درمان هوای تهران با نسخه «صادق خان»

حل آلودگی در اولویت نیست

آلودگی هوا گریبان ساکنان تهران و دیگر کلان‌شهرهای کشور را گرفت، همزمان با آغاز اولین موج سرمای شدید پاییزی در کشور شاخص کیفیت هوای شهرهایی ازجمله تهران و شهرستان‌ها اطراف آن، کرج، تبریز، اصفهان، شیراز، اهواز، گرمسار، کاشان، ارومیه و رودبار در محدوده قرمز یا مرز آن، یعنی آلوده برای تمامی گروه‌ها قرار گرفت. بررسی‌ها از آن حکایت دارد که «فرسودگی ناوگان خودروهای سواری در میانه کاهش استطاعت شهروندان برای نوسازی»، «افت کیفیت بنزین و احتراق ناقص آن»، «آسیب‌پذیری کشور در تامین گاز و احتمال آغاز زودرس مازوت‌سوزی در نیروگاه‌ها و صنایع انرژی‌بر» و «پایداری جوی و بروز پدیده وارونگی دما» از مهم‌ترین دلایل این آلودگی بود.

آلوده شدن هوا به‌خصوص هوای کلان‌شهرها با آغاز سرمای هوا به پدیده‌ تکراری هر ساله در کشور تبدیل شده است. به نظر می‌رسد تکرار چرخه آلودگی هوا از حساسیت این موضوع مهم در میان نهادهای سیاستگذار در کشور کاسته و از اولویت رسیدگی در میان مدیران کشور خارج شده است. این در حالی است که آلودگی هوا دومین عامل بروز مرگ‌ومیر در شهروندان است و برآوردها از آن حکایت دارد که ۳۰ درصد مرگ بیماری قلبی در کشور منتسب به آلودگی هوا است.

طی سال‌های اخیر و به‌خصوص از سال۱۳۹۷ به بعد، قدرت خرید مردم به مرور زمان آب رفت، این موضوع در جا ماندن رشد دستمزد از تورم عیان بود؛ همزمان کاهش تولید و واردات خودرو و تبدیل خودرو از کالایی مصرفی به سرمایه‌ای نیز مزید بر علت شد تا نوسازی خودرو برای گروه‌های زیادی از اقشار مختلف جامعه تبدیل به آرزویی دور از دسترس شود. در سال‌های اخیر بحران تا حدی پیش رفته که بخش زیادی از شهروندان امکان انجام تعمیرات غیرضروری و دوره‌ای را نیز ندارند. به این ترتیب با فرسودگی ناوگان خودروهای شخصی، آلودگی هوا تشدید شد.

اگر سیاستگذار در دهه گذشته نسبت به ارتقای ناوگان حمل‌ونقل عمومی متناسب با نیاز اقدام کرده بود، امروز این امکان را داشت تا با سوق شهروندان به استفاده از حمل‌ونقل عمومی و کاهش تردد با خودروی شخصی درون کلان‌شهرها در مهار آلودگی هوا اقدامی مناسب را به عمل آورد. عدم توجه به موقع به ارتقای حمل‌ونقل عمومی طی سال‎‌های گذشته تا به امروز باعث شده تا شهروندان در میانه شدت گرفتن آلودگی هوا، چاره‌ای به جز استفاده از خودروی شخصی نداشته باشند. در عین حال افزایش چالش‌های سیاستگذار شامل دولت و مدیریت شهری نیز عاملی است که امید چندانی به نوسازی و ارتقای ناوگان حمل‌ونقل عمومی در شرایط فعلی برجای نگذاشته است.

آغاز «مازوت‌سوزی» توسط نیروگاه‌ها و بخشی از صنایع اگرچه به شکل رسمی تایید نشده، اما گمانه‌زنی‌هایی درخصوص آن مطرح است و به‌نظر می‌رسد که این موضوع نیز در تشدید آلودگی هوا اثرگذار شده است. با توجه به حملات دشمن به برخی تاسیسات انرژی در کشور در جریان جنگ اسفند، بحران کمبود انرژی در کشور تشدید شده و همین موضوع باعث شده تا امسال زودتر از سال‌های قبل آلودگی هوا آغاز شود. البته امسال وضعیت جوی شامل باد و باران به‌نحوی بود که مردم در شهرهای مختلف کشور و به‌خصوص شهروندان تهرانی در هوای باکیفیت‌تری نفیس کشیدند. با وجود این، با بروز سکون در هوا از اواخر هفته گذشته و آغاز برودت هوا، بر غلظت ذرات آلاینده در هوای شهرهای مختلف کشور افزوده شد.

هوای تهران از ساعت۱۱ روز جمعه ۲۲ آبان وارد محدوده قرمز شد و ۶ساعت در این وضعیت بود. با وجود این، در ادامه با کاهش غلظت ذرات آلاینده هوای پایتخت تا بعدظهر نارنجی بود. اما از ساعت ۴بعدازظهر مجدد به محدوده قرمز صعود کرد. براساس آخرین پیش‌بینی سازمان هواشناسی، سکون جو با افزایش محسوس غلظت آلاینده‌های جوی تا امروز یکشنبه ۲۴آبان‌ماه پایدار خواهد بود. در این شرایط از شهروندان خواسته شده است که از تردد غیر ضروری درساعت‌های اوج آلودگی هوا خودداری کرده و در صورت ضرورت به تردد در مناطق پرتردد از ماسک بهداشتی استفاده کنند. از نکات حائز اهمیت در بررسی آلودگی هوای شهرهای کشور، تفاوت در داده‌های پایش داخلی و بین‌المللی است. حد مجاز ذرات معلق بین مدل پایش هوای تهران و استاندارد بین‌المللی متفاوت بوده و همین موضوع، موجب استتار بخشی از «آلودگی» در شاخص کیفیت هوای پایتخت شده است.

براساس استانداردهای ایران اگر غلظت ذرات PM۲.۵ در هوا در محدوده صفر تا ۱۲ میکروگرم بر مترمکعب باشد، هوا پاک (سبز)، اگر این غلظت در محدوده ۱۲ تا ۳۵ باشد، هوا در محدوده زرد یعنی سالم، اکر در محدوده ۳۵ تا ۵۵ باشد در محدوده نارنجی یعنی ناسالم برای گروه‌های حساس و درصورتی که در محدوده ۵۵ تا ۱۵۰ میکروگرم بر مترمکعب باشد در محدوده قرمز یعنی خطرناک برای تمام گروه‌ها قرار دارد. این در حالی است که بر اساس استانداردهای سازمان بهداشت جهانی اگر غلظت ذرات PM۲.۵ در هوا در محدوده صفر تا ۵ میکروگرم بر مترمکعب باشد، هوا پاک (سبز)، اگر این غلظت در محدوده ۵ تا ۱۰ باشد، هوا در محدوده زرد یعنی سالم، اگر در محدوده ۱۰ تا ۱۵ باشد در محدوده نارنجی یعنی ناسالم برای گروه‌های حساس و درصورتی که در محدوده ۱۵ تا ۲۵میکروگرم بر مترمکعب باشد، برای تمام گروه‌ها ناسالم خواهد بود.

وقتی شهر برای نفس کشیدن برنامه دارد

آلودگی هوا، افزایش دما و موج‌های گرما امروز دغدغه‌ای مشترک در بسیاری از کلان‌شهرهای جهان است؛ دشواری‌هایی که هم سلامت شهروندان را تهدید می‌کنند و هم بار هزینه‌های اقتصادی و فشار بر زیرساخت‌های شهری را سنگین‌تر می‌سازند. تهران نیز این روزها بار دیگر با هوای غبارآلود و آلودگی دست‌به‌گریبان است؛ وضعیتی که در سال‌های اخیر بارها تکرار شده و بر تندرستی مردم و کیفیت زندگی شهری سایه انداخته است. در چنین شرایطی، موشکافی تجربه شهرهایی که برای مهار آلودگی هوا و رویارویی با پیامدهای تغییرات اقلیمی سیاست‌های بلندمدت در پیش گرفته‌اند، می‌تواند برای مدیریت شهری تهران نیز راهگشا و آموزنده باشد. لندن یکی از همین نمونه‌هاست. شهرداری این شهر در سال‌های اخیر با اجرای مجموعه‌ای از سیاست‌ها کوشیده است آلاینده‌های ناشی از خودروها را مهار کند، حمل‌ونقل پاک را توسعه دهد، فضاهای سبز را گسترش بخشد و از آسیب‌پذیری شهر در برابر گرمای شدید بکاهد. داده‌های منتشرشده از سوی شهرداری لندن نشان می‌دهد که غلظت دی‌اکسید نیتروژن در این شهر کاهش چشم‌گیری یافته است؛ همزمان، برنامه‌های دیگری نیز برای کاستن از هزینه‌های اقتصادی و پیامدهای بهداشتی ناشی از موج‌های گرما در جریان است. مرور این تجربه روشن می‌سازد که مدیریت آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی، در گرو زنجیره‌ای پیوسته از تدابیر در حوزه‌های حمل‌ونقل، ساختمان، فضای سبز و سلامت عمومی است.

هوای پاک‌تر و سلامت کودکان

صادق خان، شهردار لندن، در گزارشی که وب‌سایت رسمی شهرداری این شهر درباره برنامه‌های زیست‌محیطی و کارنامه مهار آلودگی هوا منتشر کرده، شماری از نتایج این سیاست‌ها را برشمرده است. یکی از مهم‌ترین شواهدی که او برای نشان دادن اثرگذاری اقدامات مدیریت شهری بر کیفیت هوا مطرح می‌کند، پژوهشی درباره سلامت ریه کودکان است؛ مطالعه‌ای به سرپرستی دانشگاه کوئین مری لندن که یافته‌های آن در نشریه «لنست پابلیک هلث» به چاپ رسیده است. در این پژوهش پنج‌ساله، وضعیت بیش از ۳هزار و ۴۰۰ دانش‌آموز دبستانی در مرکز لندن و شهر لوتون بررسی شده تا پیوند میان بهبود کیفیت هوا پس از اجرای منطقه کم‌انتشار در مرکز لندن در سال۲۰۱۹ و روند رشد ریه کودکان سنجیده شود. یافته‌ها نشان داد سهم کودکانی که عملکرد ریه آنها از نظر بالینی دچار اختلال بود، در گروه لندن از ۱۴ به ۹درصد کاهش یافت؛ حال آنکه این میزان در گروه مقایسه در شهر لوتون انگلستان از ۹ به ۷درصد رسید. خان در ادامه، به برآوردهای شهرداری درباره افت غلظت دی‌اکسید نیتروژن نیز پرداخته است.

بر اساس این محاسبات، غلظت این آلاینده در حاشیه خیابان‌های مرکز لندن ۵۴درصد کمتر از سطحی است که بدون اجرای منطقه کم‌انتشار و گسترش آن به ثبت می‌رسید؛ نتایجی که شهردار لندن آنها را بخشی از دستاوردهای سیاست‌های کنترل آلودگی در این شهر می‌داند. به گفته او، گام‌های لندن برای بهبود کیفیت هوا به ارتقای سلامت ریه کودکان و کاهش موارد بستری در بیمارستان یاری رسانده است. خان همچنین اعلام کرده است که با اجرای بزرگ‌ترین محدوده هوای پاک جهان، نزدیک به ۱۰‌میلیون نفر از ساکنان این شهر از هوای پاک‌تر بهره‌مند شده‌اند. شهرداری لندن برای آنکه کودکان کمتر در معرض آلودگی هوا قرار بگیرند، اقداماتی را در محیط مدارس نیز دنبال کرده است. یکی از این برنامه‌ها، نصب فیلترهای تصفیه هوا در کلاس‌های درس است که با سرمایه‌گذاری ۲.۷‌میلیون پوندی شهردار آغاز شده و برای پوشش صدها مدرسه در نظر گرفته شده است. بررسی‌های شهرداری نشان می‌دهد میزان ذرات معلق ریز در کلاس‌های مجهز به این فیلترها، در مقایسه با کلاس‌های بدون فیلتر، تا ۶۸درصد کمتر بوده است. در کنار این اقدام، طرح «خیابان‌های مدرسه» نیز با محدود کردن تردد خودروها در اطراف مدارس هنگام ورود و خروج دانش‌آموزان، به کاهش آلودگی در مسیر رفت‌وآمد کودکان کمک کرده است. اندازه‌گیری‌ها در شماری از مدارس گواه آن است که اجرای این طرح غلظت دی‌اکسید نیتروژن را در ساعات صبحگاهی تا ۲۳درصد پایین آورده است.

روند کاهشی آلودگی هوا در لندن

 داده‌های پایش کیفیت هوا نیز گواه افت چشم‌گیر آلودگی در لندن طی سال‌های اخیر است. بر اساس گزارش شهرداری لندن بزرگ، میانگین سالانه غلظت دی‌اکسید نیتروژن در حاشیه خیابان‌های این شهر بین سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۳ حدود ۴۹درصد کاهش یافته است. این میزان افت در مرکز لندن به ۶۵درصد، در مناطق داخلی شهر به ۵۳درصد و در مناطق بیرونی به ۴۵درصد رسیده است. در همین دوره، شمار ایستگاه‌های پایشی که غلظت این آلاینده در آنها از حد مجاز سالانه انگلستان فراتر می‌رفت، از ۵۶ایستگاه به پنج ایستگاه رسید. بهبود کیفیت هوا تنها به افت میزان دی‌اکسید نیتروژن محدود نمانده است. براساس تحلیل تازه گروه پژوهشی محیط‌زیست امپریال کالج لندن که در ژوئن۲۰۲۶ منتشر شد، در فاصله سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ غلظت ذرات معلق ریز با قطر کمتر از ۲.۵میکرون در لندن ۲۸درصد کاهش یافته است.

ارزش این روند هنگامی نمایان‌تر می‌شود که رشد جمعیت لندن را نیز در نظر بگیریم. براساس اطلاعات همین گزارش، جمعیت پایتخت انگلستان در فاصله سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۳ بیش از یک‌میلیون نفر افزایش یافته است؛ با این حال، غلظت دی‌اکسید نیتروژن در کنار خیابان‌ها نزدیک به نصف شد. این تغییر در حالی رقم خورده که در دیگر مناطق انگلستان، غلظت این آلاینده در همان بازه زمانی ۳۵درصد کاهش یافت.

شاخص‌های دیگر نیز بهبود کیفیت هوا را تایید می‌کنند. مجموع ساعاتی که غلظت دی‌اکسید نیتروژن در ایستگاه‌های پایش از حد مجاز ساعتی انگلستان عبور می‌کرد، از چهار هزار و ۱۳۰ساعت در سال۲۰۱۶ به تنها ۲۲ساعت در سال۲۰۲۳ رسید؛ کاهشی ۹۹درصدی. علاوه بر این، ارقام اولیه نشان می‌دهد میانگین سالانه دی‌اکسید نیتروژن در لندن طی سال۲۰۲۳ به پایین‌ترین سطح ثبت‌شده رسید؛ سطحی که حتی از میزان ثبت‌شده در نخستین سال همه‌گیری کرونا نیز کمتر بود. در همان سال، میانگین غلظت ذرات معلق ریز نیز در ایستگاه‌های فعال پایش شهر از هدف موقت سازمان جهانی بهداشت فراتر نرفت. جدا از کاهش ثبت‌شده آلودگی، شهرداری لندن تاثیر منطقه کم‌انتشار را نیز با استفاده از یک سناریوی فرضی ارزیابی کرده است. بر اساس این برآورد، غلظت دی‌اکسید نیتروژن در سال۲۰۲۴، در نتیجه اجرای این طرح و گسترش آن، در کل لندن ۲۷درصد و در مرکز شهر ۵۴درصد کمتر از میزانی بوده که در صورت اجرا نشدن طرح انتظار می‌رفت.

یکی از مهم‌ترین ابزارهای شهرداری لندن برای دستیابی به این نتایج، اجرای طرح منطقه بسیار کم‌انتشار موسوم به «ULEZ» بوده است. این طرح در آوریل۲۰۱۹ ابتدا در مرکز لندن به اجرا درآمد، در اکتبر۲۰۲۱ به مناطق داخلی شهر گسترش یافت و سرانجام در اوت۲۰۲۳ تمام لندن را دربرگرفت. همزمان با توسعه محدوده اجرای طرح، سهم خودروهایی که استانداردهای آلایندگی تعیین‌شده را رعایت می‌کنند نیز افزایش یافته است؛ به‌طوری‌که این نسبت از ۳۹درصد در سال۲۰۱۷ به حدود ۹۷درصد در آمارهای جدید رسیده است. همچنین پس از گسترش سراسری طرح در سال۲۰۲۳، شمار خودروهای غیرمنطبق با استانداردهای آلایندگی که روزانه در خیابان‌های لندن تردد می‌کنند، بیش از نصف کاهش یافته است.

از اتوبوس‌های برقی تا بازگشت سگ‌های آبی

اقدامات زیست‌محیطی لندن تنها به مهار آلودگی خودروها و سازگاری با گرما محدود نمی‌شود و حمل‌ونقل عمومی و توسعه فضای سبز را نیز دربرمی‌گیرد. در حوزه حمل‌ونقل، شمار اتوبوس‌های بدون آلایندگی این کلان‌شهر از ۳۰دستگاه در سال۲۰۱۶ به بیش از سه‌هزار دستگاه در ژوئن۲۰۲۶ رسیده است. افزون بر این، از ابتدای سال۲۰۲۱ تمام اتوبوس‌های فعال در لندن استانداردهای آلایندگی منطقه کم‌انتشار را رعایت می‌کنند. در کنار نوسازی ناوگان اتوبوس‌رانی، بیش از ۲۹هزار نقطه شارژ خودروهای برقی نیز در سطح شهر ایجاد شده است.

در حوزه توسعه فضای سبز، از سال۲۰۱۶ تاکنون منابع مالی لازم برای کاشت بیش از ۶۴۰هزار اصله درخت تامین شده و مدیریت شهری در ایجاد یا بهسازی فضاهای سبزی مشارکت داشته است که مساحت مجموع آنها با بیش از ۲هزار زمین فوتبال برابری می‌کند. گزارش شهرداری همچنین از ایجاد یا بهسازی ۹۰۰ هکتار فضای سبز خبر می‌دهد. از دیگر نکات چشم‌گیر این گزارش، بازگشت سگ‌های آبی به غرب لندن پس از حدود ۴۰۰ سال است. در منطقه پارادایز فیلدز در محله ایلینگ، سدهایی که این جانوران می‌سازند، به کاهش خطر سیل و خشکسالی کمک می‌کنند و زیستگاه مناسب‌تری برای دیگر گونه‌های حیات‌وحش فراهم می‌آورند.  در کنار این برنامه‌ها، «صندوق هوای پاک شهردار» نیز با هدف پشتیبانی مالی از طرح‌های محلی برای کاهش آلودگی فعالیت می‌کند. این صندوق که منابع آن از اعتبارات برنامه کیفیت هوای شهرداری لندن و بودجه سازمان حمل‌ونقل این شهر تامین می‌شود، تاکنون از بیش از ۱۰۰ پروژه در مناطق گوناگون حمایت کرده است.

مناطق شهری و شرکای اجرایی نیز با مشارکت مالی و فراهم آوردن امکانات، در پیشبرد این پروژه‌ها نقش دارند. ایجاد مسیرهای پاک، گسترش فضای سبز، افزایش جایگاه‌های شارژ خودروهای برقی و اجرای طرح «خیابان‌های مدرسه»، از جمله اقداماتی است که با کمک این صندوق دنبال شده است. این رویکرد نشان می‌دهد که مدیریت آلودگی هوا در لندن تنها به وضع مقررات در سطح شهر محدود نیست، بلکه پیگیری طرح‌های محلی و متناسب با نیاز هر محله نیز بخشی از سیاست زیست‌محیطی آن را شکل می‌دهد.