نشانه‌های تازه از تغییر فضای دیپلماسی

با توجه به افزایش تحرکات دیپلماتیک، فعال شدن کانال‌های میانجی‌گری و اظهارات اخیر دونالد ترامپ درباره بعید بودن از سرگیری جنگ، چشم‌انداز تحولات میان ایران و آمریکا را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا می‌توان به کاهش تنش‌ها امیدوار بود؟

شدت گرفتن رایزنی‌ها و میانجی‌گری‌ها، به‌ویژه فعال شدن مجدد کانال قطر و تحرکات دیپلماتیک کشورهای مختلف، می‌تواند در روند تحولات اثرگذار باشد. از این منظر، می‌توان تا حدودی خوش‌بین بود؛ زیرا در حال حاضر احتمال از سرگیری جنگ پایین است. ترامپ نیز بعد از دیدار با نخست‌وزیر قطر با انتشار پستی در تروث‌سوشال اعلام کرد که برخی کشورهای منطقه ادامه وضعیت موجود یعنی حفظ محاصره دریایی را به بازگشت به جنگ ترجیح می‌دهند. این موضع‌گیری را می‌توان به‌نوعی بیانگر ترجیح فعلی خود او نیز دانست. البته این مسیر از مدت‌ها قبل قابل پیش‌بینی بود. از ابتدا دو سناریوی اصلی پیش روی واشنگتن قرار داشت: نخست، توسل مجدد به نیروی نظامی و آغاز حملات تازه و دوم، ادامه راهبرد فشار اقتصادی و محاصره دریایی. به نظر می‌رسد ترامپ در نهایت مسیر دوم را انتخاب کرده است. دلیل اصلی این انتخاب نیز آن است که آمریکا پیش‌تر گزینه نظامی را آزموده، اما نتوانسته به اهداف سیاسی مورد نظر خود دست یابد. بنابراین، تکرار جنگ احتمالا به تخریب بیشتر منجر می‌شد، بی‌آنکه تضمینی برای تحقق اهداف واشنگتن وجود داشته باشد.

جایگزین گزینه نظامی چیست و آمریکا چه راهبردی را در قبال ایران دنبال خواهد کرد؟

به نظر می‌رسد راهبرد فعلی واشنگتن بر تداوم محاصره دریایی، افزایش فشار اقتصادی و اجرای عملیاتی موسوم به «دروازه آهنین» متمرکز باشد. هدف این عملیات، محدود کردن مسیرهای زمینی مورد استفاده ایران برای نقل و انتقالات عنوان شده است. البته هنوز مشخص نیست این طرح در عمل با چه سازوکاری اجرا خواهد شد.

اگر مذاکرات به توافق منجر شود، محورهای اصلی این توافق احتمالی چه خواهد بود؟

به نظر می‌رسد محورهای اصلی توافق احتمالی همان مواردی باشد که پیش‌تر در یادداشت تفاهم اسلام‌آباد مطرح شده و در طرح هفت‌بندی ایران نیز مورد تاکید قرار گرفته است. بر اساس این چارچوب، ایران خواستار توقف جنگ در تمامی جبهه‌ها، رفع محاصره دریایی، لغو تحریم‌های نفتی، آزادسازی دارایی‌ها و سپرده‌های مسدود شده و لغو تحریم‌هایی است که پس از جنگ ژوئن علیه ایران اعمال شده‌اند. همچنین موضوع به‌رسمیت شناختن ترتیبات مورد توافق ایران و عمان درباره تنگه هرمز نیز در این چارچوب مطرح شده است. در مقابل، ایران متعهد خواهد شد تنگه هرمز را بازگشایی کند. البته هنوز درباره چگونگی بازگشایی این آبراه ابهام‌هایی وجود دارد. مشخص نیست منظور بازگشت کامل تنگه به شرایط پیش از جنگ است یا بازگشایی آن تحت ترتیبات و شرایطی که ایران تعیین می‌کند. مقامات ایرانی بر این نکته تاکید کرده‌اند که بازگشایی تنگه باید مطابق شرایط موردنظر تهران انجام شود، اما جزئیات این سازوکار هنوز روشن نیست.

ظاهرا اختلاف اصلی تهران و واشنگتن بر سر ترتیب اجرای تعهدات و نحوه پیشبرد مذاکرات است. این اختلاف تا چه اندازه جدی است؟

این اختلاف یکی از مهم‌ترین موانع دستیابی به توافق است. در چارچوب یادداشت تفاهم اسلام‌آباد، قرار بود ابتدا مجموعه‌ای از تعهدات از سوی آمریکا اجرا شود و ایران نیز در مقابل، تنگه هرمز را بازگشایی کند. سپس طرفین در یک بازه زمانی ۶۰روزه وارد مذاکرات هسته‌ای شوند. اما اکنون آمریکا خواهان تغییر این چارچوب است و تاکید می‌کند که مذاکرات هسته‌ای باید از همان ابتدا در دستور کار قرار بگیرد. در واقع، واشنگتن، رفع تحریم‌ها و اجرای تعهدات اقتصادی خود را به پیشرفت مذاکرات هسته‌ای و امتیازدهی ایران در این حوزه مشروط می‌کند. این در حالی است که موضع اعلامی تهران بر اجرای چارچوب پیشنهادی خود و پرهیز از ورود به مذاکراتی فراتر از آن تاکید دارد. بنابراین، اختلاف بر سر تقدم و تأخر تعهدات همچنان پابرجاست.

قطر برای نزدیک کردن مواضع دو طرف چه راهکارهایی را دنبال می‌کند؟ آیا امکان توافق گام‌به‌گام وجود دارد؟

قطر در حال ارائه فرمول‌هایی برای نزدیک کردن مواضع دو طرف است. یکی از پیشنهادها، اجرای مرحله‌ای تعهدات است؛ به این معنا که آمریکا بخشی از اقدامات مورد مطالبه ایران را انجام دهد و تهران نیز در مقابل، اقدام متناسبی صورت دهد. در واقع، ایده اصلی این است که طرفین به‌صورت همزمان و متوازن به یکدیگر امتیاز بدهند تا مسیر توافق هموار شود. با این حال، تاکنون نشانه روشنی مبنی بر پذیرش این فرمول از سوی ایران مشاهده نشده است. افزون بر این، بخش عمده رایزنی‌ها محرمانه است و به دلیل ملاحظات سیاسی داخلی در ایران و آمریکا، طرفین تمایل چندانی به انتشار جزئیات مذاکرات ندارند.

اگر مذاکرات به نتیجه نرسد، محتمل‌ترین سناریو برای تحولات آینده چیست؟ آیا احتمال بازگشت به جنگ وجود دارد؟

به اعتقاد من، حتی اگر مذاکرات در کوتاه‌مدت به نتیجه نرسد، دست‌کم در یکی دو ماه آینده احتمال بازگشت به جنگ چندان زیاد نیست. محتمل‌ترین سناریو، تداوم محاصره دریایی و افزایش فشارهای اقتصادی آمریکا علیه ایران است.

چه عواملی باعث شده ترامپ از گزینه نظامی فاصله بگیرد و دیپلماسی را در اولویت قرار دهد؟ آیا شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای نیز در این تغییر رویکرد موثر بوده است؟

یکی از دلایل اصلی این تصمیم، ناکامی محاسبات اولیه آمریکا در جنگ با ایران بود. ترامپ با این تصور وارد جنگ شد که با وارد کردن یک ضربه غافلگیر کننده، ترور مقامات سیاسی و نظامی و ایجاد شوک در ساختار قدرت ایران، نظام سیاسی کشور در مدت کوتاهی دچار فروپاشی خواهد شد. این ارزیابی تا حد زیادی تحت تاثیر تحلیل‌های بنیامین نتانیاهو و برخی محاسبات اولیه اسرائیل قرار داشت. با این حال، چنین اتفاقی رخ نداد و اهداف سیاسی مورد نظر محقق نشد. عامل دیگر، تحولات سیاسی داخلی آمریکاست. نظرسنجی‌ها نشان می‌دادند که جنگ با ایران در میان افکار عمومی آمریکا محبوبیت ندارد و نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای نیز نشان داد که این مساله در تضعیف موقعیت جمهوری‌خواهان موثر بوده است. در چنین شرایطی، آغاز مجدد جنگ می‌تواند به معنای نادیده گرفتن آشکار مخالفت افکار عمومی آمریکا باشد. همچنین جریان مخالف جنگ در دولت ترامپ تقویت شده است. افرادی که از ابتدا بر ضرورت پیگیری راهبرد فشار اقتصادی و پرهیز از ورود مجدد به درگیری نظامی تاکید داشتند، اکنون با توجه به تحولات سیاسی و هزینه‌های جنگ، استدلال‌های بیشتری برای پیشبرد دیدگاه خود در اختیار دارند. در کنار این عوامل، مخالفت کشورهای منطقه با از سرگیری جنگ نیز بر محاسبات واشنگتن تاثیرگذار است. در مجموع، مجموعه این عوامل باعث شده است که در شرایط فعلی، ادامه مسیر دیپلماسی همراه با فشار اقتصادی برای ترامپ گزینه منطقی‌تری از بازگشت به جنگ باشد.

  سقوط نفت به کف دو ماهه