کشمکش مازاد عرضه و جنگ در بازار نفت

هفته‌ای که رکورد زد

برنت هفته را با افتی نزدیک به ۱۶درصد به پایان رساند و قرارداد ژانویه به حدود ۹۶.۵دلار رسید؛ پایین‌ترین سطح در ۴۰روز گذشته. بر اساس داده‌های ال‌اس‌ای‌جی، این شدیدترین افت هفتگی بر حسب درصد از زمان همه‌گیری کووید و بزرگ‌ترین کاهش مطلق قیمت از سال۱۹۸۸ است. نفت وست‌تگزاس نیز بیش از ۱۳درصد از ارزش خود را از دست داد. تنها در روز چهارشنبه، پس از روشن شدن نتیجه انتخابات، برنت حدود ۸درصد سقوط کرد و به پایین‌ترین سطح ۲ماه اخیر رسید. اما انتخابات به‌تنهایی نفت را ارزان نکرد. صندوق رأی بیشتر شتاب‌دهنده تغییری بود که پیش‌تر در زیر پوست بازار آغاز شده بود: بازگشت تدریجی عرضه، کاهش فشار بر ذخایر و عقب‌نشینی چشم‌انداز تقاضا.

چرخه‌ای که قیمت را ساخت

داده‌های خروجی انتخابات نشان می‌دهد نزدیک به ۹نفر از هر ۱۰رأی‌دهنده، هزینه زندگی را عاملی مهم یا تعیین‌کننده در انتخاب خود دانسته‌اند. در روز انتخابات نیز قیمت بنزین و دیزل در آمریکا از بالاترین سطوح ثبت‌شده در یک روز انتخاباتی قرار داشت. اهمیت دیزل فراتر از جایگاه سوخت است. این فرآورده، سوخت کشاورزی، حمل‌ونقل کالا و گرمایش بخشی از خانوارهای آمریکایی است؛ بنابراین افزایش قیمت آن به‌سرعت به هزینه مواد غذایی، حمل‌ونقل و زندگی روزمره منتقل می‌شود. بسته حمایتی ۸‌میلیارد دلاری دولت ترامپ برای کشاورزان نیز نتوانست این فشار را خنثی کند. یکی از رهبران صنفی، آن را «مسکنی موقت» توصیف کرد و پرداخت بخش مهمی از آن نیز به پس از انتخابات موکول شده بود. خود ترامپ نیز پذیرفت که جنگ با ایران در شکست جمهوری‌خواهان بی‌تاثیر نبوده است. اکنون کنترل دموکرات‌ها بر سنا و مجلس نمایندگان می‌تواند فضای سیاسی واشنگتن را برای ادامه جنگ و حمایت از عملیات در تنگه هرمز دشوارتر کند. نکته مهم اینجاست که دموکرات‌ها برنامه فوری و مشخصی برای پایین آوردن قیمت نفت ارائه نکرده بودند. بنابراین بازار بیش از آنکه به یک سیاست اقتصادی مشخص واکنش نشان دهد، به پیامی واکنش نشان داد که از صندوق رأی بیرون آمد: تحمل سیاسی جنگ و قیمت‌های بالای انرژی در آمریکا محدود شده است.

بازاری که پیش از صلح سبک شد

شگفت‌انگیزترین بخش ریزش اخیر این است که بازار پیش از پایان جنگ آرام شد. چند نشانه توضیح می‌دهد چرا:

مازاد در حال بازگشت است: برآورد جی‌پی‌مورگان نشان می‌دهد عرضه نفت بار دیگر از مصرف پیشی گرفته است؛ مازاد بازار از ۱.۱‌میلیون بشکه در روز در سپتامبر به ۱.۴میلیون بشکه در اکتبر رسیده؛ رقمی نزدیک به میانگین مازاد ۱.۳‌میلیون بشکه‌ای سال گذشته.

ذخایر دیگر کاهش نمی‌یابد: گلدمن‌ساکس می‌گوید ذخایر جهانی در سپتامبر و اکتبر دیگر روند نزولی نداشته و بازار، برخلاف کسری شدید ماه مارس، به تعادل نزدیک شده است.

تقاضا عقب نشسته است: قیمت‌های بالای انرژی، بانک‌ها و نهادهای دولتی را وادار کرده پیش‌بینی خود از رشد تقاضای نفت در سال۲۰۲۶ را کاهش دهند.

صادرات منطقه بازمی‌گردد: صادرات نفت خام و میعانات خلیج‌فارس در اکتبر به حدود ۱۴‌میلیون بشکه در روز رسید؛ نزدیک به ۸۶درصد سطح پیش از جنگ. با این حال، فرآورده‌های نفتی هنوز با حدود ۳‌میلیون بشکه در روز، کمی بیش از نیمی از حجم عادی خود جابه‌جا می‌شوند. این تفاوت مهم است: بازار نفت خام در حال عادی شدن است، اما زنجیره فرآورده‌ها و حمل‌ونقل هنوز به وضعیت پیش از جنگ بازنگشته است.

دو چهره بازار

بازار نفت اکنون دو پیام متفاوت می‌فرستد. در بازار فوری، یعنی نفتی که در هفته‌ها و ماه‌های پیش رو تحویل می‌شود، نشانه‌های فراوانی از کاهش فشار دیده می‌شود. قیمت قراردادهای نزدیک پایین‌تر از قراردادهای دورتر قرار گرفته و فاصله میان آنها به بیشترین سطح از ژوئیه رسیده است. این وضعیت، یعنی «کنتانگو»، معمولا نشان می‌دهد خریداران برای تامین فوری نفت عجله‌ای ندارند و عرضه نسبتا فراوان است. حق‌بیمه نفت خاورمیانه نیز به سطح پیش از جنگ بازگشته است. اما منحنی دورتر هنوز تصویر دیگری دارد. از ژانویه۲۰۲۷ به بعد، قیمت قراردادهای نزدیک‌تر بالاتر از قراردادهای دورتر است؛ الگویی که به آن «بک‌واردیشن» گفته می‌شود و نشان می‌دهد بازار هنوز برای عرضه کوتاه‌مدت ارزش بیشتری قائل است. ادی ایمسیروویچ، معامله‌گر باسابقه نفت، معتقد است چنین تغییراتی معمولا ابتدا در بازار فیزیکی شکل می‌گیرد و سپس به قراردادهای آتی سرایت می‌کند. نتیجه روشن است: نفت خام به سمت تعادل حرکت کرده، اما فرآورده‌ها، حمل‌ونقل و امنیت مسیرهای دریایی هنوز بازار را کاملا رها نکرده‌اند.

حملات جدید در خلیج‌فارس

به همین دلیل، قیمت نفت هنوز آزادانه سقوط نمی‌کند. پس از ریزش شدید روز چهارشنبه، موج تازه‌ای از حملات و حوادث مرتبط با نفتکش‌ها در خلیج فارس و تنگه هرمز دوباره بخشی از ریسک را به قیمت‌ها بازگرداند. دست‌کم پنج حادثه مرتبط با کشتی‌ها از یکشنبه گزارش شده و موسسه عملیات تجارت دریایی بریتانیا از سرعت بالای حملات خبر داده است. هزینه حمل نیز همچنان در سطوح بالایی قرار دارد. در سوی دیگر، ایران اعلام کرده پیشنهادهای میانجی‌ها درباره برنامه هسته‌ای را بررسی می‌کند، اما بازگشایی کامل هرمز را به لغو محاصره دریایی آمریکا، کاهش تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده گره زده است. این شروط برای واشنگتن همچنان سنگین است و نشان می‌دهد افت قیمت نفت الزاما به معنای نزدیک شدن صلح نیست.

سناریوهای قیمت‌گذاری در بازار

سناریوی اول: مازاد غالب می‌شود. اگر تنش کاهش یابد، صادرات منطقه بیشتر احیا شود و تقاضا زیر فشار قیمت‌های بالا ضعیف بماند، نفت می‌تواند باز هم ارزان‌تر شود. در این سناریو، حتی منحنی دورتر بازار نیز ممکن است به سمت کنتانگو حرکت کند. شرط اصلی، نبود یک حادثه بزرگ در هرمز است.

سناریوی دوم: کف حملات. اگر نفتکش‌ها همچنان هدف قرار گیرند و مذاکرات بر سر شروط ایران پیشرفت نکند، ریسک عرضه مانع سقوط آزاد قیمت خواهد شد. بازار در این حالت میان فشار مازاد و حق‌بیمه جنگ گرفتار می‌شود و احتمالا در دامنه‌ای پرنوسان باقی می‌ماند. با داده‌های فعلی، این سناریو به واقعیت بازار نزدیک‌تر است.

سناریوی سوم: بازگشت فشار سیاسی. اگر افت قیمت به حدی برسد که تولیدکنندگان آمریکایی یا اوپک‌پلاس را نگران کند، واکنش‌های تولیدی می‌تواند دوباره کف قیمت را بالا ببرد. در این سناریو، سیاست تولیدکنندگان جای بخشی از ریسک جنگ را در حمایت از بازار می‌گیرد.

پرسشی که قیمت هنوز پاسخ نمی‌دهد

چرخه اخیر بازار نفت یک تناقض جالب را آشکار کرده است: نفت گران می‌تواند به یک دولت آسیب بزند، اما نفت ارزان الزاما نمی‌تواند نتیجه سیاسی را تغییر دهد؛ زیرا رأی‌دهنده ممکن است پیش از کاهش قیمت، داوری خود را کرده باشد. اگر بازار پیش از پایان جنگ به سمت مازاد حرکت می‌کند، چه میزان از «ریسک جنگ» هنوز واقعا در قیمت نفت باقی مانده و اگر کنگره تحت کنترل دموکرات‌ها واقعا توان ادامه جنگ را محدود کند، آیا ایران همچنان با همان شروط امروز به میز مذاکره خواهد آمد یا کاهش فشار سیاسی بر واشنگتن، مطالبات تهران را نیز تغییر خواهد داد؟ بازار اکنون به نتیجه یک انتخابات واکنش نشان داده، نه به توافقی که جنگ را پایان دهد. شاید همین بزرگ‌ترین ریسک هفته باشد: قیمتی که پیش از صلح پایین آمده، ممکن است از صلحی که هنوز امضا نشده، شکننده‌تر باشد.