چین به دنبال سلطه بر جهان نیست

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-کسری غفوری: با شنیدن سخنان سیاستمداران و مدیران غول‌های فناوری در غرب، تشخیص اینکه کدام‌یک تهدید بزرگ‌تری برای بشریت به شمار می‌رود دشوار است: هوش مصنوعی سرکش یا حزب کمونیست چین؟ ماه سپتامبر، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا مدعی شد که اگر چین پیروز میدان شود، دیگر فردایی در کار نخواهد بود. داریو آمودی، مدیرعامل شرکت آنتروپیک هم پیشتازی احتمالی چین در هوش مصنوعی را خطری بزرگ خواند که می‌تواند پکن را به‌ویژه به لطف پهپادها در موقعیتی قرار دهد که از نظر نظامی بر دموکراسی‌ها چیره شود. مقامات دفاعی ناتو، بریتانیا و استرالیا نیز هشدارهای مشابهی داده‌اند تا کشورهای دموکراتیک از قافله عقب نمانند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا هم هرچند لحن آرام‌تری دارد، بارها با پیش کشیدن نام چین، از آمریکا خواسته است رهبری جهان در عرصه هوش مصنوعی را به دست بگیرد.

این موضع‌گیری‌ها که پکن قاطعانه ردشان کرده، چین را همچون ببری در کمین تصویر می‌کنند که منتظر فرصتی برای حمله و به زانو درآوردن دموکراسی‌های غربی نشسته است. پیش‌فرض همه آن‌ها این است که چین همان نسخه ابرقدرتی آمریکا را پی می‌گیرد و برای مهار رقبا و سرنگونی دولت‌های ناهمسو، در کانون‌های بحران جهان دست به مداخله نظامی می‌زند.

اما همان‌طور که بلومبرگ در واکاوی تحلیلی خود از دکترین راهبردی پکن نشان می‌دهد، نگاه چین به جهان در اساس بسیار درون‌گراتر از این تصورات است. جهان‌بینی حزب کمونیست زیر سایه «قرن تحقیر» شکل گرفته است، یعنی دورانی در قرن نوزدهم که بریتانیا، ژاپن، روسیه و دیگر قدرت‌های بیگانه بخش‌های بزرگی از خاک این کشور را بلعیدند. به همین خاطر، تمام تمرکز حزب حاکم بر کنترل قلمروهای مورد مناقشه، حفظ منافع اقتصادی و برداشتن هر مانعی از سر راه قدرت خویش است. این نگاه هرچند تهدیدی فوری برای تایوان و همسایگانی است که با پکن اختلاف ارضی دارند، در عین حال باعث می‌شود رهبران چین از ورود به درگیری نظامی مستقیم پرهیز کنند. این احتیاط در حالی است که پکن با تمام توان روی تسلیحات مدرن سرمایه‌گذاری می‌کند و عملیات‌های خود را درست تا لبه یک جنگ تمام‌عیار پیش می‌برد.

رهبران چین ترجیح می‌دهند گام‌به‌گام جلو بروند تا بدون برانگیختن واکنش‌های تلافی‌جویانه، منافع سیاسی خود را حفظ کنند. این رویکرد در سال ۲۰۲۲ و هنگام سفر نانسی پلوسی، رئیس وقت مجلس نمایندگان آمریکا به تایوان، به خوبی خود را نشان داد. وقتی چین در واکنش به این سفر رزمایش‌های نظامی برگزار کرد، غرب آن را اقدامی تهاجمی خواند، اما همین تحرکات در داخل چین دفاعی دیده می‌شد. پکن نگران بود که یک واکنش منفعلانه، طرح شی جین‌پینگ برای «احیای عظمت ملی» را به خطر بیندازد. از نگاه چینی‌ها، سفر پلوسی حرکتی خصمانه بود که استقلال‌طلبان تایوان را جسورتر می‌کرد.

سایه تاریخ بر سیاست خارجی پکن

چین از دوران باستان هم علاقه چندانی نداشت که جان و مال خود را در سرزمین‌های دوردست هزینه کند و در عوض ترجیح می‌داد همسایگانش را به دولت‌های خراج‌گزار تبدیل کند و برای دور نگه داشتن تهدیدها، کمربندهای حائل بسازد. حتی وقتی پکن در بحران‌های مناطق دوردست وارد عمل می‌شود، گام‌هایش را طوری برمی‌دارد که منافع ژئوپلیتیکی بلندمدت خود را با کمترین هزینه دیپلماتیک تامین کند. برای نمونه، حمایت اقتصادی از روسیه در جنگ اوکراین، شریکی امنیتی برای روزی دست‌وپا می‌کند که شاید چین بر سر تایوان با آمریکا رودررو شود.

با وجود تمام تفاوت‌ها، موقعیت امروز چین در صحنه جهانی شباهت چشمگیری به وضعیت آمریکا در اوایل قرن بیستم دارد. پکن نیز مانند واشنگتن در آن دوران، می‌کوشد در عین تأمین منافع اقتصادی روبه‌گسترش خود از ورود به درگیری‌های نظامی مستقیم با قدرت‌های بزرگ بپرهیزد تا با پیامدهای منفی آن در داخل کشور مواجه نشود. انزواطلبی سنتی آمریکا نخست با هدف قرار گرفتن شهروندانش توسط آلمان و افشای طرح ائتلاف برلین با مکزیک، که پای واشنگتن را به جنگ جهانی اول باز کرد، ترک برداشت و سرانجام با حمله ژاپن به پرل‌هاربر در سال ۱۹۴۱، در میانه جنگ جهانی دوم به‌کلی فروپاشید. پس از پایان آن جنگ، واشنگتن فرایند دموکراسی‌سازی را در ژاپن و آلمان پیش برد و هم‌زمان برای حفظ ثبات بین‌المللی، نقشی محوری در پایه‌گذاری نهادهایی چون سازمان ملل، صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی ایفا کرد.

چین نزدیک به پنجاه سال است که وارد هیچ جنگی نشده و شمار پایگاه‌های نظامی خارجی‌اش اندک، اما رو به افزایش است. پکن تلاش می‌کند بی‌آنکه در منازعات خارجی گرفتار شود، نهادهای تازه‌ای متناسب با منافع خود در حوزه‌هایی مثل سیاست‌گذاری هوش مصنوعی، دیپلماسی بین‌المللی، زیرساخت‌ها و توسعه بازارهای نوظهور بسازد. البته این پرسش همچنان باقی است که با گسترش ردپای اقتصادی و نظامی چین، این رویکرد تا کی دوام می‌آورد، به‌ویژه اگر شهروندان یا دارایی‌هایش در گوشه‌ای از جهان هدف حمله قرار بگیرند. فعلاً تمرکز پکن بر تایوان، چهارده کشور همسایه و کشورهایی است که در دریاهای پیرامونی با آن اختلاف ارضی دارند. به جز مداخلات نظامی در سریلانکا و دیگر پادشاهی‌های اقیانوس هند در حدود ششصد سال پیش، چین به ندرت قدرت نظامی خود را فراتر از مرزهای پیرامونی‌اش به رخ کشیده است.

اگر سناریوهای آخرالزمانی کنار گذاشته شوند، خطر واقعی‌ترِ قدرت گرفتن چین برای غرب، حرکت آهسته، بی‌سروصدا و حساب‌شده حزب کمونیست برای همسو کردن جهان با منافع پکن است، روندی که از نگاه پایتخت‌های غربی دنیا را به جای امن‌تری برای حکومت‌های اقتدارگرای تک‌حزبی تبدیل می‌کند.

احیای نظم از دل آشوب به سبک شی

شی جین‌پینگ در سال ۲۰۲۲ و در نخستین سفرش به هنگ‌کنگ پس از اعتراضات دموکراسی‌خواهانه سال ۲۰۱۹، اعلام کرد که این مستعمره پیشین بریتانیا از «آشوب به نظم» رسیده است. این واژه‌ها در فرهنگ سیاسی چین بار معنایی عمیقی دارند. هزاران سال، امپراتوران چین برای اینکه نشان دهند از «فرمان آسمان» برخوردارند، تلاش می‌کردند از دل آشوب (لوآن)، نظم (ژی) بیرون بکشند. این سنت فکری حتی پس از سال ۱۹۴۹ که حزب کمونیست به رهبری مائو تسه‌تونگ جمهوری خلق چین را بنا نهاد و بسیاری از میراث امپراتوری را برانداخت، همچنان زنده ماند.

مائو با پایان دادن به جنگ داخلی و کوتاه کردن دست بیگانگان، نظم را به معنای کلی آن برگرداند، اما در ادامه حکومت بیست‌وهفت ساله خود، در جریان انقلاب فرهنگی از «آشوب» به عنوان سلاحی برای ساختن آنچه «وضعیت عالی» می‌نامید، استفاده کرد. حاصلی که آن سیاست به بار آورد، ویرانی اجتماعی و فروپاشی اقتصادی بود و همین تجربه تلخ، رهبران بعدی را واداشت تا دوباره حفظ ثبات را در اولویت بگذارند.

شی جین‌پینگ کوشیده است نظم مورد نظرش را با ترکیبی از سه عنصر برقرار کند: آرمان‌های مارکسیستی که سطحی از برابری را تضمین می‌کنند، مرجعیت اخلاقی کنفوسیوسی در قالب ایده «آینده مشترک برای بشریت»، و احیای مکتب «قانون‌گرایی». قانون‌گرایی رشته‌ای باستانی در اندیشه سیاسی چین است که راه اعمال قدرت دولت را در قوانین سخت‌گیرانه و مجازات‌های سنگین می‌بیند و در عمل، به معنای حکومت از طریق قانون است. این رویکرد در اعتراضات سال ۲۰۱۹ هنگ‌کنگ کاملاً مشهود بود. روش پکن در آن بحران، تفاوت آشکاری با سرکوب نظامی و خونین میدان تیان‌آن‌من در دوران دنگ شیائوپینگ در سه دهه قبل داشت، هرچند هدف نهایی هر دو یکی بود.

در نسخه شی برای بازگرداندن نظم، در تمام ماه‌هایی که معترضان بزرگراه‌ها را می‌بستند، به ایستگاه‌های مترو آسیب می‌زدند و با پلیس درگیر می‌شدند، سربازان چینی مستقر در پادگان قلب منطقه مالی هنگ‌کنگ از جای خود تکان نخوردند. سال بعد، وقتی تب‌وتاب اعتراضات تا حدی به خاطر شیوع کرونا فروکش کرد، شی قانون امنیت ملی را به اجرا گذاشت و عملاً هر نوع مخالفتی را جرم اعلام کرد. حالا چهره‌های شاخصی مثل جیمی لای، غول رسانه‌ای هنگ‌کنگ، به استناد قوانین مبهمی درباره براندازی یا تبانی با بیگانگان، در معرض محکومیت به حبس طولانی‌مدت هستند.

مهار نارضایتی با مشت آهنین قانون

شی در دیگر مناطق ناآرام چین هم به همین شکل از صحنه‌های خونین پرهیز کرده و برای خاموش کردن صدای مخالفان، به قوانین امنیتی کش‌دار و لشکری از نیروهای پلیس مجهز به سامانه‌های نظارتی مبتنی بر هوش مصنوعی متکی بوده است. در منطقه سین‌کیانگ در غرب چین، پکن به نوعی از نسل‌کشی علیه اقلیت مسلمان اویغور متهم است که البته با کشتارهای دسته‌جمعی در آلمان نازی یا رواندا تفاوت دارد. این اتهامات به تلاش حزب کمونیست برای حل کردن اجباری هویت اویغورها در فرهنگ رسمی چین برمی‌گردد که با ابزارهایی مثل اردوگاه‌های بازآموزی، کنترل اجباری زادوولد و ممنوعیت ریش بلند و نماز خواندن در اماکن عمومی پیش برده می‌شود.

اما از دید پکن که اتهام نسل‌کشی را از اساس رد می‌کند، سخت‌گیری‌ها در سین‌کیانگ صرفاً برای برقراری دوباره نظم پس از موج حملات تروریستی اوایل دهه ۲۰۱۰ در پکن و دیگر شهرهای بزرگ بوده است. شی در سفر سال ۲۰۲۳ خود به این منطقه تاکید کرد که نظم هنوز به طور کامل برقرار نشده و ادغام باورهای دینی در فرهنگ چینی و گسترش زبان ماندارین تلاش بیشتری صورت گیرد. او همین الگو را در تبت و مغولستان داخلی هم پیاده کرده و امسال با تصویب «قانون وحدت قومی»، اولویت زبان ماندارین و برتری هویت ملی واحد بر خودمختاری‌های محلی را رسمیت قانونی بخشیده است.

با این همه، از نگاه شی جین‌پینگ، بزرگ‌ترین کانون باقی‌مانده آشوب در حیاط‌خلوت چین همچنان تایوان است و تلاش او برای تحمیل نظم بر این جزیره، امروز به بزرگ‌ترین منشأ دلهره در سیاست جهانی تبدیل شده است.

معمای تایوان و بازی در منطقه خاکستری

اواخر سال ۲۰۲۲ که نانسی پلوسی با اسکورت جنگنده‌های آمریکایی راهی تایپه شد، احساسات ناسیونالیستی در چین به نقطه جوش رسید. هو شیجین، سردبیر پیشین و سرشناس روزنامه گلوبال تایمز وابسته به حزب کمونیست، این سفر را به یک تهاجم نظامی تشبیه کرد و نوشت ارتش آزادی‌بخش خلق حق دارد هواپیمای او را ساقط کند. وقتی سفر پلوسی طبق برنامه انجام شد، بسیاری از چینی‌ها از اینکه دولت نتوانسته جلوی او را بگیرد سرخورده شدند و موجی از انتقاد و خودکاوی در کشور به راه افتاد. هوآ چونیینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین، در واکنش به این فضای ناامیدی گفت که مردم چین «میهن‌پرستانی منطقی» هستند.

هرچند چین بلافاصله پس از این سفر دست به نمایش‌های نظامی کم‌سابقه‌ای در اطراف تایوان زد، این ماجرا نشان داد که پکن همچنان کارزار فشار تدریجی را ترجیح می‌دهد. طراحان نظامی آمریکا هم که زمانی گمان می‌کردند شی در سال ۲۰۲۷ علیه تایوان دست به اقدام خواهد زد، حالا دیگر جدول زمانی مشخصی برای الحاق این جزیره متصور نیستند.

در عوض، نگاه‌ها به سال ۲۰۴۹ یعنی صدمین سالگرد تاسیس جمهوری خلق چین دوخته شده است. شی این تاریخ را برای تحقق «احیای عظمت ملی» هدف‌گذاری کرده است و تا روزی که تایوان بیرون از کنترل پکن باشد، رسیدن به این هدف ممکن نخواهد بود. برای رهبران حزب کمونیست، تایوان نقطه تلاقی دو زخم کهنه است: کار ناتمام جنگ داخلی چین و یادگار ماندگار قرن تحقیر. در کنار ملاحظات امنیت ملی برای تصرف این جزیره، دولت شی در سند راهبردی سال ۲۰۲۲ خود این گره را هم در چارچوب بیرون کشیدن نظم از دل آشوب تعریف کرد و نوشت که «مسئله تایوان از دل ضعف و آشفتگی ملت ما سر برآورد و با تحقق احیای عظمت ملی، حل‌وفصل خواهد شد.»

پکن پیش از توسل به لشکرکشی، اهرم‌های زیادی در دست دارد. احیای عظمت ملی نیازمند اقتصادی نیرومند است و اگر چین در باتلاق یک جنگ پرهزینه و تحریم‌های بین‌المللی گیر بیفتد، این رویا ممکن است بر باد برود. روزنامه فایننشال تایمز در سال ۲۰۲۳ گزارش داد که شی به اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا گفته است آمریکا سعی دارد چین را فریب دهد تا به تایوان حمله کند، اما او در این تله نخواهد افتاد.

زمین‌گیر شدن روسیه در اوکراین و گرفتاری واشنگتن در جنگ آمریکا علیه ایران، این نگرانی را در پکن پررنگ‌تر کرده است که جنگ بر سر تایوان می‌تواند آشوب به مراتب بزرگ‌تری به پا کند. به همین دلیل، پکن در کنار تقویت زرادخانه نظامی خود، بیش از پیش به تاکتیک‌های «منطقه خاکستری» و جنگ حقوقی روی آورده است. چین با ادعای حاکمیت بر تنگه تایوان، به گارد ساحلی خود دستور داده است کشتی‌های تجاری عبوری را ملزم به معرفی خود کند. این حرکت، گامی برای تدارک قرنطینه دریایی جزیره با خون‌ریزی کمتر است.

چین هم‌زمان هزینه رابطه با تایوان را برای دیگر کشورها بالا برده و آن‌ها را تحت فشار گذاشته است تا گذرنامه‌های تایوانی را به رسمیت نشناسند. شی فشارها بر واشنگتن را هم بیشتر کرده تا فروش سلاح به تایپه را متوقف کند و به لای چینگ‌ته، رئیس‌جمهور تایوان، حتی اجازه توقف‌های کوتاه ترانزیتی در خاک آمریکا را ندهد. هرچند سیاست رسمی آمریکا تغییر نکرده و ارسال سلاح ادامه دارد، پکن توانسته است چهره‌های کلیدی هر دو حزب آمریکا و از جمله شخص ترامپ را درباره ارزش دفاع از این جزیره دموکراتیک به تردید بیندازد.

رئیس‌جمهور آمریکا در ماه مه و پس از دیدار با شی در پکن، در پاسخ به پرسشی درباره تایوان، بدبینی دیرینه خود را تکرار کرد و گفت: «آخرین چیزی که ما الان به آن نیاز داریم، جنگی در فاصله نه هزار و پانصد مایلی است.»

صدور الگوی ثبات چینی به عرصه بین‌الملل

به ندرت پیش می‌آید که شی جین‌پینگ در انظار عمومی از کوره دربرود و از متن‌های از پیش نوشته‌شده فاصله بگیرد. به همین خاطر، مشاجره او با جاستین ترودو، نخست‌وزیر پیشین کانادا در سال ۲۰۲۲ بسیار در یادها ماند. شی در حاشیه نشست گروه بیست در اندونزی، از طریق مترجمش ترودو را بابت لو دادن محتوای یک گفت‌وگوی حساس دیپلماتیک درباره سلامت انتخابات سرزنش کرد. ترودو در پاسخ گفت که کانادا به گفت‌وگوی آزاد، علنی و صریح باور دارد. شی در حالی که برای تاکید هر دو دستش را بالا آورده بود، حرف آخر را زد و گفت: «بیایید اول شرایطش را فراهم کنیم.»

این جمله کوتاه، عصاره نگاهی است که چین می‌خواهد جهان را با آن اداره کند. از دید پکن، حکمرانی جهانی امتداد همان نظم داخلی است و هدفش ساختن محیطی کنترل‌شده و به دور از بی‌ثباتی‌هایی است که مقولاتی مثل آزادی بیان غربی به دنبال می‌آورند. در این چارچوب، داشتن روابط گرم با پکن مشروط به این است که کشورها به منافع بنیادین چین احترام بگذارند و از انتقادهای علنی که حزب کمونیست را شرمسار کند یا پایه‌های قدرتش را بلرزاند، پرهیز کنند.

طرح‌های کلان چین برای همکاری‌های بین‌المللی، از جمله چارچوب سیاست خارجی موسوم به «ابتکار حکمرانی جهانی» با شعار ساختن جهانی چندقطبی، برابر و منظم، همگی بر این باور حزب کمونیست استوارند که مشروعیت سیاسی از دل دولتی مقتدر بیرون می‌آید که زندگی مردم را بهبود می‌بخشد، نه از اجماع دموکراتیک یا آزادی‌های فردی. چین با باز گذاشتن درهای مشارکت به روی همه کشورها و توزیع منافع اقتصادی، توانسته است رضایت و همراهی ده‌ها اقتصاد کوچک‌تر را که اغلب از چشم غرب دور می‌مانند، جلب کند.

پکن برخلاف واشنگتن علاقه‌ای به تغییر رژیم‌های سیاسی در دیگر کشورها ندارد، هرچند دولت‌های همسو با خود را ترجیح می‌دهد. برای چین فرقی نمی‌کند طرف مقابلش یک دموکراسی باشد یا دیکتاتوری. خواسته اصلی پکن این است که کشورها خط قرمزش درباره تایوان را رعایت کنند و با هموار کردن مسیر رشد اقتصادی چین، به رفع تهدیدها علیه حزب کمونیست کمک کنند. با این متر و معیار، چین در دوران ترامپ چه در میدان سیاست و اقتصاد و چه در رقابت سرنوشت‌ساز هوش مصنوعی، دستاوردهای بزرگی به جیب زده است.

نخست اینکه امروز بیشتر کشورها ملاحظات پکن درباره تایوان را رعایت می‌کنند و در مقایسه با آمریکا، نگاه مثبت‌تری به چین دارند. نظرسنجی امسال موسسه پیو در سی‌وشش کشور نشان داد که در بیشتر آن‌ها، وجهه آمریکا بدتر از چین است و گروهی از کشورهای با درآمد متوسط هم پکن را شریکی قابل اعتمادتر از واشنگتن می‌دانند.

دوم اینکه همان ترس از پیامدهای ناخواسته که دست حزب کمونیست را از اقدامات رادیکال در تایوان بسته، در حوزه هوش مصنوعی هم کارگر افتاده است. عالی‌ترین مقام اطلاعاتی چین در مقاله‌ای که ماه سپتامبر درباره «توسعه منظم» هوش مصنوعی نوشت، تهدید علیه «امنیت سیاسی» را اصلی‌ترین خطر این فناوری برشمرد. این نگاه نشان می‌دهد که اگر حزب حاکم احساس خطر کند، به‌سرعت واکنش نشان خواهد داد. چین همین حالا هم با اصرار بر ساخت تراشه‌های پیشرفته بومی به جای خرید انبوه محصولات انویدیا، با دست خود سرعت حرکتش را پایین آورده است.

شاید بزرگ‌ترین دلیل اینکه هراس‌افکنی‌ها درباره چین دیگر خریداری ندارد، این باشد که خود آمریکا در حال الگوبرداری از همان رفتارهایی است که روزی محکومشان می‌کرد. استفاده مکرر ترامپ از زورگویی اقتصادی و تهدیدهای نظامی، در کنار فرسایش هنجارهای دموکراتیک، نظم جهانی پس از جنگ جهانی دوم را از درون تهی کرده است. از این زاویه، آن فردای هولناکی که بابتش هشدار می‌دادند، همین حالا هم از راه رسیده است.