سلامت روان جامعه در وضعیت هشدار

آنچه مسوولان از آن با نام شرایط «نه جنگ، نه صلح» یاد می‌کنند فقط یک اصطلاح نیست، فشاری است مضاعف بر روان جامعه‌ای که بیش از یک سال است در سایه جنگ، مشکلات معیشتی و بحران‌های روزافزون اقتصادی روزگار می‌گذراند و حالا نمی‌داند جنگی که «قریب‌الوقوع» توصیف می‌شود چه زمانی دوباره آغاز خواهد شد. با این حال، پیش‌بینی‌ها از وقوع روزهایی که هنوز از راه نرسیده‌اند، اضطرابی پنهان را در روان جامعه تکثیر و تشدید می‌کنند.

محمدرضا شالبافان، روان‌پزشک و مدیر دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» از اقدامات وزارت بهداشت برای بررسی این وضعیت و انجام غربالگری توسط وزارت بهداشت در مناطقی که بیشتر درگیر آثار جنگ بودند، می گوید. به گفته او، بخشی از جامعه پس از ۲جنگ گذشته با علائم اولیه اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) روبه‌رو است. او درباره نتایج غربالگری‌های انجام‌شده می‌گوید: نتایج ارزیابی‌های اولیه نشان می‌دهد به شکل عمومی حدود ۱۰درصد از جمعیت دچار علائم اولیه اختلال استرس پس از سانحه بوده‌اند. شالبافان تاکید می‌کند که این رقم بسته به مواجهه افراد با صحنه‌های آسیب‌زا در محل زندگی یا کار متفاوت است. در افرادی که به محل حادثه نزدیک بودند یا خانه‌هایشان آسیب‌دیده یا اعضای خانواده‌شان به شهادت رسیده‌اند، این میزان ممکن است به حدود ۳۰ تا ۴۰درصد هم برسد. البته همین ارقام هم نیازمند بررسی و مطالعات بیشتر است. به گفته او، مدتی است که غربالگری اختلال استرس پس از سانحه که پیش از این فقط در مناطقی که بیشترین آسیب از جنگ را داشتند، انجام می‌شد ،  در کل کشور انجام می‌شود. برای هر فردی که به مراکز جامع سلامت مراجعه کند در کنار بررسی اختلالات رایجی مثل اضطراب و افسردگی و افکار خود آسیب‌رسان، اختلال استرس پس از سانحه هم بررسی می‌شود.

وضعیت سلامت روان جامعه پس از جنگ

به گفته مدیر دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت تا به حال حدود ۳میلیون و ۲۰۰هزار نفر در مناطق مختلف کشور غربالگری شده‌اند. او پیش از این به شیوع ۲۵.۱درصدی اختلالات روان‌پزشکی بر پایه آخرین بررسی وضعیت سلامت روان اشاره کرده بود. راهکار وزارت بهداشت به عنوان متولی امر، ارائه خدمات در مراکز جامع سلامت بوده است. به گفته شالبافان، در حال حاضر حدود ۳۴۰۰روان‌شناس در مراکز جامع سلامت، ۱۴۸مرکز سراج با حضور روان‌پزشک، روان‌شناس و مددکار، و خط ۱۹۰ با ۷۰۰روان‌شناس در حال ارائه خدمت هستند. درمان‌های سرپایی و دارو درمانی در مراکز جامع سلامت انجام می‌شود و اگر نیاز به خدمات تخصصی باشد، فرد به مراکز سراج ارجاع داده می‌شود. بعضی موارد در همین مراحل درمان نمی‌شوند و نیاز به خدمات تخصصی‌تر و بستری دارند. به گفته وزیر بهداشت و معاونان او، در کشور با کمبود جدی در بخش خدمات روان‌پزشکی مواجهیم. خدمات تخصصی روان‌پزشکی در بیمارستان‌ها سال‌هاست که به گفته متولیان این حوزه با مشکلات و کمبودهای جدی مواجهند و در جریان بحران دارو در کشور به ویژه پس از تحریم‌های اخیر، مساله تامین داروهای روان‌پزشکی هم به مشکلات بیماران این بخش اضافه شده است.

تحریم‌های جدید و گرانی داروهای اعصاب

اثر تحریم‌های هوایی که آمریکا از سپتامبر امسال به‌عنوان بخشی از «عملیات طرد اقتصادی» آغاز کرد، خیلی زود در حوزه تامین دارو نمایان شد. گران‌تر شدن و کمبود برخی داروها به‌ویژه در حوزه روان‌پزشکی تبدیل به چالشی جدی برای بیماران اعصاب و روان شده است. مهدی پیرصالحی، معاون وزیر بهداشت و رئیس سازمان غذا و دارو، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با اشاره به اینکه دارو هم مثل تمام کالاهای دیگر از شرایط تورمی کشور و قیمت ارز تاثیر می‌پذیرد، می‌گوید: ارز بسیاری از داروها از ارز ترجیحی به ارز غیرترجیحی تبدیل شده و تغییر نرخ از ۲۸هزار تومان به ۱۷۰هزار تومان در افزایش قیمت دارو بی‌تاثیر نبوده است. او معتقد است داروهایی را که افزایش قیمت داشته‌اند، اغلب می‌توان با داروهای ژنریک و داروهای خارجی که مشابه داخلی دارند جایگزین کرد و بسیاری از این داروها تحت پوشش بیمه هستند و فشار چندانی به مردم وارد نمی‌شود. پیرصالحی درباره علت گرانی داروهای روان‌پزشکی در هفته‌های اخیر می‌گوید: در مورد داروهای اعصاب و روان عمدتا مواد اولیه از هند تامین می‌شود. این داروها تحت کنترل هستند و حمل‌ونقل آنها با کنترل و نظارت‌های خاصی انجام می‌شود. از زمان شروع تحریم‌ها تا به امروز این نقل و انتقالات صورت نگرفته، همین موضوع باعث شده است کمبود و گرانی داروهای اعصاب و روان در کشور محسوس باشد.

پیرصالحی در پاسخ به اینکه بسیاری از بیماران ممکن است توان خرید داروهای مورد نیازشان را نداشته باشند، این مساله چه تبعاتی خواهد داشت، می‌گوید: داروهای اعصاب و روان قیمت خیلی بالایی ندارند. داروهای ژنریک هم تامینشان مشکلی ندارد و با توجه به اینکه بیمه آن را پوشش می‌دهد برای بیمار هزینه قابل‌توجهی ندارد. اما درباره داروهای برند که تحت پوشش بیمه نیستند مشکلاتی ایجاد می‌شود و فشار اقتصادی زیادی به بیماران می‌آید که برای رفع مشکل می‌توانند با استفاده از داروی ژنریک و داروهای داخلی موجود این کمبود را برطرف کنند. اما توصیه پیرصالحی نمی‌تواند برای بیماران روان‌پزشکی راهگشا باشد، تامین داروی روان‌پزشکی موضوع تازه‌ای نیست و حالا به باور انجمن علمی روان‌پزشکان ایران، این موضوع به مرحله نگران‌کننده رسیده است. سخنگوی این انجمن هفته گذشته درخصوص بحران کمبود داروهای روان‌پزشکی هشدار داده و اعلام کرده است: کمبود برخی داروهای روان‌پزشکی پیش از جنگ‌ها نیز وجود داشته و انجمن در مقاطع مختلف آن را به مسوولان گزارش کرده است. 

بر اساس گزارش‌های دریافتی انجمن، وضعیت در ماه‌های اخیر گسترده‌تر و نگران‌کننده‌تر شده است. آن‌طور که امیرحسین جلالی‌ندوشن می‌گوید: کمبود دارو به این معنا نیست که هیچ دارویی در دسترس نیست یا همه داروها نایاب شده‌اند، بلکه باید درباره اقلام مشخص، شکل دارویی و وضعیت دسترسی در مناطق مختلف کشور صحبت کرد. ممکن است دارویی در بخشی از کشور موجود باشد؛ اما بیمار نتواند آن را تهیه کند. بنابراین، وجود دارو در زنجیره تامین لزوما به معنای دسترسی به‌موقع بیمار به آن نیست. مساله دیگری که او به آن اشاره می‌کند، قدرت خرید بیماران است: ممکن است دارو در بازار موجود باشد، اما بیمار توان پرداخت هزینه آن را نداشته باشد. برخی داروهای مورد استفاده بیماران نیز تحت پوشش بیمه نیستند و افزایش قیمت‌ها این شکاف را تشدید می‌کند. در تجربه بالینی با بیمارانی مواجه می‌شویم که به‌دلیل هزینه‌ها خواهان استفاده از داروهای ارزان‌تر هستند. گاهی نیز پزشک به‌دلیل نبود داروی موردنظر یا ناتوانی بیمار در خرید آن، ناچار می‌شود از انتخاب درمانی مطلوب خود صرف‌نظر کند. این هشدارها را می‌توان کنار آمارهایی از وضعیت موجود گذاشت که در دسترس نیست، شالبافان پیش از این به «ایسنا» گفته بود: آخرین آمار رسمی مربوط به پایش سلامت روان مربوط به سال۱۴۰۱ است که نشان می‌دهد شیوع اختلالات روان‌پزشکی در کشور کمی بیش از ۲۵.۱درصد است و افسردگی و اختلالات اضطرابی بیشترین فراوانی را دارند.

کمبود خدمات تخصصی روان‌پزشکی

کمبود تخت روان‌پزشکی نسبت به جمعیت و پراکندگی جمعیتی کشور موضوع جدیدی نیست. شالبافان معتقد است: حداقل ۱۰درصد تخت‌های بیمارستانی باید به تخت‌های روان‌پزشکی اختصاص پیدا کند. خرداد ماه امسال هم وزیر بهداشت بدون اشاره به آمارهای رسمی این بخش اعلام کرده بود: در حوزه بیماری‌های روان‌پزشکی با کمبود تخت مواجه هستیم و نیاز داریم هم از نظر کمی و هم از نظر کیفی توسعه جدی در این حوزه انجام شود. زنجیره درمان باید به‌‌صورت کامل از سطح شبکه‌های بهداشت، مراکز سراج، خدمات سرپایی تا بیمارستان‌های بستری و در ادامه مراکز توانبخشی تکمیل شود. با توجه به نتایج پژوهش‌هایی که از افزایش قابل‌توجه اختلالات روانی در جامعه می‌گویند و با استناد به آمارهای رسمی و برخی آمارهایی مربوط به افکار خودآسیب‌رسان که به دلایل حرفه‌ای رسانه‌ای نمی‌شوند، می‌توان گفت توجه ویژه به خدمات سلامت روان و در مرحله تخصصی خدمات روان‌پزشکی، باید یکی از اولویت‌های اصلی وزارت بهداشت باشد.