آزمون توافق امنیتی ایران و عراق

نچیروان بارزانی، رئیس اقلیم کردستان، در اظهارات اخیر خود تاکید کرده است که خاک این منطقه نباید به سکویی برای تهدید ایران تبدیل شود. آیا کنترل گروه‌های مسلح در عمل به نتیجه خواهد رسید؟

طبیعتا مسائل حل‌نشده امنیتی در شرایط بحرانی می‌توانند به نقاط آسیب‌پذیر جدی تبدیل شوند؛ به‌ویژه اگر بازیگران خارجی از آنها برای پیشبرد اهداف خود استفاده کنند. در شرایط کنونی، آمریکا و اسرائیل از جمله بازیگرانی هستند که اقداماتشان می‌تواند بر این معادله تاثیر بگذارد. در جریان جنگ ۴۰‌روزه، دونالد ترامپ مدعی شد که احزاب کُرد ایرانی را مسلح کرده و قصد ورود آنها به درگیری را داشته است، اما این عملیات در لحظات پایانی متوقف شد. در مقابل، این گروه‌ها در بیانیه‌های خود اعلام کردند که خود را بخشی از درگیری میان آمریکا و اسرائیل با ایران نمی‌دانند و قصد ورود به آن را ندارند. با وجود این مواضع، مساله حضور این گروه‌ها همچنان برای تهران یک نگرانی امنیتی جدی است. ازاین‌رو، یکی از اولویت‌های روابط ایران و اقلیم کردستان یافتن راهکاری موثر و پایدار برای حل این مساله است؛ راهکاری که اگر نخواهد به مدیریت موقت بحران محدود بماند، نیاز به تدابیر تازه و متفاوتی دارد.

در مقطع فعلی با توجه به احتمال تشدید دوباره تنش‌های منطقه‌ای و جنگ بین ایران و آمریکا و اسرائیل، کنترل گروه‌های مسلح در اقلیم کردستان تا چه اندازه فوریت دارد؟

مساله گروه‌های مسلح سابقه‌ای تاریخی دارد و دولت‌های مختلف ایران طی دهه‌های گذشته با آن مواجه بوده‌اند. با این حال، تجربه نشان داده است که روش‌های صرفا نظامی و امنیتی نتوانسته‌اند این مساله را به‌طور پایدار حل کنند. از سوی دیگر، خود این گروه‌ها نیز باید به این جمع‌بندی برسند که تداوم شیوه‌های کلاسیک مبارزه مسلحانه، نتایج مورد انتظار آنها را به همراه نخواهد داشت. در نهایت، حل پایدار این مساله بیش از هر چیز به گفت‌وگو و یافتن راهکارهای سیاسی وابسته است.

چه پیش‌نیازهایی لازم است تا اقلیم کردستان در این زمینه گام‌های موثر و فوری بردارد؟

مهم‌ترین پیش‌نیاز ابتدا یافتن ضرورت حل مساله و داشتن اراده کافی و جدی برای حل آن و سپس طبق یک مکانیسم مشخص آغاز گفت‌وگوهای جدی میان طرف‌های مرتبط است؛ هیچ راهکاری به اندازه مذاکره و آمادگی برای گفت‌وگو نمی‌تواند به حل مسائل پیچیده امنیتی کمک کند. در اقلیم کردستان نیز چهره‌هایی مانند نچیروان بارزانی و بافل طالبانی ظرفیت آن را دارند که برای نزدیک کردن دیدگاه‌ها و فراهم کردن زمینه توافق و یافتن راهکارهای سیاسی گام بردارند.

در نهایت ایران و اقلیم کردستان دارای چه ظرفیت‌هایی در مناسبات خود هستند و آینده روابط را چطور می‌بینید؟

ایران و اقلیم کردستان عراق به‌عنوان دو همسایه، در حوزه‌های سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی روابطی عمیق و چندلایه دارند که در مقاطع مختلف، تحت‌تاثیر تحولات منطقه‌ای و ملاحظات امنیتی، با فراز و فرودهایی همراه بوده است. در شرایط کنونی، دو عامل اصلی بر آینده این مناسبات تاثیرگذار خواهند بود: روابط امنیتی و همکاری‌های اقتصادی. در حوزه امنیتی، خروج نیروهای آمریکایی و پایان حضور پایگاه‌های این کشور در اقلیم کردستان می‌تواند به کاهش نگرانی‌های تهران کمک کند.

ایران حضور پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه، از جمله در اقلیم، را تهدیدی علیه امنیت خود تلقی می‌کند؛ بنابراین، پایان حضور نظامی آمریکا می‌تواند بخشی از تنش‌های موجود را کاهش دهد. با این حال، مساله حضور گروه‌های مسلح در اقلیم همچنان یکی از چالش‌های اصلی روابط تهران و اربیل است. اظهارات دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو درباره احتمال استفاده از ظرفیت این گروه‌ها علیه ایران، حساسیت‌های امنیتی تهران را طی جنگ ۴۰ روزه افزایش داد و حملات پهپادی و موشکی به مقرهای این گروهک‌ها نیز نگرانی‌هایی در اقلیم ایجاد کرد. به نظر می‌رسد توافق امنیتی پیشین میان ایران، بغداد و اربیل برای مدیریت شرایط جدید نیازمند بازنگری و تدوین سازوکارهای تکمیلی باشد. در این بین تحولات سریع امنیتی خاورمیانه و نیز راهبردهای تازه ترکیه و سوریه و نحوه تلاش آنها برای حل مساله کُردی در زمان فعلی بی‌شک تاثیر خواهد داشت.

در کنار مسائل امنیتی، روابط اقتصادی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. اقلیم کردستان طی حدود ۲۵ سال گذشته به یکی از مراکز مهم مبادلات اقتصادی ایران و عراق تبدیل شده است. حجم مبادلات مستقیم اقتصادی ایران و اقلیم، بنا بر برخی برآوردها، به حدود ۶.۵ تا ۷‌میلیارد دلار یعنی بیش از ۵۵ درصد کل روابط اقتصادی ایران با عراق می‌رسد. همچنین، بازارهای مالی و ارزی اقلیم در برخی مقاطع در مدیریت جریان‌های مالی ایران نقش داشته‌اند. با تشدید تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی آمریکا، اهمیت این ظرفیت برای تهران افزایش می‌یابد. بنابراین، آینده روابط دو طرف به توانایی آنها در مدیریت چالش‌های امنیتی و حفظ همکاری‌های اقتصادی وابسته خواهد بود.