همسایگان در جست‌وجوی مهار بحران

سفر هیاتی از کشورهای عضو پیمان دفاعی مشترک مکه به تهران را چگونه می‌توان ارزیابی کرد؟ آیا این سفر می‌تواند به شکل‌گیری ابتکاری منطقه‌ای برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا منجر شود یا بیشتر دستورکار بحران یمن را مدنظر دارند؟

کشورهای حاضر در این سفر از اعضای اصلی پیمان مکه به شمار می‌روند و مسائل امنیتی منطقه، از جمله پرونده یمن، در دستور کار آنها قرار دارد. در عین حال، پرونده هسته‌ای ایران و تنش‌های تهران و واشنگتن نیز از موضوعاتی است که نمی‌توان آن را از تحولات امنیتی منطقه جدا دانست. بنابراین، طبیعی است که رایزنی‌های این کشورها با مقام‌های ایرانی، مستقیم یا غیرمستقیم، تحت‌تاثیر هر دو پرونده قرار داشته باشد. البته به دنبال بالا گرفتن سطح تنش بین ایران و آمریکا و احتمال حمله نظامی در ابعاد گسترده، می‌توان گفت این مساله احتمالا دلیل اصلی حضور این هیات در تهران است.

با توجه به افزایش نگرانی‌ها درباره احتمال حمله نظامی مجدد به ایران، آیا کشورهای منطقه به دنبال ایجاد یک سازوکار امنیتی درون‌زا هستند؟

پیمان سه‌جانبه دو سویه دارد؛ یک سویه تشریک مساعی کشورهای منطقه و دولت‌های بزرگ منطقه است، اما سویه دیگر آن تایید آمریکا و حمایت‌هایی است که واشنگتن از این پیمان به عمل می‌آورد. از این جهت گنجاندن ایران در ترتیبات امنیتی کنونی با محوریت این سه بازیگر فعلا نه مورد تایید آمریکا است و نه آنها به دنبال مشارکت دادن فعال ایران هستند. در شرایط کنونی، بیش از آنکه نشانه‌ای روشن از شکل‌گیری یک نظم امنیتی جدید با مشارکت فعال ایران مشاهده شود، می‌توان از افزایش نگرانی کشورهای منطقه درباره پیامدهای دور تازه‌ای از درگیری سخن گفت. در واقع ترتیبات امنیتی موجود همچنان تا حد زیادی تحت‌تاثیر سیاست‌های آمریکا و حمایت‌های این کشور از متحدان منطقه‌ای خود قرار دارد. با این حال، احتمال وقوع جنگی دیگر و هزینه‌های سنگین آن برای کل منطقه، هشداری جدی برای کشورهای همسایه محسوب می‌شود. از این منظر، رایزنی‌های اخیر را می‌توان تلاشی برای جلوگیری از تشدید بحران و مهار پیامدهای احتمالی آن دانست. لذا احتمالا این کشورها با یک ابتکار امنیتی و بررسی احتمال مصالحه دقیقه آخر بین ایران و آمریکا وارد تهران شده‌اند.

با توجه به تحرکات دیپلماتیک پیشین، از جمله رایزنی‌های مقام‌های قطر و امارات با ایران، آیا می‌توان به اثربخشی این تلاش‌های منطقه‌ای امیدوار بود؟

باید میان تلاش برای جلوگیری از وقوع جنگ و دستیابی به راه‌حلی پایدار برای اختلافات ایران و آمریکا تمایز قائل شد. کشورهای منطقه انگیزه دارند از بروز درگیری مجدد جلوگیری کنند؛ زیرا چنین جنگی می‌تواند هزینه‌های گسترده امنیتی، اقتصادی و سیاسی برای همه آنها به همراه داشته باشد. با این حال، عوامل اصلی موثر بر تنش میان تهران و واشنگتن همچنان پابرجاست و صرف افزایش دیدارها و رایزنی‌های دیپلماتیک، به معنای برطرف شدن این اختلافات نیست. در نتیجه، اگرچه نمی‌توان اهمیت این تحرکات را نادیده گرفت، اما در شرایط کنونی نشانه روشنی از اینکه این ابتکارها به‌تنهایی بتوانند راه‌حلی نهایی برای بحران ایجاد کنند، وجود ندارد.