چه کسی روایت‌گر اخبار جهان است؟

گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-محمد حسین باقی: «دایا توشو » زمانی که شغلی را به عنوان «میز ویراستاری» در «پرس تراست آو ایندیا »، که در آن زمان بزرگ‌ترین خبرگزاری هند بود، به دست آورد، هنوز دانشجو بود. اوایل دهه ۱۹۸۰ بود و اتاق خبر در دهلی نو با صدای تق‌تق ماشین‌های «تلکس» که اخبار ارسالی از سراسر جهان را تحویل می‌دادند، زنده و پویا بود.

«گوری شرما»، در گزارشی برای الجزیره نوشت، توشو که در آن زمان در اواسط دهه ۲۰ زندگی‌اش بود، پشت میز کار خود دو جریان کاملاً متفاوت از اخبار بین‌المللی را بررسی می‌کرد. یک جریان از سوی خبرگزاری‌های تثبیت‌شده غربی، از جمله رویترز، می‌آمد.

جریان دیگر از طریق یک شبکه نسبتاً ناشناخته به دست می‌آمد که اتاق‌های خبر در سراسر آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین را به یکدیگر متصل می‌کرد. توشو درباره کار خود با «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد » می‌گوید: «ما نوار خبر را بررسی می‌کردیم تا ببینیم ماجرا چیست و از کجا آمده است.

این نوار ممکن بود از هر جایی بیاید؛ فیلیپین، عراق یا سرتاسر آفریقا. کار من این بود که مواردی را انتخاب کنم و سپس آن‌ها را روی سیم‌های ارتباطی "پرس تراست آو ایندیا" ارسال کنیم» .

این دو جریان خبری پنجره‌های متفاوتی را به روی جهان می‌گشودند. یک جریان از سوی خبرگزاری‌های بین‌المللی تثبیت‌شده می‌آمد که عمدتاً در پایتخت‌های غربی مستقر بودند. جریان دیگر تلاشی بود از سوی کشورهایی که مدت‌ها به آن خبرگزاری‌ها وابستگی داشتند تا داستان‌های خودشان را روایت کنند.

توشو با توصیف آن به عنوان یک فرآیند دست‌وپا گیر که در آن نسخه اولیه با دست ویرایش می‌شد و سپس برای ورود به سیستم به یک ماشین‌نویس تحویل داده می‌شد، آن را به عنوان یک آموزش ارزشمند ذکر می کند.

او از خانه‌اش در لندن می‌گوید: «این یک تمرین عملی عالی برای کسی مثل من بود که به اخبار بین‌المللی علاقه زیادی داشت و در حال پیگیری مدرک دکتری در رشته روابط بین‌الملل در دانشگاه جواهر لعل نهرو بود». برای دهه‌ها، معدود خبرگزاری‌های غربی جریان گزارش‌های بین‌المللی را تحت انحصار خود داشتند.

اکنون، کشورهایی که برای استقلال سیاسی خود جنگیده بودند، راه دیگری را امتحان می‌کردند: تبادل مستقیم اخبار با یکدیگر بدون اتکا به لندن، پاریس یا واشنگتن دی‌سی برای روایت داستان‌هایشان.

این آزمایشی بود که از دل «جنبش عدم تعهد» سر برآورده بود؛ ائتلافی از کشورها که به دنبال مسیری مستقل از ابرقدرت‌های رقیب در دوران جنگ سرد بودند. این پرسشی را مطرح کرد که امروز نیز همچنان پابرجاست: چه کسی تصمیم می‌گیرد که بقیه جهان چه چیزی را باید بداند؟

گردهماییِ خیالیِ (از چپ) معمر قذافی، یوسیپ بروز تیتو، ایندیرا گاندی و فیدل کاسترو؛ رهبرانی که با «جنبش عدم تعهد» مرتبط بودند؛ جنبشی که می‌کوشید به کشورهای در حال توسعه، صدایی رساتر در امور جهانی ببخشد.

انحصار و استعمار رسانه‌ای

تا اواسط قرن نوزدهم، سه خبرگزاری اروپایی به عنوان بازیگران مسلط در دنیای اخبار بین‌المللی ظهور کرده بودند: دفتر تلگراف وولف در آلمان، رویترز در بریتانیا و آژانس هاواس در فرانسه (سلف آژانس فرانس‌پرس یا AFP). در سال ۱۸۵۹، این سه آژانس توافقاتی را منعقد کردند که بازارهای اخبار بین‌المللی و مناطق تحت پوشش را بین آن‌ها تقسیم می‌کرد و به تعیین این موضوع کمک کرد که چه داستان‌هایی در سراسر جهان منتشر شوند و در کجا به گردش درآیند.

توشو می‌گوید: «این یک سیستم کارتل خبری بود». قدرت این آژانس‌ها به قدری بود که از رویترز (که در سال ۱۸۵۱ در اوج امپراتوری بریتانیا تأسیس شد) در محافل دانشگاهی اغلب به عنوان «امپراتوری در درون یک امپراتوری» یاد می‌شود.

رویترز از طریق استفاده از شبکه‌های تلگراف و توافقاتی که حقوق انحصاری جمع‌آوری و توزیع اخبار را در بیشتر مناطق امپراتوری بریتانیا به آن می‌داد، به گستره بین‌المللی دست یافت که پیوند نزدیکی با زیرساخت‌های امپراتوری بریتانیا داشت.

اما با فروپاشی امپراتوری‌های استعماری در قرن بیستم، کشورهای تازه‌استقلال‌یافته شروع به طرح این پرسش کردند که چرا جریان اخبار بین‌المللی همچنان به شدت در دستان غرب متمرکز مانده است. در سال ۱۹۵۵، نمایندگان ۲۹ کشور آسیایی و آفریقایی در «باندونگِ» اندونزی گرد هم آمدند تا درباره همکاری و آینده‌ای مشترک فراتر از حاکمیت استعماری گفتگو کنند.

شش سال بعد، «جنبش عدم تعهد » به طور رسمی در «بلگراد» (یوگسلاوی سابق) تأسیس شد. این جنبش کشورهایی را که در بحبوحه رقابت جنگ سرد بین ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی به دنبال مسیری مستقل بودند، گردهم آورد.

در میان رهبران مرتبط با تأسیس آن، «جوزپ بروز تیتو» از یوگسلاوی، «جواهر لعل نهرو» از هند، «جمال عبدالناصر» از مصر، «قوام نکرومه» از غنا و «سوکارنو» از اندونزی حضور داشتند.

در طول قرن بیستم که شاهد سلسله‌ای از جنگ‌ها در سراسر جهان، پایان امپراتوری بریتانیا و رشد امپریالیسم ایالات متحده بود، جنبش عدم تعهد در ابتدا ساختاری آزاد داشت که بعدها کشورهایی مانند کوبای فیدل کاسترو و لیبی معمر قذافی را نیز دربر گرفت. با وقوع تحریم نفتی اوپک در اوایل دهه ۱۹۷۰، این ائتلاف در حال رشد رویکرد ساختاریافته‌تری به خود گرفت.

«سیما کوکوتوویچ»، پژوهشگر متخصص در زمینه ارتباطات جهانی در دانشگاه پنسیلوانیا، می‌گوید این جنبش در کنفرانس‌های خود در «لوساکا»ی زامبیا (۱۹۷۰) و الجزیره (۱۹۷۳)، گام‌های ملموس‌تری را برای ایجاد چارچوبی جهت همکاری پایدار میان اعضای خود آغاز کرد.

همان‌طور که کشورهای عضو «جنبش عدم تعهد» برای خوداتکایی بیشتر تلاش می‌کردند، آنها به طور فزاینده نقش ارتباطات جمعی و «اینکه چقدر توسط شرکت‌های رسانه‌ای غرب و تا حدی شوروی کنترل و هدایت می‌شود» را زیر سوال می‌بردند.

برای کشورهایی که استقلال سیاسی به دست آورده بودند، پرسش این بود که آیا آن‌ها می‌توانند داستان‌های خود را روایت کنند و نحوه بازنمایی خود در برابر بقیه جهان را به چالش بکشند. توشو توضیح می‌دهد: «جنبش عدم تعهد به مرکز بحث‌ها درباره نابرابری‌ها در سیستم بین‌المللی، چه در حوزه اقتصادی، چه فرهنگی یا اطلاعاتی، تبدیل شد». این بحث‌ها به یک کارزار گسترده‌تر برای «نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات » که در یونسکو بحث می‌شد، دامن زد.

حامیانش می‌خواستند کشورهای درحال‌توسعه خبرگزاری‌های قوی‌تر، زیرساخت‌های پخش و کانال‌های مستقیمی برای تبادل اطلاعات بسازند تا وابستگی خود به سازمان‌های رسانه‌ای غربی را کاهش دهند. «نبیل داجانی»، که اکنون ۸۹ سال دارد، در گفت‌وگو با الجزیره از بیروت، از خوش‌بینی پیرامون آن تلاش‌های اولیه یاد می‌کند.

او از سال ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۵ به عنوان عضوی از «پنل متخصصان پژوهش ارتباطات یونسکو» خدمت کرد و به یاد می‌آورد که هم احساس انرژی و هم احساس غرق شدن در مسئولیت می‌کرده است؛ چرا که در پنلی فعالیت می‌کرد که برای نخستین بار این مسائل را در صحنه‌ بین‌المللی مطرح می‌کرد.

داجانی، استاد بازنشسته مطالعات رسانه‌ای در دانشگاه آمریکایی بیروت، این «نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات» را تلاشی بلندپروازانه، هرچند آرمان‌گرایانه، برای رسیدگی به نابرابری‌ها در جریان جهانی اطلاعات می‌داند. او می‌گوید: «کشورهای غیرمتعهد معتقد بودند که کشورهای ثروتمند غربی، امپریالیسم اطلاعاتی را به آن‌ها تحمیل کرده‌اند که اساساً شکلی از " نو استعمارگری" بود.

استدلال آن‌ها این بود که خبرگزاری‌های بزرگ بین‌المللی تنها زمانی درباره کشورهای درحال‌توسعه گزارش می‌دهند که بلایا، جنگ‌ها، بیماری‌ها و سایر حوادث منفی رخ دهد. بنابراین، اصل بنیادین این بود که اطلاعات صرفاً یک کالا نیست، بلکه یک حقوق اساسی بشری است».

امروزه، توشو پژوهشگر ارشد در مؤسسه مطالعات کشورهای همسود  در دانشگاه لندن است. او به‌طور گسترده‌ای در بحث‌های جهانی پیرامون جریان‌های اطلاعاتی و نابرابری‌ها در دهه‌های پس از دوران فعالیتش در «پرس تراست آو ایندیا» مشارکت داشته است، از جمله نویسندگی مشترک کتاب «جریان مخالف در اخبار جهانی: مکانیزم‌های تبادل اخبار بین‌المللی و منطقه‌ای» در سال ۱۹۹۲.

او می‌گوید: «این مسئله فقط مربوط به جریان یک‌طرفه اطلاعات نبود؛ بلکه درباره جریان دوطرفه با این ایده بود که ارتباطات افقی میان ملت‌هایی که مبارزات مشابهی دارند شکل گیرد. برای مثال، برزیلی‌هایی که اخبار مربوط به فیلیپین را می‌خواندند یا تماشا می‌کردند، اطلاعات را از طریق لندن یا نیویورک دریافت می‌کردند و بالعکس... این مربوط به این بود که مردم بیش از سیاست‌های بد، درباره فرهنگ، افراد و زندگی روزمره بدانند؛ چیزهایی که اغلب در پوشش رسانه‌های غربی نادیده گرفته می‌شدند».

«سیریماوو بندارانایکه» در ۱۹ ژوئیه ۱۹۶۰ در یک گردهمایی انتخاباتی در سیلان (سری‌لانکای کنونی) سخنرانی می‌کند. او بعدها به نخستین نخست‌وزیر زن در جهان تبدیل شد و سپس نقشی کلیدی در تلاش‌های «جنبش عدم تعهد» برای به چالش کشیدن سلطه غرب بر اخبار بین‌المللی ایفا کرد.

راه‌اندازی مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد

این بحث‌ها در جریان دهه‌ای پرالتهاب شکل می‌گرفت که با جنگ‌ها در جنوب شرقی آسیا و خاورمیانه، مبارزات آزادی‌بخش در آفریقا و دیکتاتورهای نظامی در آمریکای لاتین مشخص می‌شد. تا اواسط دهه ۱۹۷۰، کشورهای عضو جنبش عدم تعهد شروع به عملیاتی کردن آرزوهای خود برای جریان عادلانه‌تر اطلاعات کردند.

در ژانویه ۱۹۷۵، بیانیه‌ای از سوی «سیریماو بندارانایکه»، نخست‌وزیر سریلانکا، از طریق تلکس در میان خبرگزاری‌های شرکت‌کننده از خبرگزاری «تانیوگ» یوگسلاوی گرفته تا دیگر خبرگزاری‌ها در سراسر جنوب جهانی مخابراتی شد و آغاز رسمی «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد» را نوید داد.

«لوبیتسا مارکوویچ»، ۲۴ ساله بود که کار خود را در «تانیوگ» (رسانه دولتی سابق یوگسلاوی که در سال ۱۹۴۳ توسط تیتو تأسیس شد و هنوز هم وجود دارد) آغاز کرد. مارکوویچ در دوران حضورش در بخش اخبار خارجی، همکاری نزدیکی با میز اختصاصی اخبار «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد» داشت.

بر خلاف اکثر کشورهای کمونیستی در اروپایی شرقی، یوگسلاوی با اتحاد جماهیر شوروی هم‌سو نبود. موضع مستقل آن کشور در دوران جنگ سرد و نقش پیشروِ آن در جنبش عدم تعهد، این کشور را به حامی طبیعی همکاری میان کشورهایی تبدیل کرد که به دنبال جایگزین‌هایی برای نفوذ غرب و شوروی بودند.

مارکوویچ، که امروز یک مادربزرگ ۷۸ ساله ساکن بلگراد است، به الجزیره می‌گوید: «اشتیاق فراوانی برای همکاری بین‌المللی رسانه‌ای وجود داشت که تا حد زیادی نتیجه موقعیت یوگسلاوی در جهان آن زمان بود». او می‌گوید: «با داشتن زیرساخت‌های رسانه‌ای قوی، تانیوگ بهترین موقعیت را داشت تا نقشی مرکزی در مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد ایفا کند.

تانیوگ ستون فقرات این ابتکار بود، اما نه مرکز آن بود و نه داور آن. این یک شبکه بزرگ از خبرگزاری‌ها بود که اخبار را مبادله می‌کردند و تانیوگ یکی از این نقاط بود، احتمالاً در میان فعال‌ترین آن‌ها». مارکوویچ با یادآوری دو دهه فعالیت خود در تانیوگ، می‌گوید همه افراد در واحد تحریریه به مفهوم این مجمع و اخباری که مدیریت می‌کرد، دسترسی داشتند.

در تانیوگ، روزنامه‌نگاران اخبار داخلی را برای مخاطبان خارجی آماده می‌کردند و پیش از ارسال آن‌ها از طریق تلکس یا لینک رادیویی به شبکه، آن‌ها را خلاصه و ترجمه می‌کردند. این کار با بخش خارجی که گزارش‌های رسیده از سایر خبرگزاری‌ها و خبرنگاران را برای مخاطبان یوگسلاوی انتخاب می‌کرد، متفاوت بود: «هیچ‌کس ارزش ایده تبادل عادلانه‌تر اطلاعات و فرهنگ را زیر سوال نبرد».

لیوبیچا مارکوویچ (نفر سوم از سمت چپ) به همراه همکاران روزنامه‌نگار و مترجم خود در بلگراد (سال ۱۹۷۸)، در حال جشن گرفتن روز جهانی زن در حین نوبت کاری در خبرگزاری تانیوگ.

مجله «جهان سوم»

چشم‌انداز جنبش عدم تعهد برای یک سیستم اطلاعاتی جهانی عادلانه‌تر، الهام‌بخش رسانه‌ها و خبرگزاری‌های دیگری شد؛ از جمله مجله «جهان سوم» در بوئنوس آیرس آرژانتین. «بئاتریس بیسیو»، روزنامه‌نگار متولد اوروگوئه، این مجله را در سال ۱۹۷۴ به همراه گروهی از روزنامه‌نگاران از جمله همسرش، یعنی روزنامه‌نگار و سیاستمدار برجسته تبعیدی برزیلی، «نیوا موریرا»، بنیان گذاشت.

به گفته بیسیو، موریرا پس از شرکت در نشست سران جنبش عدم تعهد در الجزیره در سال گذشته، الهام گرفت تا این مجله را راه‌اندازی کند. بیسیو می‌گوید این مجله که به زبان‌های پرتغالی، انگلیسی و اسپانیایی منتشر می‌شد، در نسخه پرتغالی خود به اوج تیراژ بیش از ۱۵۰ هزار نسخه رسید و بیش از سه دهه فعال ماند.

بیسیو، که امروز در بخش تاریخ دانشگاه فدرال ریودوژانیرو کار می‌کند، به الجزیره می‌گوید: «اگرچه تمرکز اصلی بر پوشش آمریکای لاتین بود، اما ما همیشه به دنبال ارائه اطلاعات، تحلیل‌ها و دیدگاه‌های تاریخی درباره آفریقا و آسیا بودیم؛ زیرا می‌دانستیم که تاریخ و سرنوشت ما به عنوان لاتین‌تبارها ارتباط بسیار نزدیکی با این مناطق دارد».

به گفته او، «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد» نقش مهمی در پر کردن شکاف اطلاعاتی میان آمریکای لاتین و مناطق مختلف در سراسر جنوب جهانی ایفا کرد. اگرچه مجله «جهان سوم» خود یک خبرگزاری نبود، اما از روابطی که «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد» به پرورش آن‌ها کمک کرده بود، بهره‌مند شد.

بیسیو می‌گوید این مجله تماس‌های مستقیمی با روزنامه‌نگاران و خبرگزاری‌ها در سراسر جنوب جهانی، به‌ویژه در کشورهایی مانند آنگولا و موزامبیک برقرار کرد و به تبادل گزارش پرداخت و به داستان‌هایی دسترسی پیدا کرد که به ندرت در پوشش خبری غرب ظاهر می‌شدند.

بیسیو به همراه شانانا گوسمائو، رئیس‌جمهور پیشین تیمور شرقی، در برازیلیا، سال ۲۰۰۰.

بیسیو می‌گوید: «چالش ما پرداختن به مسائلی مانند مبارزه با دیکتاتوری‌ها و مبارزه برای آزادی در بخش‌های مختلف جهان بود. رسانه‌های جریان اصلی به این مسائل نمی‌پرداختند، حتا داستان‌های بزرگی مانند آپارتاید در آفریقا نیز در آمریکای لاتین شناخته شده نبود.

مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد واقعاً برای ما حیاتی بود زیرا به ما اجازه داد همکارانی در بخش‌های زیادی از جهان داشته باشیم. داشتن اطلاعات مستقیم از طریق آن خبرگزاری‌ها به ما کمک کرد تا پوشش خود را متنوع کنیم و توانستیم با روزنامه‌نگارانی با اهداف مشترک با خودمان همکاری کنیم».

جریان اطلاعات دوطرفه بود، به‌ویژه با خبرگزاری‌های کشورهای تازه‌استقلال‌یافته پرتغالی‌زبان یعنی موزامبیک و آنگولا که پس از استقلال از پرتغال در سال ۱۹۷۵، «خبرگزاری اطلاع رسانی موزامبیک» و «خبرگزاری آنگولا» (ANGOP) را تشکیل دادند: «ما با روزنامه‌نگاران این خبرگزاری‌ها دیدار کردیم، توافق‌نامه‌هایی منعقد کردیم و مقالاتی را مبادله نمودیم. برای آن‌ها پوشش آمریکای لاتین آسان نبود. بنابراین، آن‌ها می‌توانستند پوشش ما از کشورهای آمریکایی لاتین را بردارند و آن را به روش خود بازنشر و توزیع کنند».

بیسیو طی یک همکاری سه‌دهه‌ای با این مجله، با رهبران سیاسی کلیدی مانند فیدل کاسترو، نلسون ماندلا و هوگو چاوز مصاحبه کرد و سفرهای گسترده‌ای به آسیا و آفریقا، از جمله آنگولا و موزامبیک داشت؛ جایی که او مراحل پایانی مبارزات آزادی‌بخش را گزارش کرد.

بیسیو همچنین در سال ۱۹۸۲ در جریان تهاجم اسرائیل به لبنان که با هدف بیرون راندن «سازمان آزادی‌بخش فلسطین » از این کشور انجام شد، از بیروت گزارش تهیه کرد.

او می‌گوید این تجربیات عمیقاً درک او را از مبارزات آزادی‌بخش در مناطق مختلف شکل داد:«یک شاهد دست اول بر مبارزه مردم آنگولا و موزامبیک در چنین شرایط دشواری و در عین حال انگیزه گرفتن از آرمان‌های بسیار قوی آزادی و عدالت، یک تجربه تعیین‌کننده برای من بود. به عنوان یک لاتین‌تبار، من هرگز ندیده بودم که مردم سلاح به دست بگیرند و با تمام وسایلی که در اختیار دارند علیه یک ارتش استعماری بجنگند».

پیش از عصر دیجیتال، خبرگزاری‌ها برای مخابره اخبار به آن سوی مرزها به دستگاه‌های تلکس متکی بودند. برای چندین دهه، بخش عمده‌ای از این اخبار بین‌المللی از طریق شمار اندکی از خبرگزاری‌های غربی جریان می‌یافت.

چالش‌ها، شکاف‌ها و زوال مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد

با وجود چالش‌ها، «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد» گسترش یافت. پژوهشگران تخمین می‌زنند که تا سال ۱۹۹۲، تقریباً تمام ۱۰۸ کشور عضو جنبش عدم تعهد در این مجمع شرکت داشتند، از جمله از طریق خبرگزاری‌هایی مانند «پرنسا لاتینا» در کوبا و «خبرگزاری عراق» (اینا). حجم اخبار مبادله‌شده نیز از میانگین ۸۰۰۰ کلمه در روز در سال ۱۹۷۵ به ۴۰ هزار کلمه در سال ۱۹۸۳ و ۱۲۰ هزار کلمه تا سال ۱۹۹۲ افزایش یافت.

با این حال، تفاوت فاحش با خبرگزاری‌های بین‌المللی تثبیت‌شده همچنان بزرگ باقی ماند. در سال ۱۹۷۸، گزارش شد که چهار خبرگزاری مسلط (آسوشیتدپرس، یونایتد پرس اینترنشنال، آژانس فرانس‌پرس و رویترز) روزانه مجموعاً ۳۳ میلیون کلمه تولید می‌کنند.

در کنار تانیوگ، هند، به‌ویژه در دوره نخست‌وزیری ایندیرا گاندی و «پرس تراست آو ایندیا»، نیز نقش کلیدی هم در جنبش عدم تعهد و هم در «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد» ایفا کرد. این امر بینش خوبی به توشو داد تا چالش‌های روزمره «مجمع خبرگزاری‌ها» را درک کند.

توشو به یاد می‌آورد: «اکثر اعضای مجمع، کشورهای انگلیسی‌زبان نبودند. بنابراین، ترجمه یک ملاحظه بزرگ بود. به علاوه استانداردهای روزنامه‌نگاری در بین کشورها متفاوت بود. برخی از همکاران من در «تراست آو ایندیا» شیفت «مجمع» را دوست نداشتند، زیرا باید با نسخه‌هایی سر و کار می داشتند که همیشه از استاندارد بالایی برخوردار نبودند.

با وجود بحث‌ها پیرامون اینکه خبرگزاری‌های غربی چگونه فرهنگ‌های دیگر را به طور دقیق بازنمایی می‌کنند و آیا ممکن است زمینه گم شده یا تحریف شود، اما از نظر واقعیت‌ها، آن‌ها همیشه درست عمل می‌کردند.

اگر اشتباهی رخ می‌داد، حتی یک اشتباه کوچک، آن‌ها بلافاصله جوابیه می‌فرستادند، که در مورد کپی‌های مجمع این‌طور نبود». نسخه‌های بسیار کمی از «مجمع» راهی روزنامه‌های هند شد: «بخشی از مشکل این بود که اکثر اعضای مجمع، نمایندگی خبرگزاری‌های ملی را داشتند که دولتی بودند، چه با گرایش راست یا چپ، و کپی آن‌ها بیشتر اوقات پروپاگاندای رسمی حزب حاکم بود».

دایا توشو، پژوهشگر حوزه رسانه که در اوایل دهه ۱۹۸۰ با «سازوکار مشترک خبرگزاری‌های کشورهای غیرمتعهد» همکاری می‌کرد؛ در حال سخنرانی در هنگ‌کنگ، ۲۰۲۵.

از خبرگزاری‌ها تا سازمان پخش و گزارش یونسکو

این جاه‌طلبی به زودی فراتر از سیم‌های خبری گسترش یافت. در سال ۱۹۷۷، دو سال پس از راه‌اندازی «مجمع»، کشورهای عضو جنبش عدم تعهد یک بازوی پخش به نام «سازمان پخش کشورهای غیرمتعهد » [بوناک] را راه‌اندازی کردند که هدف آن به اشتراک‌گذاری مستقیم پخش‌های رادیویی و تلویزیونی با یکدیگر بود.

کوکوتوویچ توضیح می‌دهد که «بوناک» ابتکار جاه‌طلبانه‌تری بود، زیرا اعضای آن علاقه‌مند به توسعه زیرساخت‌های رسانه‌ای مورد نیاز برای همکاری بین‌المللی بودند. کشورهای جنبش عدم تعهد کنفرانس‌ها، کارگاه‌های آموزشی و جشنواره‌های سالانه تلویزیونی و رادیویی را سازماندهی کرده و کارگران رسانه‌ای را از شهرهایی مانند «هاوانا»ی کوبا گرفته تا «دهلی نو» و «فری‌تاون» در سیرالئون گرد هم آوردند. هدف، توسعه راه‌هایی برای همکاری کشورها در تولید و به اشتراک‌گذاری اخبار و اطلاعات بود.

در میان این تلاش‌ها، «۲۰ سال عدم تعهد» بود؛ فیلمی که به‌طور مشترک توسط پخش‌کنندگان تلویزیونی کوبا، الجزایر، هند و یوگسلاوی برای گرامیداشت بیستمین سالگرد این جنبش در سال ۱۹۸۱ تولید شد.

با این حال، کوکوتوویچ می‌گوید «بوناک» از همان ابتدا با چالش‌های داخلی و خارجی قابل‌توجهی روبرو شد:«مشکلات فنی و ساختاری زیادی وجود داشت، به‌ویژه از آنجا که اشکال زیرساخت‌های رسانه‌ای در میان تمام کشورهای مختلف عضو بسیار متفاوت بود.

گردش برنامه‌های مختلف فقط از نظر فنی دشوار بود، مسئله ترجمه به کنار. به بیان ساده، آنچه در خطر بود این بود که این کار چقدر پرهزینه بود».

تحلیلگران می‌گویند این عدم تعادل‌های مالی بود که بزرگ‌ترین تهدیدها را برای چشم‌انداز جنبش عدم تعهد در مورد تغییرات ساختاری ایجاد کرد، زیرا بسیاری از کشورهای عضو از نظر اقتصادی به همان قدرت‌های غربی وابستگی داشتند که به دنبال کسب استقلال از آن‌ها بودند.

مارکوویچ به یاد می‌آورد که این عدم تعادل چگونه برای روزنامه‌نگارانی که در آن زمان کار می‌کردند، ظاهر شد. در سال ۱۹۸۴، او در تونس در سمیناری شرکت کرد که توسط «خبرگزاری ملی تونس » (تاپ) سازماندهی شده بود و روزنامه‌نگارانی از حدود ۳۰ کشور غیرمتعهد را گرد هم آورد.

این سمینار که توسط سفارت ایالات متحده تأمین مالی می‌شد، دارای سخنرانان آمریکایی از جمله نمایندگانی از آسوشیتدپرس بود که آموزش‌هایی در زمینه استانداردهای گزارش‌گری و روزنامه‌نگاری بی‌طرفانه ارائه می‌دادند.

مارکوویچ به یاد می‌آورد که این آموزش ارزشمند بود، اما او همچنین احساس می‌کرد که سخنرانان مشتاق هستند نشان دهند روزنامه‌نگاران کشورهای غیرمتعهد چه چیزی می‌توانند از شیوه‌های رسانه‌ای غربی بیاموزند.

سپس اتفاق غیرمنتظره‌ای رخ داد. او می‌گوید: «در نقطه‌ای... یک مقاله انتقادی درباره رسانه‌های غربی و امپریالیسم فرهنگی تقریباً به طور مخفیانه در میان روزنامه‌نگاران شرکت‌کننده دست به دست می‌شد».

با رشد جنبش عدم تعهد از ۲۵ کشور موسس به حدود ۹۰ عضو در سال ۱۹۸۰، کار کردن به عنوان یک نهاد یکپارچه نیز دشوار شد و درگیری‌ها بین اعضای جنبش عدم تعهد، مانند جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰، شروع به تأثیرگذاری بر پیشرفت پروژه‌های رسانه‌ای کرد. توشو مشکلات خود را با پوشش جنگ به یاد می‌آورد: «هر روز ما اخبار زیادی از ایرنا در ایران و اینا در عراق دریافت می‌کردیم، زیرا آن‌ها می‌خواستند روایت مطلوب خود را بیان کنند، و تفاوت‌هایی از نظر تعداد افراد کشته یا زخمی شده و مغایرت‌هایی با جزئیات حمله یا دفاع واقعی وجود داشت.

در نهایت، ما از خبرگزاری‌های فراملی استفاده کردیم زیرا می‌دانستیم که حداقل اصول اولیه روشن است. جنگ ایران و عراق یک نمونه بارز از مشکل سیستم مجمع بود، اما موارد زیادی از درگیری‌های دیگر نیز وجود داشت. برای مثال، در هند، شما از کپی آژانس پاکستان استفاده نمی‌کردید»؛ او به «پاکستان پرس اینترنشنال » که در سال ۱۹۵۶ تأسیس شده بود، اشاره می‌کند.

شان مک‌براید، دولتمرد ایرلندی (سمت راست)، در تصویری که او را در حال دریافت جایزه صلح نوبل در کنار ایساکو ساتو از ژاپن نشان می‌دهد — رویدادی که در ۱۰ دسامبر ۱۹۷۴ در اسلو، نروژ رخ داد — بعدها ریاست کمیسیونی در یونسکو را بر عهده گرفت که گزارش تاریخی آن در سال ۱۹۸۰، خواستار جریان عادلانه‌تر و متوازن‌تر اخبار و اطلاعات در سطح جهانی شد.

گزارش مک‌براید و واکنش غرب

در سال ۱۹۸۰، یونسکو گزارش برجسته‌ای به نام «صداهای بسیار، یک جهان» را منتشر کرد که نابرابری‌های ارتباطات بین‌المللی را بررسی می‌کرد. این گزارش که توسط کمیسیونی بین‌المللی به ریاست «شان مک‌براید»، سیاستمدار، دیپلمات و برنده جایزه صلح نوبل از ایرلند، تهیه شده بود، شامل مشارکت‌هایی از چهره‌هایی مانند «گابریل گارسیا مارکز» (نویسنده و روزنامه‌نگار کلمبیایی) و «مصطفی مصمودی» (وزیر تونسی) بود.

این گزارش، نابرابری‌ها در جریان جهانی اطلاعات را افشا کرد و تسلط رسانه‌های غربی بر کشورهای جنوب جهانی، انحصارهای رسانه‌ای و تجاری‌سازی را برجسته ساخت. این گزارش همچنین خواستار یک اقتصاد رسانه‌ای عادلانه‌تر و متعادل‌تر شد.

همان‌طور که «آمادو ماختار ام‌بو » (آموزگار سنگالی و مدیرکل یونسکو) در مقدمه گزارش استدلال می‌کند: «ضروری است که به همه مردان و زنان، در تمام محیط‌های اجتماعی و فرهنگی، فرصت داده شود تا به روند تفکر جمعی آغاز شده بپیوندند... با ظهور یک نظم ارتباطی نوین جهانی، هر کسی باید بتواند از دیگران بیاموزد، در حالی که در همان زمان درک خود از وضعیت خود و دیدگاه خود نسبت به امور جهان را به آن‌ها منتقل کند.

در این صورت بشر گام قاطعانه دیگری در مسیر آزادی، دموکراسی و برادری برداشته است». با این حال، واکنش‌ها فوری و، همان‌طور که مفسران گفته‌اند، غیرمنتظره نبود. کوکوتوویچ توضیح می‌دهد که این گزارش تفاوت‌های زیرساخت‌های رسانه‌ای و جریان یک‌طرفه اطلاعات را برجسته کرد.

با این حال، برای ایالات متحده و بریتانیا، پیشنهادات آن بحث‌برانگیز بود. هر دو این گزارش را مغرضانه می‌دانستند و استدلال کردند که رویکرد آن خطر تحمیل کنترل دولتی بیشتر بر رسانه‌ها را به همراه دارد :«از سوی دیگر، شوروی نیز چندان خشنود نبود».

ایالات متحده در اواخر سال ۱۹۸۴ از یونسکو خارج شد و بریتانیا نیز در اواخر سال ۱۹۸۵ از آن پیروی کرد و این سازمان را از بودجه قابل‌توجهی محروم ساخت. بیسیو تأثیر این کاهش بودجه را به یاد می‌آورد. «واکنش ایالات متحده و بریتانیا، به بیان ساده، کاملاً وحشیانه بود. کاهش بودجه مشکل بسیار جدی برای یونسکو ایجاد کرد و این سازمان دیگر هرگز تلاش نکرد تا ایده دموکراتیزاسیون رسانه‌ها را توسعه دهد.»

دیوار نگاره‌ای فرسوده از فیدل کاسترو؛ رهبر کوبا که به شکل‌گیری اهداف «جنبش عدم تعهد» برای به چالش کشیدن سلطه سیاسی و رسانه‌ای غرب کمک کرد.

میراث ماندگار

دهه ۱۹۸۰ دهه‌ای بود که با رویدادهای مهمی آغاز و پایان یافت: تیتو در سال ۱۹۸۰ درگذشت، دیوار برلین در سال ۱۹۸۹ فرو ریخت و جنگ سرد به پایان خود نزدیک می‌شد. فروپاشی یوگسلاوی نیز پس از سال‌ها تنش رو به رشد در اایل دهه ۱۹۹۰ دنبال شد.

در میان این تغییرات، تلاش‌ها با «نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات»، «مجمع» و «بوناک» به آرامی شروع به انحلال کرد. تحولات در یوگسلاوی و تغییرات در تانیوگ، به‌ویژه، مستقیماً بر بوناک تأثیر گذاشت. اما همان‌طور که کوکوتوویچ می‌گوید، بوناک اثری از خود به جای گذاشت.

کوکوتوویچ می گوید که همکاری بین‌المللی ترویج‌شده از طریق ابتکارات رسانه‌ای جنبش عدم تعهد ممکن است به نحوه برخورد برخی دولت‌ها با صنایع رسانه‌ای خود در سال‌های بعد تأثیر گذاشته باشد. برای مثال، در هند، دولت پیش از این صنعت فیلم‌سازی را با سوءظن می نگریست.

با این حال، تا دهه ۱۹۹۰، این کشور به‌طور فزاینده‌ای به رسانه و سرگرمی به چشم صنایعی می‌نگریست که می‌توانند موجب تقویت اقتصاد شوند و تصویری مثبت از کشور در سطح بین‌المللی ارائه دهند. کوکوتوویچ می‌گوید برخی از چهره‌های درگیر در ابتکارات بوناک در طول دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ بعداً نقشی در تغییر ادراکات از آنچه رابطه دولت با صنایع رسانه‌ای می‌تواند باشد، ایفا کردند.

چشم‌انداز اخبار جهانی نیز با ظهور رسانه‌های مستقر در خارج از مراکز رسانه‌ای سنتی غربی تغییر کرد. الجزیره در سال ۱۹۹۶ راه‌اندازی شد و کانال انگلیسی‌زبان آن در سال ۲۰۰۶ دنبال شد و با گزارش‌هایی از خاورمیانه و فراتر از آن به مخاطبان بین‌المللی رسید.

همان‌طور که این شبکه سی‌امین سالگرد خود را جشن می‌گیرد، بحث‌های قبلی درباره اینکه چه کسی روایت‌گر داستان‌های جهان است، زمینه تاریخی گسترده‌تری را برای آن تغییر فراهم می‌کند.

توشو می‌گوید: «الجزیره مطمئناً حضور خود را در فضای خبری جهان حس کرده است؛ نه فقط در خاورمیانه غنی از اخبار. طی دو دهه گذشته، این شبکه همچنین به عنوان صدایی معتبر و حرفه‌ای از جنوب جهانی ظهور کرده است».

در همین حال، «مجمع» به طور کامل ناپدید نشده بود. اگرچه عملیات سیم‌کشی آن کند شده بود، اما در نوامبر ۲۰۰۵ به «شبکه خبری نام » (NNN) تغییر نام داد و همچنان به کار خود ادامه می‌دهد.

روزنامه‌نگارانی که در سال‌های اولیه کار کرده‌اند می‌گویند این لحظه مهمی هم در سطح شخصی و هم برای همکاری‌های رسانه‌ای فراملی جنوب-جنوب بود. بیسیو می‌گوید: «من در خاورمیانه تجربه‌ بسیار پرباری در زمینه‌ی گزارشگری داشتم؛ زمانی که مبارزات فلسطینی‌ها را در سرزمین‌های اشغالی و لبنان پوشش می‌دادم، جایی که شاهد تلاش‌های مردم برای دستیابی به عدالت و دموکراسی بودم.

اگرچه شرایط کاملاً یکسان نبود، اما شباهت‌هایی میان این وضعیت و آنچه ما به عنوان آمریکای لاتینی‌ها در دوران دیکتاتوری‌ها با آن دست‌به‌گریبان بودیم وجود داشت؛ همین تجربیات به من کمک کرد تا هم مبارزات خودمان و هم مبارزات دیگران را بهتر درک کنم».

مارکوویچ بعدها «خبرگزاری بتا » مستقر در صربستان را هم‌ بنیان‌گذاری کرد و امروز روی کتابی بر اساس شهادت‌های ۱۷ روزنامه‌نگار کار می‌کند که مستند می‌کند چگونه تانیوگ در طول دهه ۱۹۹۰ از یک رسانه مورد احترام بین‌المللی به آنچه او ابزاری از پروپاگاندای جنگ می‌نامد، تبدیل شد.

مارکوویچ می‌گوید که برای او و برخی از همکارانش، دهه ۱۹۷۰ زمانی را نشان می‌داد که احساس می‌کردند به جامعه بین‌المللی متصل هستند: «با شروع جنگ در یوگسلاوی و فروپاشی کشور، مجمع به تدریج محو شد. با این وجود، مجمع بدون شک کمک کرده بود تا اطمینان حاصل شود که پوشش خبری جهان در زمانی که ابزارهای فنی ارتباطات محدود بود، کاملاً یک‌طرفه نباشد.

در طول گسترش مجمع در دهه ۱۹۷۰، تعداد آن‌ها حدود ۵۰ مورد بود. بیشتر گزارش‌های آن زمان از جهان سوم و گزارش‌های آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین که توسط خبرنگاران تانیوگ نوشته شده بود، راه خود را به رسانه‌های یوگسلاوی پیدا کرد. این فرصت به روزنامه‌نگاران تانیوگ حس شرکت در صحنه رسانه‌ای جهان را داد».

برای داجانی، که شاهد خوش‌بینی اولیه پیرامون جنبش رسانه‌ای غیرمتعهد بود، جاه‌طلبی‌های آن در عصر حاضر که معدود شرکت‌های فناوری قدرتمند به شکل فزاینده شکل تولید و مصرف اطلاعات را شکل می‌دهند، همچنان مرتبط باقی مانده است.

فناوری‌ها ممکن است تغییر کرده باشند، اما مبارزه اساسی بر سر اینکه چه کسی اطلاعات را کنترل می‌کند، چه داستان‌هایی روایت می‌شود و چه صداهایی شنیده می‌شود، همچنان حل‌نشده باقی مانده است.

داجانی معتقد است بازبینی آن تاریخ، از جمله جاه‌طلبی‌ها و کاستی‌های آن، می‌تواند درس‌هایی برای کسانی ارائه دهد که به دنبال ساختن یک چشم‌انداز رسانه‌ای جهانی عادلانه‌تر امروز هستند: «در عصر دیجیتال امروز، اشکال جدیدی از نابرابری پدید آمده است: انحصارهای جهانی در فناوری و رسانه، شکاف‌های دیجیتالی در حال گسترش و خاموش شدن صدای حاشیه‌نشینان.

سرنوشت کم‌رنگ نظم نوین اطلاعاتی جهانی به ما یادآوری می‌کند که نابرابری در ارتباطات حل نشده بلکه یک مبارزه مداوم است. اگر این تاریخ به خاطر سپرده شود و درک شود، ممکن است الهام‌بخش ابتکارات تازه، آگاهانه‌تر و مقاوم‌تر برای مقابله با چالش‌های زمانه ما باشد».