رضا پدیدار

امسال دومین سالی است که در فصل سرد سال با جریان ناترازی یا عدم تعادل در تولید و مصرف گاز رو‌به‌رو هستیم و شرایطی را حاصل آورده که از زوایای مختلف به این مهم پرداخته شده و به جای تحلیل و واکاوی عبور از بحران پیش رو صرفاً انتقادها مطرح و به صورت یک‌جانبه‌گرایی هدایت می‌شود. بر اساس پیش‌بینی‌های ناترازی تولید و مصرف گاز که چندی است وزارت نفت را با چالش‌های جدی در تامین سوخت زمستانی به ویژه در بخش‌های صنعتی و نیروگاه‌ها مواجه کرده، امسال نیز با شکاف بیشتری رو‌به‌رو خواهد شد. براساس آخرین بررسی‌ها و آمارهای ارائه‌شده از سوی مقامات مسئول در شرکت ملی گاز ایران در فصل سرد سال مصرف گاز خانگی به بیش از 680 میلیون متر مکعب افزایش پیدا می‌کند و این موضوع باعث می‌شود که بیش از 250 میلیون متر مکعب در روز ناترازی داشته باشیم. در حال حاضر ایران سومین کشور تولیدکننده گاز در جهان و دومین کشور از حیث ذخایر این ماده اثرگذار در دنیاست. بر اساس آخرین اطلاعات و آمار موسسات تحقیقاتی انرژی، مصرف گاز در ایران به اندازه 2 برابر اتحادیه اروپاست. بر پایه آخرین اطلاعات و آمار مربوط به مصرف گاز، از مجموع تولید 870 میلیون متر مکعبی گاز در فصل سرد سال، بیش از 80 درصد از کل تولید گاز کشور در بخش خانگی و تجاری مورد استفاده قرار می‌گیرد. نکته بسیار مهم در این زمینه مصرف بسیار بالای مشترکان خانگی خارج از الگوی بهینه مصرف است که با وجود اینکه تنها 11 تا 12 درصد مشترکان پرمصرف به شمار می‌آیند، اما این مشترکان علاوه بر اخذ حداکثری یارانه‌ها حدود 4 تا 5 برابر مشترکان عادی نیز مصرف دارند که همین موضوع سبب شده است بخش بزرگی از ناترازی گاز بر دوش همین عده کم اما پرمصرف جامعه باشد.

بنابراین بهترین سیاست در مقابله با این مشترکین استفاده از مکانیسم و اصلاحات قیمتی بدون فشار به 89 درصد مردم است. سیاست تعرفه‌گذاری پلکانی موثر مشترکان پرمصرف به طور دقیق همان مدلی است که موجب خواهد شد که این افراد به سمت اصلاح رویه‌های موجود خود بروند. لازم به توضیح است که در فاز اول این مدل تعرفه‌گذاری موثر و پلکانی در آذرماه 1400 بعد از روی کار آمدن دولت سیزدهم اجرایی شد که نتیجه آن تنها با اجرای سیستم کنترلی فوق در 4 ماهه پایانی سال به کاهش روزانه 25 میلیون متر مکعبی میزان مصرف مشترکان پرمصرف به نسبت مدت مشابه در سال 1399 منجر شد. لازم به توضیح است که این مهم در حالی انجام شد که تامین مالی سالانه مورد نیاز برای افزایش این میزان گاز در سال برابر با 3 میلیارد دلار خواهد بود.

 بنابراین سیاست مدیریت مصرف از طریق اعمال تعرفه‌گذاری پلکانی موثر پرمصرف‌ها در کنار سرمایه‌گذاری در تولید بهینه گاز، موجب خواهد شد که نه‌تنها از ناترازی گاز عبور کنیم بلکه به یکی از صادرکنندگان گاز در منطقه نیز تبدیل شویم و درآمد ارزی بالایی نیز از این محل به دست آوریم. البته نا‌گفته نماند که اگر سرمایه‌گذاری‌ها بر طبق پیش‌بینی‌ها و برنامه‌های اقتصادی هدف‌گذاری می‌شد به طبع تولید نفت و گاز کشور افزایش چشمگیری پیدا می‌کرد و صادرات انرژی نیز مسیر مناسب‌تری را در پیش می‌گرفت. در این زمینه لازم به توضیح است که خلأ سرمایه‌گذاری‌ها به ویژه حاصل از بروز جنگ تحمیلی 12 روزه و سپس 40 روزه در سال گذشته و نیز سال جاری موجب درجازدن تولیدات محصولات انرژی به ویژه تولیدات گازی کشور شده و روز به روز از آنچه انتظار می‌رفت فاصله گرفته است. اخیراً از سوی وزیر نفت در مجلس شورای اسلامی به این موضوع پرداخته و تاکید شد که با وجود اینکه در برنامه ششم و هفتم توسعه مقرر شده بود روزانه حداقل معادل یک میلیارد و 300 میلیون متر مکعب تولید گاز داشته باشیم، اکنون تولید روزانه ما حداکثر 860 میلیون متر مکعب است. عدم سرمایه‌گذاری در توسعه میادین گازی سبب این عقب‌ماندگی در تحقق برنامه‌های ششم و هفتم توسعه شده است.

 موضوع بعدی که باید برای آن برنامه‌ریزی کرد این است که ایران سومین کشور تولید‌کننده گاز در جهان و نیز دومین کشور از حیث ذخایر بوده و مصرف گاز طبیعی در ایران به اندازه دو برابر اتحادیه اروپاست. تفاوت حجم تولید و مصرف بسیار نزدیک به یکدیگر بوده و فقط ضریب ناچیزی را در این زمینه در بر می‌گیرد. از این رو بهینه‌سازی مصرف گاز بسیار مهم و حیاتی است تا از این طریق بتوانیم ناترازی را به نحو موثری کنترل کنیم. براساس اظهارات رئیس انجمن بهینه‌سازی مصرف انرژی، متولی بهینه‌سازی مصرف انرژی یک نهاد یا سازمان نیست، بلکه مجموعه‌ای از ارگان‌ها و سازمان‌های مربوطه باید برای این موضوع برنامه‌ریزی کنند تا از مصرف بی‌رویه جلوگیری شود. این موضوعات به تنهایی از عهده وزارت نفت برنمی‌آید، بلکه باید سایر سازمان‌ها برای بهینه‌سازی مصرف انرژی به میدان بیایند. توجه داشته باشیم که بهینه‌سازی مصرف انرژی بر همه جنبه‌های زندگی انسان تاثیر مستقیم دارد. از منابع طبیعی گرفته تا منابع انسانی و انرژی‌های تجدید‌پذیر و فرآیند گرمایش زمین و آلودگی هوا و مواردی از این دست که به طور مستقیم دستخوش تغییرات می‌شوند. از این رو می‌توان گفت در کلان‌شهری مانند تهران بهینه‌سازی انرژی می‌تواند اهمیت زیادی برای کنترل آلودگی هوا داشته باشد که به قول متخصصان، امروزه بلای جان این کلان‌شهر شده است. هر‌چند یافتن چاره‌ای برای حل مشکل آلودگی هوا از مهم‌ترین وظایف دولت‌ها است اما پیدا کردن مقصر به قدری زمان می‌برد که دیگر فرصتی برای چاره‌اندیشی نیست و با طولانی نبودن فصل سرما، تنها آلودگی هوا نصیب مردم می‌شود. البته امسال میزان مازوت‌سوزی و استفاده از سوخت مایع در واحدهای تولیدی تاکنون نزدیک به 30 درصد کمتر شده است و کمبود سوخت و افزایش مصرف انرژی چند سالی است که کارخانجات و بخش خصوصی کشور را به سمت مازوت‌سوزی برده است. در این زمینه کارشناسان خبره حوزه انرژی در رابطه با جایگاه ایران در تولید و مصرف انرژی اعتقاد دارند که ایران در حال حاضر چهارمین مصرف‌کننده بزرگ گاز در دنیاست و به همین دلیل است که عمده سبد انرژی در کشور را گاز تشکیل می‌دهد.

 در این زمینه لازم به یادآوری است که تاکنون کشور توانسته با افزایش تولید محدود خود، به تقاضای کشور پاسخ بدهد، اما با توجه به اینکه 70 درصد تولید گاز کشور را میدان پارس جنوبی تامین می‌کند، برآوردها نشان می‌دهد که در سال‌های آینده با ناترازی شدید گاز رو‌به‌رو خواهیم بود. این مهم دو حالت دارد: یکی اینکه سالانه میزان تولید از تقاضا کمتر است و دومین حالت در مقطع زمانی خاص و در ایام پیک مصرف، گاز از تولید پیش‌تر شود که هم‌اکنون کشور در حالت دوم قرار دارد. بنابراین در زمستان پیش رو کشور با قطعی گاز صنایع، تزریق منابع نفتی و همچنین کاهش صادرات گاز مواجه می‌شود و علت این موارد نیز تامین گاز خانگی و تجاری و عمومی است. برای رفع ناترازی قاعدتاً دو دسته راهکار کلی برای این مهم وجود دارد: یکی از طریق افزایش تولید و دیگری کاهش مصرف خواهد بود. البته درباره ناترازی در پیک مصرف نیز راهکارهای مدیریت مصرف از جمله راهکارهایی است که باید به آن توجه کرد و این راهکارها به طور عمده بر مقوله ذخیره‌سازی گاز متمرکز خواهد بود.

 در ادامه این موضوع لازم است به امر بهینه‌سازی مصرف گاز توجه بیشتری داشته باشیم. چرا که مهم‌ترین راهبردی که باید در راستای ناترازی گاز انجام پذیرد، بهینه‌سازی مصرف گاز و کاهش مصرف است. در این حوزه نیز باید رویکردهایی مانند اجرای پروژه‌های غیر متعارف و غیر اقتصادی توسط دولت را کنار گذاشت و به سمت رویکردهایی رفت که امکان تحول جدی در این حوزه را ایجاد کند. همان‌طوری‌ که در بحث‌های قبلی نیز بدان اشاره کرده‌ام شاخص شدت مصرف انرژی در کشورمان ایران معادل 5/7 برابر میانگین جهانی و حداقل 3 تا 4 برابر کشورهای توسعه‌یافته است. همچنین در شرایطی که متوسط شدت مصرف انرژی در جهان در حال کاهش است، نمودار مصرف انرژی در کشور همچنان افزایشی است. اگر 50 درصد کاهش مصرف انرژی را نیز ایده‌آل بدانیم، حداقل می‌توانیم به نصف این میزان یعنی 25 درصد کاهش مصرف انرژی دست یابیم که خود این عدد نیز رقم بزرگی است. ضمناً در حوزه غیر قیمتی نیز سیاست‌هایی مد نظر است که ناظر بر قانون اصلاح الگوی مصرف و اقدامات فنی مانند اصلاح شیوه ساختمان‌سازی و مدیریت صنعتی است. اما مهم‌ترین راهبرد در این زمینه ایجاد بازار بهینه‌سازی انرژی و محیط زیست است. بر این اساس با توجه به تفاوت نرخ بخش خانگی، تجاری و نیروگاهی با نرخ خوراک پتروشیمی‌ها با نرخ صادرات گاز، این اختلاف نرخ را می‌توان مبنای اقتصادی شدن انجام پروژه‌های بهینه‌سازی مصرف توسط بخش خصوصی قرار داد. کلام پایانی اینکه مصرف گاز خانگی در بهمن‌ماه سال گذشته (سال 1404) از مرز820 میلیون متر مکعب گذشت و به این ترتیب رکوردی تاریخی در مصرف گاز کشور ثبت شد. در این زمینه بخش خانگی معادل 80 درصد از مصرف را به خود اختصاص می‌دهد.

این میزان مصرف واقعاً رقمی معادل مصرف گاز چند کشور همسایه را در بر می‌گیرد و با توجه به این موضوع مهم، بیشترین اصلاح و کاهش مصرف برای حفظ پایداری شبکه نیز باید در این بخش رقم بخورد. همان‌گونه که در این یادداشت بدان اشاره رفت میزان مصرف گاز در ایران معادل 12 کشور ثروتمند اروپایی است. مصرف بالای گاز در بخش خانگی، و ارزان بودن تعرفه گاز برای نیروگاه‌ها باعث شده که علاوه بر پیروی نکردن از الگوی بهینه در بخش نیروگاهی نیز راندمان کاهش یابد و همین مسئله به نوعی به مصرف فزآینده انرژی به ویژه گاز و ناترازی و نبود تعادل در این بخش منجر شده است.

اکنون پرسش مهم اینکه: کشور ما با ناترازی انرژی رو‌به‌روست یا ناترازی گاز؟ در نگاه نخست، نکته مهم‌تر این است که چگونه کشوری با رتبه سوم جهان در ذخایر اثبات شده نفت (بیش از 208 میلیارد بشکه) و رتبه دوم در ذخایر گاز طبیعی (حدود 34 تریلیون متر مکعب) که از معدود دارندگان مزیت دوگانه هیدروکربنی در جهان به شمار می‌رود، هرساله با خاموشی‌های تابستانی، محدودیت‌های گازی زمستانی و فشار مداوم بر زیرساخت‌های انرژی دست و پنجه نرم می‌کند؟ پاسخ در یک شاخص کلیدی نهفته است: شدت انرژی (Energy Intensity). این نسبت، مقدار انرژی مصرف شده برای تولید هر واحد تولید ناخالص داخلی را نشان می‌دهد. هرچه شدت انرژی پایین‌تر باشد، نشان از بهره‌وری بالاتر، فناوری پیشرفته و مدیریت بهینه‌تر منابع دارد.

بر پایه آخرین داده‌های بانک جهانی و آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) شدت انرژی ایران بیش از دو برابر میانگین جهانی و چندین برابر کشورهای توسعه‌یافته اروپایی و ژاپن است. این فاصله معنادار، ریشه اصلی ناترازی پایدار انرژی را آشکار می‌سازد. به عبارت روشن‌تر، اقتصاد ایران با وجود برخورداری از منابع عظیم، نتوانسته است میان ثروت زیرزمینی و بهره‌وری سطحی نسبت متوازنی برقرار کند. نتیجه این ناهماهنگی ساختاری، تبدیل انرژی از موتور توسعه به یک مسئله مزمن در حکمرانی است، مسئله‌ای که خود را نه در کمبود فیزیکی گاز، که در ناکارآمدی مصرف و زنجیره تبدیل انرژی به ارزش افزوده نشان می‌دهد. در این صورت راهبرد ضروری، گذار از مدیریت سنتی عرضه به مدیریت هوشمند تقاضا است. برای خروج از این بن‌بست نباید تمام تمرکز را بر افزایش تولید، پالایش یا توسعه شبکه توزیع گاز معطوف کرد. آنچه ضروری است، گذار از رویکرد تامین هرچه بیشتر به مدیریت کارآمد تقاضا است. این گذر نیازمند چند اقدام همزمان است.

تنوع بخشی به سبد انرژی کشور نقش تجدیدپذیرها و آمایش سرزمین را حساس‌تر می‌کند. ما راهی نداریم جز اینکه سبد انرژی کشور را به منابع تجدیدپذیر تکمیل کنیم. همچنان که بسیاری از کشورهای جهان حتی با ذخایر فسیلی قابل توجه سهم رو به رشدی از انرژی پاک را در برنامه خود دارند.

مقایسه شدت انرژی ایران با میانگین جهانی و کشورهای منتخب

تا وقتی شدت انرژی در ایران به سطح میانگین جهانی نزدیک نشود، هر گونه راهکار فقط به طور موقت مشکل را پنهان می‌کند و نه درمان. راه‌حل پایدار در بهره‌وری نهفته است. بهره‌وری که نیازمند اراده جدی در نظام حکمرانی، اصلاحات ساختاری، سرمایه‌گذاری در فناوری و مشارکت همگانی است.

ضمناً با ادامه روند موجود پیش‌بینی می‌شود ناترازی گاز از 250 میلیون مترمکعب فعلی در ماه‌های سرد سال (سه‌ماهه پایانی سال 1404) به حدود 350 میلیون متر مکعب در سال‌های 1405 و 1406 و نیز بیش از 500 میلیون متر مکعب در سال 1410 برسد. امید است مقامات مسئول در وزارت نفت از قابلیت‌ها و توانمندی‌های تخصصی و حرفه‌ای بخش خصوصی بهره گرفته و به جریان ناترازی در مصرف و تولید گاز طبیعی پایان دهند. ان‌شاءالله.

 نایب‌رئیس فدراسیون صنعت نفت ایران