خودروهای داخلی؛ 20 هزار دلار

محاسبه قیمت دلاری خودروهای بازار ایران نشان می‌دهد بهای شماری از محصولات داخلی به محدوده ۱۵ تا ۲۰هزار دلار رسیده است، سطحی که آنها را از نظر قیمت در کنار برخی خودروهای خارجی قرار می‌دهد. با این حال، نزدیکی قیمت‌ها به معنای برابری سطح فناوری، امکانات و ایمنی این محصولات نیست و فاصله قدرت خرید مصرف‌کننده ایرانی با قیمت خودرو نیز همچنان قابل‌توجه است. بررسی «دنیای اقتصاد» نشان می‌دهد که خودروهایی مانند ری‌را با قیمت حدود ۲۰هزار و ۳۰۰ دلار، پژو ۲۰۷ اتوماتیک، دنا پلاس اتوماتیک و تارا با بهای ۱۶هزار و ۶۰۰دلار و شاهین پلاس با قیمت نزدیک به ۱۶هزار دلار، تصویری متفاوت از جایگاه قیمتی خودروهای داخلی در بازار ارائه می‌دهند. این ارقام در شرایطی به دست آمده که بخش قابل‌توجهی از محصولات یادشده، در بازار جهانی در رده قیمتی خودروهای اقتصادی قرار نمی‌گیرند و مصرف‌کنندگان در برخی بازارها با همین میزان هزینه به محصولات متنوع‌تری از نظر فناوری، امکانات و استانداردهای ایمنی دسترسی دارند. البته ارقام مورد بررسی، قیمت‌های بازار آزاد خودرو در ایران هستند و نه قیمت کارخانه یا بهای تمام‌شده تولید. به عبارت دیگر، آنچه در این گزارش مبنای محاسبه قرار گرفته، مبلغی است که خریدار برای تهیه خودرو در بازار می‌پردازد. بنابراین، قیمت دلاری این محصولات را باید در چارچوب واقعیت معاملاتی بازار ایران ارزیابی کرد؛ بازاری که در آن محدودیت عرضه، ساختار انحصاری و نوسانات نرخ ارز بر قیمت نهایی خودرو اثرگذار هستند.

اما همان‌طور که عنوان شد، افزایش قیمت دلاری خودروهای داخلی لزوما به معنای ارتقای متناسب کیفیت، فناوری یا سطح تجهیزات آنها نیست. در واقع، مصرف‌کننده ایرانی در شرایطی برای برخی خودروهای تولید داخل هزینه‌ای معادل ۱۵ تا ۲۰هزار دلار پرداخت می‌کند که همچنان با محدودیت‌هایی در انتخاب محصول، سطح امکانات رفاهی و ایمنی و دسترسی به فناوری‌های روز مواجه است. این وضعیت پرسش مهمی را درباره تناسب قیمت و کیفیت خودرو در بازار ایران مطرح می‌کند؛ اینکه آیا قیمت خودروهای داخلی متناسب با ارزش فنی و اقتصادی آنها تعیین می‌شود یا محدودیت‌هایی که از آنها نام بردیم بهای محصولات را به سطوحی فراتر از توان رقابتی آنها رسانده است؟

از سوی دیگر، مقایسه دلاری قیمت خودروها بدون در نظر گرفتن قدرت خرید مصرف‌کننده نیز تصویر کاملی از وضعیت بازار ارائه نمی‌دهد. ممکن است بهای یک خودروی داخلی در محاسبات ارزی به محدوده قیمت محصولات خارجی رسیده باشد، اما این موضوع به معنای برخورداری خریدار ایرانی از قدرت خرید مشابه مصرف‌کنندگان سایر کشورها نیست. در اقتصادی که درآمد خانوارها متناسب با رشد قیمت دارایی‌ها و کالاهای بادوام افزایش نیافته، خرید خودرویی با بهای ۱۵ تا ۲۰هزار دلار به تصمیمی سنگین و گاه خارج از توان بخش بزرگی از تقاضای مصرفی تبدیل شده است. به این ترتیب، مساله فقط گران شدن خودرو به ریال یا دلار نیست؛ بلکه فاصله میان قیمت خودرو و درآمد خانوار نیز به یکی از مهم‌ترین موانع دسترسی مصرف‌کنندگان به این کالای بادوام تبدیل شده است.

قیمت دلاری خودروها

 بررسی قیمت‌های بازار خودرو نشان می‌دهد محصولات عرضه‌شده در دامنه قیمتی گسترده‌ای قرار گرفته‌اند؛ با این حال، تمرکز بخش مهمی از خودروهای پرتقاضا در محدوده ۱۰ تا ۲۰ هزار دلار قابل‌توجه است. در گروه خودروهای اقتصادی، ساینا دوگانه‌سوز با قیمت حدود دو‌میلیارد تومان، معادل هفت‌هزار دلار، یکی از ارزان‌ترین محصولات این فهرست است. رانا پلاس نیز با قیمت دو‌میلیارد و ۴۰۰‌میلیون تومان، حدود هشت‌هزار و ۸۰۰دلار ارزش‌گذاری می‌شود. اطلس اتوماتیک با قیمت دو‌میلیارد و ۹۰۰‌میلیون تومان، در محدوده ۱۰هزار و ۷۰۰ دلار قرار دارد و سهند پلاس اتوماتیک نیز با بهای دو‌میلیارد و ۷۰۰‌میلیون تومان، حدود ۱۰هزار دلار قیمت دارد.

در گروه خودروهایی که در بازار داخلی جایگاهی بالاتر از محصولات اقتصادی دارند، ارقام دلاری افزایش پیدا می‌کند. سمند سورن پلاس با قیمت سه‌میلیارد تومان، حدود ۱۱هزار دلار قیمت دارد؛ درحالی‌که پژو۲۰۷ اتوماتیک با بهای چهار‌میلیارد و ۵۰۰‌میلیون تومان به محدوده ۱۶هزار و ۶۰۰دلار رسیده است. دنا پلاس اتوماتیک و تارا نیز با قیمت مشابه چهار‌میلیارد و ۵۰۰‌میلیون تومان، در همین سطح قیمتی قرار دارند. این موضوع نشان می‌دهد حتی در میان محصولات داخلی نیز فاصله قابل‌توجهی میان نسخه‌های مختلف خودروها وجود دارد. در این میان ری‌را با قیمت پنج‌میلیارد و ۵۰۰‌میلیون تومان و ارزش دلاری حدود ۲۰هزار و ۳۰۰ دلار، در صدر خودروهای داخلی این فهرست قرار می‌گیرد. شاهین پلاس اتوماتیک نیز با قیمت چهار‌میلیارد و ۳۰۰‌میلیون تومان، معادل ۱۵هزار و ۹۰۰ دلار، در همین گروه جای می‌گیرد. به این ترتیب، چند محصول داخلی اکنون در محدوده قیمتی قرار دارند که در بازارهای جهانی برای خرید خودروهای متنوعی از برندهای مختلف هزینه می‌شود.

در بخش خودروهای خارجی نیز ارقام قابل‌توجهی به چشم می‌خورد. برای نمونه، چانگان ایدو با قیمت سه‌میلیارد و ۹۰۰‌میلیون تومان، حدود ۱۴هزار و ۴۰۰دلار ارزش‌گذاری شده است. سوزوکی سیاز با بهای پنج‌میلیارد تومان، معادل ۱۸هزار و ۵۰۰دلار و بی‌وای‌دی چین‌پلاس با قیمت پنج‌میلیارد و ۵۰۰‌میلیون تومان، حدود ۲۰هزار و ۳۰۰دلار قیمت دارد. نیسان مگنایت نیز با قیمت شش‌میلیارد و ۸۰۰‌میلیون تومان، به محدوده ۲۵هزار دلار رسیده است. در کنار این محصولات، سایر خودروهای حاضر در فهرست مورد بررسی «دنیای اقتصاد» از حدود ۶ تا ۱۷هزار دلار قیمت دارند. این ارقام، به‌ویژه در مورد خودروهای داخلی، از تغییر جایگاه قیمتی محصولات بازار حکایت دارند. در گذشته، بخش مهمی از خودروهای تولید داخل به‌عنوان گزینه‌هایی ارزان‌تر در برابر محصولات وارداتی شناخته می‌شدند؛ اما اکنون قیمت برخی از آنها به سطحی رسیده که مرز میان خودروهای داخلی و خارجی را از منظر هزینه خرید کمرنگ کرده است. البته این مقایسه به معنای یکسان بودن کلاس فنی یا کاربری خودروها نیست، بلکه نشان می‌دهد فاصله قیمتی میان برخی محصولات داخلی و خارجی کاهش یافته و حتی در مواردی از میان رفته است.

قیمت جهانی، امکانات غیرجهانی

 رسیدن قیمت دلاری خودروهای داخلی به محدوده محصولات خارجی، در شرایطی رخ داده که همان‌طور که عنوان شد فاصله این خودروها از نظر سطح فناوری، تجهیزات و استانداردهای ایمنی همچنان قابل‌توجه است. به بیان دیگر، قیمت خودروهای داخلی در بازار در برخی موارد به سطحی نزدیک شده که در بازارهای جهانی برای خرید محصولات متنوعی هزینه می‌شود، اما این نزدیکی قیمتی الزاما با همگرایی در کیفیت و مشخصات فنی همراه نبوده است. همین مساله، موضوع تناسب قیمت و ارزش دریافتی مصرف‌کننده را به یکی از محورهای مهم ارزیابی بازار خودرو تبدیل می‌کند.

در بازارهای رقابتی، قیمت خودرو تنها تابع هزینه تولید یا نرخ ارز نیست و عواملی مانند کیفیت ساخت، فناوری قوای محرکه، مصرف سوخت، تجهیزات ایمنی، خدمات پس از فروش و اعتبار برند نیز در تعیین ارزش محصول نقش دارند. رقابت میان خودروسازان نیز آنها را ناگزیر می‌کند برای حفظ سهم بازار، به‌طور مستمر محصولات خود را از نظر فناوری و امکانات ارتقا دهند. در چنین شرایطی، مصرف‌کننده امکان انتخاب میان برندها و مدل‌های مختلف را دارد و قیمت پرداختی تا حد زیادی در نتیجه رقابت میان عرضه‌کنندگان شکل می‌گیرد. در بازار ایران اما ساختار عرضه و محدودیت رقابت، شرایط متفاوتی ایجاد کرده است. بخش بزرگی از بازار در اختیار تعداد محدودی خودروساز داخلی قرار دارد و واردات نیز به‌رغم سیاست‌های اعلام‌شده برای افزایش رقابت، با موانع ارزی و مقرراتی مواجه است. در نتیجه، فشار رقابتی برای ارتقای کیفیت و کاهش قیمت به اندازه بازارهای باز و رقابتی نیست. در چنین فضایی، افزایش هزینه‌های تولید، نوسانات ارزی و محدودیت عرضه می‌تواند به رشد قیمت‌ها منجر شود؛ بدون آنکه لزوما ارتقای متناسبی در مشخصات فنی و سطح تجهیزات خودرو اتفاق بیفتد.

از سوی دیگر، مقایسه خودروهای داخلی با نمونه‌های خارجی باید با توجه به کلاس بدنه، سطح تجهیزات، قوای محرکه و بازار مقصد انجام شود. صرف شباهت قیمت دلاری به معنای هم‌رده بودن دو خودرو نیست. با این حال، وقتی یک محصول داخلی با قیمت بیش از ۱۶هزار دلار در بازار عرضه می‌شود، انتظار مصرف‌کننده برای برخورداری از امکانات ایمنی و رفاهی متناسب با این سطح قیمت نیز افزایش پیدا می‌کند. این انتظار به‌ویژه در مورد خودروهایی که در گروه محصولات جدیدتر و گران‌تر خودروسازان قرار دارند، جدی‌تر است.

مساله دیگر، قدرت خرید مصرف‌کننده ایرانی است. قیمت دلاری خودروها اگرچه امکان مقایسه جایگاه قیمتی آنها را فراهم می‌کند، اما خرید این محصولات همچنان برای خانوار ایرانی بسیار دشوار است. در واقع، معیار مهم‌تر برای سنجش دسترسی خانوار به خودرو، نسبت قیمت آن به درآمد سالانه است. در اقتصادی که درآمد اسمی خانوار با سرعت رشد قیمت دارایی‌ها و کالاهای بادوام حرکت نمی‌کند، حتی خودروهایی که در مقیاس جهانی در گروه محصولات ارزان یا متوسط قرار می‌گیرند، ممکن است برای بخش بزرگی از مصرف‌کنندگان داخلی دست‌نیافتنی باشند. به بیان دیگر، یک خودرو با قیمت ۱۶هزار و ۶۰۰دلار ممکن است برای مصرف‌کننده‌ای در یک اقتصاد برخوردار از درآمد سرانه بالا، کالایی در دسترس باشد؛ اما همین خودرو برای خانوار ایرانی، با توجه به سطح دستمزد و هزینه‌های جاری زندگی، می‌تواند به هدفی بلندمدت تبدیل شود. این تفاوت نشان می‌دهد مقایسه قیمت‌ها بدون توجه به درآمد، قدرت خرید و هزینه فرصت خانوارها، تصویر ناقصی از وضعیت بازار خودرو ارائه می‌دهد.

در این میان، خودرو به‌تدریج از یک کالای مصرفی بادوام به دارایی‌ای با هزینه تملک بالا تبدیل شده است. افزایش قیمت خودرو در کنار رشد هزینه‌های نگهداری، بیمه، قطعات و تعمیرات، بار مالی مالکیت آن را نیز افزایش داده است. بنابراین، حتی خانوارهایی که توان خرید خودرو را دارند، با هزینه‌های فزاینده استفاده و نگهداری آن مواجه هستند. این موضوع می‌تواند تقاضای مصرفی را محدودتر و نقش تقاضای سرمایه‌ای و انگیزه حفظ ارزش دارایی را در بازار پررنگ‌تر کند.