شرق؛ دریچه تنفسی تجارت

توافقات اولیه ایران و پاکستان برای رفع موانع صادراتی در ریمدان، در پی بروز مشکلات تعرفه‌ای و بانکی و اختلال در روند صادرات شکل گرفته است. آغاز رایزنی با مقامات گمرک گبد پاکستان و قرار گرفتن محموله‌های فسادپذیر در اولویت رسیدگی، نشان می‌دهد که مساله فقط تسهیل تشریفات مرزی نیست؛ تداوم اختلال می‌تواند به زیان مستقیم صادرکنندگان، از دست رفتن بازار و افزایش هزینه مبادلات منجر شود. با این حال، توافق اولیه هنوز به معنای بازگشت کامل مرز به شرایط عادی نیست و نتیجه مذاکرات اجرایی تعیین‌کننده خواهد بود. اهمیت ریمدان را باید در پیوند میان جغرافیا و اقتصاد سیاسی منطقه دید. هرچه محدودیت دسترسی به مسیرهای دریایی بیشتر شود، تنوع‌بخشی به راه‌های صادراتی و فعال نگه داشتن گذرگاه‌های زمینی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. البته مرز زمینی با پاکستان نمی‌تواند جایگزین ظرفیت بنادر و حمل‌ونقل دریایی ایران شود؛ اما می‌تواند بخشی از فشار بر تجارت را تعدیل کند و امکان دسترسی به بازار همسایه و فراتر از آن را تقویت کند.

در همین چارچوب، گفت‌وگوی تلفنی عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با اسحاق دار، معاون نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه پاکستان، اهمیت سیاسی روابط دو کشور را نیز برجسته می‌کند. رایزنی درباره مسائل دوجانبه، تحولات منطقه‌ای و دیپلماسی برای کاهش تنش، نشان می‌دهد که روابط تهران و اسلام‌آباد همزمان ابعاد اقتصادی و سیاسی دارد؛ هرچند مشخص نیست که این تماس مستقیما به توافقات گمرکی ریمدان مرتبط بوده باشد. در نهایت، آزمون اصلی برای ایران، تبدیل ظرفیت جغرافیایی مرزهای شرقی به مسیرهایی پایدار و قابل اتکاست. این هدف تنها با توافق‌های مقطعی محقق نمی‌شود؛ هماهنگی گمرکی، ثبات مقررات تعرفه‌ای و بانکی و استمرار گفت‌وگو با پاکستان ضروری است. در شرایط فشار بر تجارت دریایی، ریمدان زمانی به یک مزیت راهبردی تبدیل می‌شود که عبور کالا از آن نه یک امکان موقت، بلکه بخشی مطمئن از شبکه تجارت خارجی ایران باشد.