«طرح دیوانه‌وار» یا «توافق»؛ تنش ایران و آمریکا به کجا می‌انجامد؟

 منابع آگاه به روزنامه وال استریت ژورنال گفته اند، فرمانده ارشد ایالات متحده در خاورمیانه روز پنجشنبه با حضور در کاخ سفید، رئیس‌جمهور این کشور، دونالد ترامپ، را در جریان گزینه‌های نظامی علیه ایران قرار داد. این دیدار حضوری در حالی انجام شد که ایالات متحده در حال بررسی امکان ازسرگیری عملیات‌های نظامی گسترده است.

در این جلسه، علاوه بر دریادار برد کوپر، فرمانده سنتکام، پیت هگست، وزیر دفاع و ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش، نیز حضور داشتند. به گفته برخی از منابع، دیگر اعضای کابینه نیز در این نشست شرکت داشتند و موضوعاتی همچون تداوم محاصره (اعمال‌شده توسط آمریکا) مورد بحث قرار گرفت. به گفته یکی از این منابع، این نشستِ سطح بالا در پی جلسه‌ای دیگر در روز چهارشنبه در کاخ سفید برگزار شد که طی آن، مقامات نظامی با جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، دیدار کرده بودند.

 رویکردی دوگانه

دو مقام آمریکایی هم به باراک راوید، گزارش گر آکسیوس گفته اند ، دریاسالار برد کوپر روز پنجشنبه گزارشی درباره وضعیت جنگ با ایران به پرزیدنت ترامپ ارائه کرد. تمرکز این گزارش بر محاصره دریاییِ در حال اجرا بود. به نوشته راوید، اکنون به نظر می رسد ترامپ همان‌طور که پیش از «عملیات چکش نیمه‌شب» در ژوئن ۲۰۲۵ و «عملیات خشم حماسی» در ماه فوریه انجام داده بود - اکنون رویکردی دوگانه را دنبال می‌کند: او هم‌زمان برای دستیابی به توافقی جهت ازسرگیری مذاکرات صلح تلاش می‌کند و در عین حال، خود را برای احتمال ازسرگیری عملیات‌های رزمی گسترده پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آماده می‌سازد.

به گفته مقامات آمریکایی، ترامپ در این جلسه می‌خواست مستقیماً از فرمانده سنتکام بشنود که آیا محاصره دریایی مؤثر بوده است یا خیر. کوپر همچنین ترامپ را در جریان عملیات نظامیِ هدایت نفت‌کش‌ها به خارج از تنگه هرمز و به سمت بازارهای جهانی انرژی قرار داد. علاوه بر این، او گزارشی از روند کارزار فشار اقتصادی ارائه کرد که ارتش با همکاری وزارت خزانه‌داری در حال اجرای آن است. به گفته منابع آکسیوس، علاوه بر پیت هگست و  ژنرال دن کین، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، استیو ویتکاف، فرستاده کاخ سفید، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، کریس رایت، وزیر انرژی و سوزی وایلز، رئیس دفتر کاخ سفید، نیز در این جلسه شرکت کردند.

این در حالی است که گروهی از میانجی‌های منطقه‌ای به رهبری قطر در تلاشند تا ایالات متحده و ایران را متقاعد کنند که به جای ازسرگیری جنگ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، به سمت مذاکره حرکت کنند. یک منبع منطقه‌ای گفت: «این میانجی‌گری در مرحله بسیار حساسی قرار دارد.» میانجی‌های قطری اخیراً نامه‌ای از سوی جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، تحویل دادند. ونس در این نامه پیشنهاد ازسرگیری مذاکرات را مطرح کرد، اما تأکید نمود که هرگونه گفت‌وگویی باید به مسئله برنامه هسته‌ای ایران نیز بپردازد.

​طرح «دیوانه وار» یا «بسیار نزدیک» به توافق؟

به گفته یک منبع آگاه، ترامپ و ونس روز چهارشنبه دیدار کردند تا درباره یک اقدام احتمالیِ حسن نیت در قبال ایران - مانند ارسال اقلام بشردوستانه نظیر مواد غذایی و دارو - گفتگو کنند. ترامپ بعداً در همان روز، به‌طور علنی از این ایده حمایت کرد. تام باراک، سفیر ایالات متحده در ترکیه، روز پنجشنبه به شبکه سی‌ان‌ان گفت که آمریکا و ایران برای دستیابی به توافقی جهت کاهش تنش‌ها «بسیار نزدیک» شده‌اند. او گفت: «به گمانم ما بسیار نزدیک به نقطه‌ای هستیم که بتوانیم بگوییم: "بیایید یک وقفه ایجاد کنیم." قرار نیست بلافاصله به یک راه‌حل جامع دست یابیم، اما می‌توانیم به منطقه فرصت دهیم تا روند خاص خود را پیدا کند.»

پیش از این وال استریت ژورنال گزارش داده بود که مقامات دولت ترامپ به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس گفته‌اند که باید برای یک کارزار نظامی کوتاه اما شدید پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آماده باشند. این روزنامه همچنین نوشت که جی‌دی ونس در تلاشی برای احیای مذاکرات صلح، اقدام به ارسال نامه به یکی از مقامات ایران کرده است.

این گفتگوها در کاخ سفید در حالی صورت می‌گیرد که برخی از اعضای کنگره آمریکا ابراز نگرانی کرده‌اند که ترامپ ممکن است به‌زودی درگیری با تهران را از سر بگیرد. سناتور کریس مورفی، دموکراتِ ایالت کنتیکت — که گفته است پیش‌تر در جریان برخی از این طرح‌های طبقه‌بندی‌شده قرار گرفته بود — این برنامه‌ها را «دیوانه‌وار» توصیف کرد. مورفی روز چهارشنبه در نشستی در مؤسسه خاورمیانه گفت: «این کار به تشدید ویرانگر تنش‌ها و احتمالاً نابودی پایبندی ما به حاکمیت قانون منجر خواهد شد.»

ایران به‌طور علنی و همچنین در پیام‌های دیپلماتیکِ غیرعلنی هشدار داده که در واکنش به هرگونه حمله از سوی ایالات متحده، طیف گسترده‌ای از اهداف متعلق به آمریکا و کشورهای حوزه خلیج فارس را در منطقه هدف قرار خواهد داد. تهران همچنین با استفاده از قطعات ذخیره‌شده در تأسیسات زیرزمینی، تولید موشک‌های بالستیک را از سر گرفته و تلاش‌های خود را برای هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی در خاورمیانه تشدید کرده است.

پنتاگون در هفته‌های اخیر با ارسال سامانه‌های پدافند هوایی، مهمات و تدارکات بیشتر به خاورمیانه، زمینه‌ را برای یک کارزار جدید فراهم کرده است. به گزارش «وال استریت ژورنال»، این نهاد همچنین برخی از نیروهای نظامی را از پایگاه‌هایی که در آن‌ها آسیب‌پذیر محسوب می‌شدند، به مکان‌های امن‌تر منتقل کرده است.

همه چیز در گروی پاسخ تهران؟

در این شرایط، پارتریک وینتور، سردبیر دیپلماتیک گاردین نوشت: نامه جی‌دی ونس ممکن است آخرین فرصت برای جلوگیری از درگیری جدید میان ایالات متحده و ایران باشد و امیدها برای جلوگیری از یک درگیری بزرگ و جدید میان ایران و ایالات متحده، پس از انتخابات میان‌دوره‌ای روز سه‌شنبه، ممکن است به پاسخ ایران به نامه‌ای شخصی از سوی معاون رئیس‌جمهور آمریکا، بستگی داشته باشد؛ نامه‌ای که در آن پیشنهاد از سرگیری دیپلماسی مطرح شده است.

این نامه که پس از میانجی‌گری‌هایی با محوریت قطر نوشته شده، روز یکشنبه برای محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، ارسال گردید. در این نامه از تهران خواسته شده است تا در ازای کاهش تحریم‌های آمریکا، در آغاز فرآیندی که به بازگشایی تنگه هرمز ظرف هفت روز می‌انجامد، نسبت به برنامه هسته‌ای خود تعهداتی بدهد. انتظار می‌رود پاسخ ایران به‌زودی ارائه شود؛ اما تهران تمایلی ندارد که در قبال اقداماتی از سوی آمریکا که قابل بازگشت هستند (مانند لغو تحریم‌های صادرات نفت ایران)، تعهداتی پیش‌دستانه و غیرقابل‌بازگشت در مورد برنامه هسته‌ای خود بپذیرد (مانند صادرات ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود به کشوری ثالث).

در این میان، بحث‌هایی پیرامون نوعی تضمین از سوی طرفی ثالث مطرح شده است تا پایبندی هر دو طرف به تعهداتشان تضمین شود؛ در این راستا، اغلب از چین به عنوان تنها کشوری یاد می‌شود که از جایگاه کافی برای ارائه چنین تضمینی برخوردار است. با این همه، بازگشت جی‌دی ونس — که نسبت به جنگ رویکردی تردیدآمیز دارد — به میز مذاکره، حائز اهمیت است و نشان می‌دهد که ایالات متحده هنوز دیپلماسی را کنار نگذاشته است.

محمد قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران، در واکنش به خواسته‌های آمریکا در خصوص ترتیب و توالی اقدامات، در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت: «شرایط ایران بارها و به‌صراحت به میانجی‌ها اعلام شده است. سیاست "چماق و هویج" هیچ تأثیری بر ایران ندارد. پیشرفت تنها زمانی حاصل می‌شود که با هفت شرط ایران موافقت شود.»

این شروط شامل لغو تحریم‌ها، رفع توقیف دارایی‌ها و پایان دادن به جنگ در تمامی جبهه‌هاست؛ عبارتی که مستلزم برقراری آتش‌بس از سوی اسرائیل در لبنان است. ایالات متحده خواستار تعهداتی مشخص و زودهنگام (در همان گام‌های نخست) در خصوص حذف ذخایر اورانیوم بسیار غنی‌شده ایران است. تهران تمایلی به از دست دادن اهرم چانه‌زنی خود ندارد و همچنین در برابر بازگشت بازرسان هسته‌ای سازمان ملل مقاومت می‌کند؛ چرا که بیم آن دارد که این بازرسان اطلاعاتی را درباره محل نگهداری و وضعیت این ذخایر در اختیار ایالات متحده قرار دهند. ایران پیشنهاد کرده است که این ذخایر را رقیق (تبدیل به غنای پایین‌تر) کند، به‌گونه‌ای که دیگر برای ساخت سلاح هسته‌ای قابل استفاده نباشند.

برای اینکه سومین حمله ایالات متحده در طول دو سال اخیر دارای منطقی باشد یا چشم‌اندازی برای وادار کردن ایران به تسلیم ایجاد کند، این طرح مستلزم آن است که ایالات متحده — احتمالاً با همکاری یک دولت موقت در اسرائیل — به اهدافی حمله کند که پیش‌تر جزو اهداف ممنوعه (خط قرمز) محسوب می‌شدند. کشورهای اروپایی در این حملات مشارکت نخواهند کرد، اما دیدگاه کشورهای حاشیه خلیج فارس -که اهداف اصلی اقدامات تلافی‌جویانه ایران خواهند بود- نقشی کلیدی ایفا خواهد کرد. به همین سبب است که هشدار سناتور کریس مورفی اهمیت پیدا می کند.  ایران برنامه‌های دقیقی برای مقابله‌به‌مثل علیه منافع ایالات متحده در منطقه تدارک دیده است که شامل حمله به کابل‌های اینترنت و شبکه‌های برق در سراسر منطقه خلیج فارس می‌شود.

تغییر احتمالی در دیدگاه واشنگتن نسبت به کانون‌های قدرت و نفوذ در تهران

نکته قابل توجه اینکه نامه ونس نه برای قالیباف یا وزیر امور خارجه، عباس عراقچی، بلکه برای رضایی ارسال شد؛ زیرا واشنگتن بر این باور است که قدرت تصمیم‌گیری در دست کسانی است که بیشترین نزدیکی را به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دارند. در عمل، ایران تلاش می‌کند تا تصمیمات را از طریق اجماع در بالاترین سطح حکومت و در قالب کمیته‌ای متشکل از شش عضو کلیدی اتخاذ کند.

در این رابطه، حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر مسائل ایران در گروه بین‌المللی بحران، به شبکه الجزیره گفت که اقدام ونس در ارسال نامه خطاب به رضایی، حائز اهمیت است و می‌تواند نشان‌دهنده تغییری احتمالی در دیدگاه واشنگتن نسبت به کانون‌های قدرت و نفوذ در تهران باشد. او گفت: «این موضوع می‌تواند بیانگر آن باشد که آمریکایی‌ها معتقدند تغییرات در پویایی‌های قدرت داخلی تهران، چشم‌انداز بهتری را برای دستیابی به نتایج از طریق تعامل مستقیم با رضایی فراهم کرده است.»

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور ایالات متحده، در کنار شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، و شیخ محمد بن عبدالرحمن بن جاسم آل ثانی، نخست‌وزیر قطر، در آغاز نشستی میان آمریکا، ایران، پاکستان و قطر در سوئیس، ۲۱ ژوئن ۲۰۲۶ /عکس از رویترز

ونس همواره نسبت به ترامپ، تمایل کمتری به درگیری نظامی طولانی‌مدت با ایران نشان داده است. بر اساس گزارش‌ها، اگرچه او در ظاهر از جنگ حمایت می‌کرد، اما ترجیح می‌داد پیش از آنکه ایالات متحده در ماه فوریه در جنگ علیه ایران به اسرائیل بپیوندد، دیپلماسی فشرده‌تری دنبال شود. طبق گزارش رسانه‌های آمریکایی، او پس از آن نیز به‌طور خصوصی نسبت به یک درگیری طولانی‌مدت ابراز نگرانی کرده است. با این حال، در مورد نقش ترامپ در این اقدام اخیر ونس، روایت‌های متناقضی وجود دارد. وال استریت ژورنال گزارش داده که ترامپ به ونس دستور داده بود این نامه را برای رضایی ارسال کند، اما ترامپ بعداً این موضوع را تکذیب کرد.

علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه بین‌المللی بحران، به شبکه الجزیره گفت که تهران، ونس را فردی می‌داند که «هم به رئیس‌جمهور دسترسی دارد و هم نسبت به هزینه‌های شکست آگاه است». به گفته واعظ: «برخلاف ترامپ که تشدید تنش را ابزاری برای اعمال فشار می‌بیند، به نظر می‌رسد ونس بیشتر متوجه بازدهی رو به کاهشِ این رویکرد است. با این حال، وجود یک پیام‌رسانِ موجه‌تر به تنهایی نمی‌تواند شکافِ ناشی از اختلافات بنیادین را پر کند.»پ

وزبه پارسی، تحلیلگر مسائل ایران و پژوهشگر وابسته به گروه تاریخ و مطالعات حقوق بشر در دانشگاه لوند سوئد، ونس را «صدای عقلانیت» در قبال ایران در دولت ترامپ توصیف کرد و گفت که پیام‌های او «کمترین نوسان و غیرقابل‌پیش‌بینی‌بودن» را داشته‌اند. با این حال، پارسی به الجزیره گفت که جایگاه ونس «هرگز آن‌قدر مستحکم نبوده که بتواند واقعاً بر ترامپ تأثیر بگذارد». او افزود: «بنابراین، اگرچه حضور ونس در مقایسه با سایر افراد دولت ترامپ، تصویر بهتری ارائه می‌دهد، اما بعید می‌دانم که مقامات ایرانی تا زمانی که ونس عملاً نتواند به تنهایی دستاوردی کسب کند، اعتبار چندانی برای این‌گونه تماس‌ها قائل شوند.»

عزیزی نیز اظهار داشت که تهران به محدودیت‌های نفوذ ونس در دولت ترامپ واقف است. او گفت: «با وجود مخالفت‌ها و دیدگاه‌های متفاوت ونس، ما شاهد وقوع دو جنگ در کمتر از یک سال بوده‌ایم. به همین دلیل، معتقدم که مقامات در تهران همچنان با بدبینیِ قابل‌توجهی به ابتکارات و تهدیدهای نظامی ایالات متحده می‌نگرد.» عزیزی افزود: «در نهایت، ترامپ تصمیم‌گیرنده اصلی است؛ و این واقعیت که او فردی غیرقابل پیش‌بینی است و اعتماد به او دشوار می‌باشد، همچنان عاملی کلیدی در شکل‌دهی به تصمیم‌گیری‌های ایران در مقطع کنونی به شمار می‌رود.»

از اردک لنگ به اردک آتشین؛، چرا ترامپ به کشورهای حوزه خلیج فارس هشدار «آماده باش» داد؟

گزارش‌ها حاکی از آن است که ترامپ به متحدان خود در منطقه خلیج فارس گفته است که برای درگیری‌های احتمالیِ دوباره آماده شوند؛ چرا که نشانه‌هایی وجود دارد مبنی بر اینکه آن‌ها ممکن است بیش از پیش در معرض اقدامات تلافی‌جویانه ایران قرار گیرند. تهران بارها هشدار داده است که در صورت وقوع موج جدیدی از حملات آمریکا و اسرائیل، واکنشی به‌مراتب شدیدتر نشان خواهد داد؛ واکنشی که می‌تواند شامل هدف قرار دادن تأسیسات نفتی، کابل‌های زیردریایی، مراکز داده و تأسیسات مرتبط با هوش مصنوعی در منطقه خلیج فارس باشد.

مهدی محمدی، مشاور محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران، در اظهاراتی در تاریخ ۲۱ اکتبر گفت: «استراتژی ما "عدم وجود خط قرمز" است.» در همین فضا، کشورهای حوزه خلیج فارس فعالیت‌های دیپلماتیک خود با ایران را افزایش داده‌اند؛ به‌طوری که روز دوشنبه، دیپلمات‌هایی از عربستان سعودی و قطر، به همراه مقاماتی از پاکستان و ترکیه، در تهران با مقامات ایرانی به گفتگو نشستند. اکنون این پرسش در میان است که آیا پس از انتخابات میان‌دوره‌ایِ هفته آینده، احتمال حمله ایالات متحده وجود دارد؟

به گفته واعظ، این خطر «به‌طور خطرناکی بالاست» و انتخابات سوم نوامبر ممکن است که نشان‌دهنده «پایان خویشتن‌داری سیاسی ترامپ» باشد. واعظ گفت: «ماشین نظامی در حال آماده‌سازی است و زمان دیپلماسی رو به پایان است. این تصور که ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای به یک "اردک لنگ" (رئیس‌جمهوری فاقد قدرت و نفوذ) تبدیل خواهد شد، اشتباه است. احتمالاً او به جای آن، به یک "اردک آتشین" تبدیل می‌شود که دست به ریسک‌های بزرگ‌تری می‌زند.» 

مرضیه کوهی اصفهانی، استادیار سیاست و روابط بین‌الملل خاورمیانه در دانشگاه دورام بریتانیا، نیز اظهار داشت که احتمال انجام حملات جدید «بسیار بالا» است. او به شبکه الجزیره گفت: «هر دو طرف مصمم هستند که از این بن‌بستِ "نه جنگ، نه صلح" خارج شوند. احتمال اینکه این وضعیت... به سمت جنگی گسترده‌تر پیش برود، بسیار بیشتر از احتمال رسیدن به صلح است.» پارسی هم گفت که یک عملیات نظامی احتمالی جدید می‌تواند بسیار ویرانگر باشد. او افزود: «از آنجا که هر دو طرف برای اثبات خود تحت فشار هستند، رویارویی نظامی پیشِ رو، جدی‌تر خواهد بود و ویرانی و خون‌ریزی بیشتری به همراه خواهد داشت.»