پیشنهاد امنیتی عربستان به ایران

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد، عربستان سعودی در شرایطی که نگرانی‌ها از احتمال ازسرگیری جنگ میان ایران و آمریکا افزایش یافته، تلاش کرده است با ترکیبی از مشوق‌های اقتصادی، پیشنهادهای سیاسی و هشدارهای امنیتی، محاسبات تهران را در قبال توافق با واشنگتن تغییر دهد؛ تلاشی که به گزارش نشریه «اکونومیست» و به نقل از دیپلمات‌های منطقه‌ای، در جریان سفر غیرمنتظره خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، به تهران و با حضور مقام‌های ارشد نظامی و امنیتی پاکستان و ترکیه دنبال شده است.

بر اساس این گزارش، پیام اصلی ریاض به تهران این بوده که در صورت پذیرش امتیازهایی که مسیر توافق با آمریکا را هموار کند، عربستان و دیگر کشورهای منطقه آمادگی دارند درباره شکل‌گیری یک توافق امنیتی گسترده‌تر با ایران گفت‌وگو کنند؛ اما اگر تهران این مسیر را رد کند و حملات به کشورهای عربی خلیج فارس از سر گرفته شود، عربستان، ترکیه و پاکستان نیز در چارچوب توافق دفاع مشترک مکه که در ماه اوت امضا شده، آمادگی پاسخ‌گویی خواهند داشت.

با این حال، اکونومیست درباره ماهیت این پاسخ احتمالی توضیح مشخصی ارائه نمی‌کند و روشن نیست که توافق یادشده به معنای تعهد سه کشور به انجام عملیات نظامی مشترک است یا صرفا چارچوبی برای هماهنگی‌های دفاعی و امنیتی محسوب می‌شود.

از این منظر، اهمیت پیام عربستان بیش از آنکه در تهدید نظامی صریح یا اعلام یک ائتلاف عملیاتی باشد، در تلاش ریاض برای استفاده هم‌زمان از دو اهرم تشویق و بازدارندگی نهفته است؛ به این معنا که تهران باید میان امکان ورود به ترتیبات امنیتی منطقه‌ای و خطر افزایش فشارهای همسایگان یکی را انتخاب کند.

سفر خالد بن سلمان به تهران نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است. به نوشته اکونومیست، این سفر چنان غیرمنتظره بود که حتی رسانه‌های رسمی عربستان ظاهرا آمادگی قبلی برای پوشش آن نداشتند؛ موضوعی که می‌تواند نشان‌دهنده حساسیت و سطح محرمانگی رایزنی‌های انجام‌شده باشد. حضور رئیس ستاد ارتش پاکستان و رئیس دستگاه اطلاعاتی ترکیه در کنار وزیر دفاع عربستان نیز بیانگر آن است که ریاض می‌کوشد مسئله ایران را از سطح روابط دوجانبه فراتر ببرد و با مشارکت دادن دو قدرت مهم منطقه‌ای، وزن سیاسی و امنیتی ابتکار خود را افزایش دهد.

با وجود این تحرکات، نتیجه ملموسی از نشست تهران حاصل نشده است. اکونومیست گزارش می‌دهد که حملات علیه عربستان پس از سفر هیات سعودی نیز ادامه یافته و اختلاف‌های اصلی میان تهران و واشنگتن همچنان حل‌نشده باقی مانده است.

یکی از دلایل تردید ایران نسبت به پیشنهاد ریاض، فاصله میان برداشت دو طرف از مفهوم امنیت منطقه‌ای است. تهران خواهان ترتیباتی است که در نهایت به کاهش یا خروج نیروهای نظامی آمریکا از خلیج فارس منجر شود، در حالی که عربستان و دیگر دولت‌های عربی هنوز حاضر نیستند چنین چشم‌اندازی را به‌عنوان مبنای قطعی توافق بپذیرند. بنابراین، پیشنهاد یک توافق امنیتی منطقه‌ای برای ایران زمانی جذاب خواهد بود که بتواند نگرانی‌های بنیادین تهران درباره حضور نظامی آمریکا و احتمال حملات مجدد را نیز پوشش دهد.

از سوی دیگر، تهدید به پاسخ مشترک نیز با محدودیت‌هایی روبه‌رو است. عربستان خود در مهار حملات حوثی‌ها با دشواری‌هایی مواجه است و ترکیه و پاکستان نیز، به نوشته اکونومیست، تمایل چندانی به مشارکت در عملیات تهاجمی علیه ایران ندارند.

همین مساله ممکن است باعث شده باشد تهران تهدید مطرح‌شده را چندان معتبر ارزیابی نکند. افزون بر این، ایران انگیزه محدودی برای اعمال فشار بر حوثی‌ها به‌منظور توقف حملات علیه عربستان دارد؛ به‌ویژه آنکه تهران کنترل کامل این گروه را در اختیار ندارد و توقف حملات آن نیز لزوما با یک درخواست دیپلماتیک از سوی ایران محقق نخواهد شد. گزارش تأکید می‌کند که با وجود درخواست هیات سعودی برای مهار تنش، عربستان پس از سفر خالد بن سلمان نیز با حملات موشکی بیشتری روبه‌رو شد.

در کنار پرونده امنیتی، مذاکرات مربوط به تنگه هرمز و محاصره دریایی ایران همچنان یکی از مهم‌ترین محورهای رایزنی‌های منطقه‌ای است.

به گزارش اکونومیست، دیپلمات‌های کشورهای خلیج فارس در حال مذاکره با ایران هستند تا مهلت بازگشایی تنگه هرمز از هفت روز به چهار روز کاهش یابد؛ اقدامی که در برابر پایان محاصره بنادر ایران، لغو تحریم‌ها و ارائه برخی امتیازهای اقتصادی مطرح شده است. با این حال، مانع اصلی در این مسیر، اختلاف بر سر ترتیب و دامنه امتیازهاست.

اکونومیست همچنین رایزنی‌های سعودی و ایرانی را در ارتباط با آمادگی‌های نظامی آمریکا برای احتمال ازسرگیری عملیات پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در سوم نوامبر ارزیابی می‌کند.

هشدار ترامپ به کشورهای خلیج فارس درباره احتمال دور تازه حملات، هم‌زمان با اعزام ناوهای جنگی، سامانه‌های پدافندی و تجهیزات نظامی بیشتر به منطقه و انتظار برای ورود سومین ناو هواپیمابر آمریکا در ماه نوامبر، بر نگرانی‌ها افزوده است.

عربستان در چنین وضعیتی با یک معادله دشوار مواجه است: از یک طرف، حملات حوثی‌ها به تاسیسات نفتی و فرودگاه‌های این کشور ادامه دارد و از طرف دیگر، گسترش تقابل ایران و آمریکا می‌تواند امنیت انرژی، زیرساخت‌های اقتصادی و برنامه‌های توسعه‌ای آن را با مخاطره جدی روبه‌رو کند.

در چنین شرایطی، پیشنهاد امنیتی عربستان را باید تلاشی برای مهار بحران و جلوگیری از جنگی گسترده‌تر دانست، نه نشانه‌ای از شکل‌گیری یک توافق قطعی یا ائتلاف نظامی آماده عملیات؛ ابتکاری که موفقیت آن بیش از هر چیز به این بستگی دارد که آیا ریاض و شرکایش می‌توانند برای تهران مشوق‌هایی معتبرتر از تهدیدهای امنیتی ارائه دهند و هم‌زمان واشینگتن را به پذیرش یک توافق مرحله‌ای متقاعد کنند یا خیر.