و تغییر محاسبات آمریکا، بار دیگر به اقدامات نظامی متوسل شود.

بلال صعب، پژوهشگر وابسته برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای مؤسسه امور بین‌الملل چتم‌هاوس، در تحلیلی که با عنوان «آیا آمریکا و ایران دوباره وارد جنگ می‌شوند؟» منتشر شده، معتقد است محاصره دریایی اگرچه به منابع مالی ایران آسیب زده، اما بعید است بتواند تهران را به پذیرش اعطای امتیازات اساسی در مذاکرات وادار کند. به باور او، این سیاست حتی ممکن است ایران را به واکنش نظامی سوق دهد و بحران را به نقطه آغاز بازگرداند. اکنون اختلاف اصلی دو طرف بر سر ترتیب اقدامات است. ایران خواهان لغو محاصره و پذیرش شروط خود پیش از بازگشایی کامل تنگه هرمز و توقف حملات علیه کشتیرانی است. در مقابل، آمریکا تاکید دارد که تهران باید پیش از هرگونه مذاکره درباره امنیت دریایی، در پرونده هسته‌ای امتیاز بدهد.

به اعتقاد نویسنده، این وضعیت نمی‌تواند برای مدت طولانی ادامه پیدا کند. بی‌اعتمادی عمیق میان دو طرف باعث شده ایران نسبت به پایدار بودن امتیازات احتمالی آمریکا تردید داشته باشد. در داخل ساختار قدرت ایران نیز ممکن است این دیدگاه تقویت شود که ادامه مقاومت و درگیری، بهتر از تحمل فشار اقتصادی و فرسایش تدریجی است.

تجربه ۲۰۱۹

صعب برای توضیح احتمال واکنش نظامی ایران، به تجربه سال ۲۰۱۹ اشاره می‌کند؛ زمانی که دولت ترامپ سیاست فشار حداکثری را علیه تهران اجرا کرد. در ماه‌های مه و ژوئن آن سال، چند نفتکش در نزدیکی فجیره و دریای عمان هدف حمله قرار گرفتند و یک پهپاد شناسایی آمریکایی نیز سرنگون شد. سپس در ۱۴ سپتامبر، تاسیسات نفتی بقیق و میدان خریص عربستان با حملات پهپادی و موشکی هدف قرار گرفتند. اگرچه حوثی‌های یمن مسؤولیت حملات را پذیرفتند، اما آمریکا و عربستان ایران را عامل آن معرفی کردند. پیام این تحولات روشن بود: فشار اقتصادی شدید می‌تواند با افزایش هزینه‌های امنیتی و تهدید زیرساخت‌های انرژی منطقه پاسخ داده شود. نویسنده معتقد است چنین الگویی در شرایط فعلی نیز ممکن است تکرار شود و ایران برای واکنش نشان دادن، حتی لزوما نیازی به حمله مستقیم جدید آمریکا به خاک این کشور نمی‌بیند.

چرا تهران عقب‌نشینی نمی‌کند؟

از نگاه صعب، مقاومت ایران دو دلیل اصلی دارد. نخست، جمهوری اسلامی از زمان تاسیس، روایت سیاسی خود را بر ایستادگی در برابر فشار خارجی بنا کرده و تحریم، انزوا و تهدید نظامی را عواملی برای تسلیم شدن نمی‌داند. جنگ هشت‌ساله ایران و عراق نمونه تاریخی این رویکرد است؛ جنگی که ایران با وجود حمایت آمریکا و کشورهای عربی از عراق، توانست از آن عبور کند. از این منظر، تحمل یک یا دو سال فشار ناشی از محاصره، ممکن است برای تهران قابل‌تحمل‌تر از عقب‌نشینی سیاسی تلقی شود.

دلیل دوم، حمایت خارجی است. چین همچنان یکی از خریداران اصلی نفت ایران محسوب می‌شود و همین مساله می‌تواند بخشی از فشار اقتصادی محاصره را کاهش دهد. آمریکا نیز به‌خوبی از اهمیت این موضوع آگاه است و خواهان نقش‌آفرینی بیشتر پکن در پایان بحران شده است. از سوی دیگر، کشورهای عربی خلیج فارس نیز از ادامه وضعیت فعلی آسیب می‌بینند. عربستان، امارات، قطر و کویت به دلیل اختلال در تجارت و صادرات انرژی، انگیزه دارند برای پایان محاصره به واشنگتن فشار وارد کنند. تهران می‌تواند این گونه محاسبه کند که با گذشت زمان، هزینه ادامه سیاست‌های آمریکا برای متحدان منطقه‌ای آن افزایش پیدا می‌کند.

سه مسیر پیش روی بحران

در چنین شرایطی، سه مسیر قابل تصور است: تداوم محاصره و افزایش فشار اقتصادی، بازگشت به درگیری نظامی یا حرکت به سمت توافقی مرحله‌ای. نویسنده مسیر سوم را تنها راه خروج از بن‌بست می‌داند. بر این اساس، در مرحله نخست آمریکا باید بخشی از محاصره را در برابر بازگشایی تنگه هرمز و توقف حملات علیه کشتیرانی لغو کند. در مرحله دوم نیز مذاکرات هسته‌ای، رفع تدریجی تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران در دستور کار قرار گیرد. با این حال، مانع اصلی همچنان بی‌اعتمادی و نگرانی دو طرف از آن است که توافق احتمالی در داخل کشورشان به‌عنوان عقب‌نشینی تعبیر شود.

در این میان، اسرائیل نیز عاملی غیرقابل‌پیش‌بینی باقی می‌ماند.

جمع‌بندی چتم‌هاوس این است که محاصره دریایی لزوما به معنای پایان جنگ نیست؛ چه‌بسا فشاری که قرار است ایران را به عقب‌نشینی وادار کند، در نهایت تهران را به واکنش نظامی سوق دهد. در چنین شرایطی، دیپلماسی مرحله‌ای نه صرفا یک گزینه سیاسی، بلکه راهی برای جلوگیری از بازگشت بحران به جنگی گسترده‌تر خواهد بود./