شتاب ترامپ برای صلح در اوکراین و تعلل معنادار پوتین

به گزارش خبرنگار گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد، این نخستین بار نیست که دونالد ترامپ از دستیابی به یک «توافق بزرگ و زیبا» برای پایان دادن به یک جنگ سخن می‌گوید. او در پرونده جنگ اوکراین هم دست‌کم سه بار وعده‌های مشابهی داده است.

با این حال، اظهارات اخیر رئیس‌جمهور آمریکا، زنگ خطر را در کی‌یف و برخی پایتخت‌های اروپایی به صدا درآورده است. 

کمتر کسی باور دارد که دریچه‌ای واقعی به سوی دیپلماسی گشوده شده باشد. اما به نوشته اکونومیست و به نقل از منابع آگاه در واشنگتن و کی‌یف، شکست سنگین ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای به روند این مذاکرات شتاب بخشیده است.

با تسلط دموکرات‌ها بر هر دو مجلس کنگره از ماه ژانویه، استیو ویتکاف و جرد کوشنر به عنوان مذاکره‌کنندگان اصلی ترامپ فرصت چندانی در اختیار ندارند و احتمالا به‌زودی با تحقیقات کنگره درباره اتهام تضاد منافع روبه‌رو می‌شوند.

در سوی دیگر، مذاکره‌کنندگان اوکراینی در محافل خصوصی نسبت به گشایش واقعی در این گفت‌وگوها تردید دارند. با این حال، به آن‌ها دستور داده شده است با رویکردی مثبت پای میز مذاکره بنشینند تا دست‌کم بهانه‌ای برای خشمگین کردن ترامپ به دست ندهند.

به گفته افراد مطلع از روند این مذاکرات دو روزه، مسکو نشانه‌هایی از انعطاف غیرمعمول از خود بروز داده و حتی درباره توقف نبرد در خطوط مقدم فعلی نیز نرمش نشان داده است. 

اما این نرمش زمانی رخ داد که تیم آمریکایی پیشنهاد کرد دامنه گفت‌وگوها فراتر برود و موضوع کلان امنیت اروپا را هم در بر بگیرد. منتقدان می‌گویند این پیشنهاد راه را برای درخواست های جدید و ناممکن مسکو باز کرده است تا کرملین بتواند پشت نقاب مذاکرات صلح پنهان شود و به جنگ ادامه دهد.

با وجود این، مقامات آمریکایی تاکید دارند که پیشنهادهایشان از حمایت ناتو و شرکای اروپایی برخوردار است.

در کی‌یف کسی باور نمی‌کند که ولادیمیر پوتین پیش از پایان عملیات زمستانی ارتش روسیه، حاضر به امضای توافق جامع صلح شود. یک مقام ارشد اوکراینی می‌گوید روس‌ها در میدان نبرد سرگرم اجرای «نقشه الف» خود هستند و این مذاکرات شاید برایشان «نقشه ب» باشد.

با این همه، یک خروجی واقع‌بینانه برای این گفت‌وگوها متصور است که شامل تبادل مرحله‌ای و محدود اسرا و برقراری آتش‌بس‌های محلی در جبهه‌های کم‌اهمیت‌تر مانند خرسون و سومی می‌شود. الگوی چنین توافقی، آتش‌بس اخیر برای تخلیه ساکنان شهر اولشکی در منطقه خرسون بود که با پادرمیانی ملانیا ترامپ، بانوی اول آمریکا به نتیجه رسید.

یک مقام دیگر اوکراینی در این باره می‌گوید روس‌ها ظاهرا تمایل دارند با تلاش‌های ملانیا همراهی کنند، چون این کار به بهبود روابطشان با شخص ترامپ کمک می‌کند.

آمریکایی‌ها پیش‌تر نیز امتیازات بحث‌برانگیزی را برای کشاندن پوتین پای میز توافق پیشنهاد داده بودند. یکی از این موارد، بازگرداندن روسیه به بازار انرژی اروپا است که قوانین جدید اتحادیه اروپا را آشکارا نقض می‌کند.

اوکراین و متحدان اروپایی‌اش سرسختانه در برابر این پیشنهاد ایستاده‌اند و یک مقام اوکراینی تاکید می‌کند تا زمانی که آتش جنگ شعله‌ور است، کی‌یف مطلقا زیر بار چنین طرحی نخواهد رفت. به گفته منابع نزدیک به مذاکرات، ایده دیگر نوعی «بازی با نقشه» است.

بر اساس این طرح، مرزهای اداری اوکراین به شکلی بازطراحی می‌شود که روسیه بتواند روی کاغذ ادعای تسلط کامل بر مناطق لوهانسک و دونتسک را مطرح کند، اما در عمل اوکراین مجبور نباشد شهرهای باقی‌مانده تحت کنترل خود را در این مناطق تحویل دهد.

کلاف سردرگم تضمین‌های امنیتی و مالی

همچنان بزرگ‌ترین گره مذاکرات، مساله تضمین‌های امنیتی است و کی‌یف تاکید دارد که بدون دریافت این تضمین‌ها دست از جنگ نخواهد کشید. فعلا هیچ راه‌حل میانه‌ای دیده نمی‌شود که هم به مسکو امکان اعلام پیروزی بدهد و هم حاکمیت کامل اوکراین را بر سرزمین‌های باقی‌مانده‌اش حفظ کند.

تیم مذاکره‌کننده آمریکا معتقد است پوتین شاید با تضمین‌هایی شبیه ماده ۴ یا ۵ پیمان ناتو از طرف واشنگتن کنار بیاید. بر اساس نوع تضمین، آمریکا می‌تواند متعهد شود که در صورت تهدید اوکراین وارد رایزنی شود یا در صورت حمله نظامی، به دفاع از این کشور برخیزد.

 اما اوکراینی‌ها بعید می‌دانند که بتوان به پایبندی ترامپ به چنین تعهداتی دل بست. از طرفی، مسکو هیچ تمایلی به پذیرش استقرار یک نیروی چندملیتی برای تضمین امنیت در خاک اوکراین نشان نداده و از شروط قبلی خود یعنی اعلام بی‌طرفی اوکراین و کوچک شدن ارتش این کشور نیز عقب‌نشینی نکرده است.

مقامات اوکراینی و اروپایی نگرانند که پیشنهاد واشنگتن برای گره زدن این مذاکرات به ساختار امنیتی اروپا، اهرم‌های تازه‌ای به مسکو بدهد تا توافق آتش‌بس را به تعویق بیندازد. از نگاه آن‌ها، آتش‌بس باید پیش‌شرط هرگونه مذاکره درباره آینده امنیتی اروپا باشد.

اما واشنگتن نگاه دیگری دارد و به نظر می‌رسد به موضع پوتین در آستانه حمله سال ۲۰۲۲ نزدیک شده است که پایان جنگ اوکراین را بدون تعیین تکلیف معماری امنیتی اروپا ناممکن می‌دانست. یک منبع نزدیک به کاخ سفید می‌گوید نسخه بازنگری‌شده «شورای ناتو و روسیه» می‌تواند الگوی این ساختار جدید باشد.

به گفته او، ترسیم دوران پساجنگ اقدام نادرستی نیست، چرا که هیچ‌کس نتوانسته این بحران را حل کند اما همه به آمریکا دیکته می‌کنند که چطور باید به آن پایان دهد. پیش از شروع گفت‌وگوها نیز یک مقام آمریکایی در نشستی خبری تصریح کرد که هرگونه توافق جدید، حاکمیت ملی کشورها را محترم می‌شمارد و ناتو محور دفاع جمعی اروپا باقی خواهد ماند. با این حال، بعید است که صرفا اصلاح یک شورا در ناتو بتواند پوتین و رویای آشکار او برای احیای نفوذ دوران شوروی در شرق اروپا را راضی کند.

مسائل مالی هم یکی دیگر از نقاط اختلاف است. کی‌یف می‌گوید اگر قرار باشد ریسک کاهش توان نظامی خود و بازگشت روسیه به اقتصاد جهانی را بپذیرد، به یک بسته حمایتی عظیم مالی و امنیتی برای دست‌کم ده سال نیاز دارد.

این منابع مالی باید صرف جبران خسارات جنگی، حمایت از کهنه‌سربازان و خانواده‌هایشان و همچنین حفظ یک ارتش بازدارنده دست‌کم ۸۰۰ هزار نفری شود. واشنگتن معتقد است تامین این هزینه‌ها از توان حامیان کی‌یف خارج است و تضمین‌های امنیتی آمریکا کفایت می‌کند. از سوی دیگر، معلوم نیست اروپایی‌ها حاضر باشند در دوران پساجنگ چنین بار مالی سنگینی را برای حفظ ارتش اوکراین به دوش بکشند و روابط سرد ترامپ و زلنسکی هم چشم‌انداز رسیدن به توافق را تیره‌تر می‌کند.

با وجود تمام این تحرکات دیپلماتیک، دیدگاه غالب در کی‌یف این است که روزهای سخت‌تری در پیش است. اوکراین در حالی به استقبال زمستان می‌رود که زیرساخت‌هایش در شکننده‌ترین وضعیت از ابتدای جنگ قرار دارد.

ذخایر موشک‌های پاتریوت که برای رهگیری موشک‌های بالستیک حیاتی هستند، ته کشیده و توافق با واشنگتن برای دریافت موشک‌های بیشتر هنوز به ارسال محموله‌های جدید منتهی نشده است.

در جبهه مقابل، روسیه هنوز حدود ۷۰۰ موشک بالستیک در زرادخانه خود دارد و ماهانه ۱۱۰ فروند دیگر به آن اضافه می‌کند. مسکو کارزار گسترده‌ای را علیه شهرهای اوکراین به‌ویژه کی‌یف به راه انداخته و مشغول نابودی پل‌ها، شبکه‌های برق و تاسیسات آبرسانی است.

ذخایر و قطعات یدکی اوکراین رو به پایان است و توقف حملات از سوی پوتین در چنین شرایطی دور از ذهن به نظر می‌رسد. همان مقام ارشد اوکراینی در جمع‌بندی وضعیت موجود می‌گوید دوستان آمریکایی ما به دنبال یک گشایش دیپلماتیک هستند، اما وقتی حملات روس‌ها بهزیرساخت‌هایمان را می‌بینیم، سخت می‌توان باور کرد که گشایشی در راه باشد.