عراقچی با چه پیامی به منطقه می‌رود؟

دیپلماسی در سایه محاصره

ترامپ با این پیام که آمریکا دیگر نیازی به توافق با ایران ندارد، عملا تلاش کرده است ابتکار عمل روانی و سیاسی را از مسیر مذاکره به مسیر فشار منتقل کند. راهبرد اعلامی واشنگتن، دست‌کم در مقطع کنونی، این است که بدون ورود مجدد به یک جنگ گسترده، با محدود کردن صادرات، تجارت دریایی و دسترسی اقتصادی ایران، هزینه ادامه مقاومت تهران را افزایش دهد. اظهارات مقام‌های آمریکایی نیز نشان می‌دهد که در محاسبات کاخ سفید، فشار اقتصادی می‌تواند جایگزینی برای عملیات نظامی پرهزینه باشد. با این حال، اعلام بی‌نیازی از توافق الزاما به معنای کنار گذاشتن دیپلماسی نیست. واشنگتن ممکن است مذاکره را در سطح علنی کم‌اهمیت جلوه دهد، اما همچنان برای مدیریت خطر تشدید تنش، حفظ ارتباطات غیر مستقیم و جلوگیری از یک درگیری کنترل‌ناپذیر به کانال‌های منطقه‌ای نیاز داشته باشد. گزارش‌ها درباره تلاش قطر و پاکستان برای نزدیک کردن مواضع تهران و واشنگتن نیز در همین چارچوب قابل فهم است.

از سوی دیگر، تهران هم نشان داده که حاضر نیست مذاکره را به هر قیمتی بپذیرد. موضع اعلام‌شده از سوی اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، بر این نکته استوار است که ایران شروط خود را برای ازسرگیری گفت‌وگوها مطرح کرده و در عین حال، به‌زعم تهران، هر بار که مسیر مذاکره در حال شکل‌گیری بوده، اقدام یا موضعی از سوی آمریکا آن را با مانع مواجه کرده است. موضع ایران بر رفع محاصره، لغو تحریم‌ها و پایان درگیری در جبهه‌های مختلف پیش از آغاز مذاکرات استوار است؛ شروطی که واشنگتن آنها را نپذیرفته است. در نتیجه، مساله اصلی دیگر صرفا اصل مذاکره نیست؛ بلکه اختلاف بر سر نقطه شروع، ترتیب اقدامات و تضمین‌های لازم برای جلوگیری از تکرار جنگ است.

پاکستان؛ میزبان اکو یا حلقه اتصال پیام‌های تهران و واشنگتن؟

حضور عراقچی در اسلام‌آباد از این جهت اهمیت دارد که پاکستان در هفته‌های گذشته یکی از بازیگران فعال در تلاش‌های منطقه‌ای برای مهار بحران بوده است. این کشور به دلیل روابط با ایران، مناسبات امنیتی و سیاسی با آمریکا و ارتباط نزدیک با برخی کشورهای عربی، ظرفیت ایفای نقش ارتباطی میان طرف‌های بحران را دارد. البته باید میان دو موضوع تمایز گذاشت: برگزاری نشست اکو یک رویداد رسمی و تاییدشده است، اما اینکه دیدارهای حاشیه‌ای عراقچی به توافق یا مذاکره مستقیم با طرف آمریکایی منجر شود، هنوز قطعی نیست. وزارت خارجه پاکستان اعلام کرده نشست سی‌ام شورای وزیران اکو در روزهای ۱۵ و ۱۶ نوامبر در اسلام‌آباد برگزار می‌شود و محورهای رسمی آن تجارت، انرژی، حمل‌ونقل و اتصال منطقه‌ای است. با این حال، حضور وزیر خارجه ایران در چنین مقطعی، فرصت مناسبی برای رایزنی‌های دوجانبه و گفت‌وگو با مقام‌های پاکستانی درباره تحولات امنیتی منطقه فراهم می‌کند.

اهمیت پاکستان فقط در میانجی‌گری سیاسی خلاصه نمی‌شود. این کشور برای ایران یک همسایه مهم در معادله تجارت زمینی و دسترسی به بازارهای منطقه‌ای نیز هست. در شرایطی که محاصره دریایی و محدودیت‌های مالی هزینه مبادلات خارجی را افزایش داده، حفظ و توسعه مسیرهای زمینی، همکاری‌های گمرکی، ترانزیت و تجارت مرزی می‌تواند بخشی از فشار بر اقتصاد ایران را تعدیل کند. این همان نقطه‌ای است که دستورکار اقتصادی اکو با ملاحظات امنیتی و دیپلماتیک سفر عراقچی پیوند می‌خورد.

عمان و قطر؛ کانال ارتباطی هنوز باز است

سفر عراقچی از اسلام آباد به مسقط که نقش آن در هرگونه توافق درباره تنگه هرمز کلیدی است و گزارش‌هایی درباره ورود هواپیمای قطری به تهران در شامگاه شنبه منتشر شده است؛ موضوعی که در کنار تلاش‌های اعلام‌شده دوحه برای میانجی‌گری، قابل‌توجه است. با این حال، محتوای ماموریت این پرواز تایید نشده و به تعبیر بقایی نباید آن را به‌عنوان انتقال قطعی پیام یا آغاز مذاکره تلقی کرد. قطر و پاکستان در هفته‌های اخیر برای نزدیک کردن مواضع طرفین تلاش کرده‌اند. انگیزه آنها نیز روشن است: بازگشت جنگ می‌تواند امنیت خلیج‌فارس، صادرات انرژی، کشتیرانی و زیرساخت‌های کشورهای منطقه را با مخاطره روبه‌رو کند. از این منظر، حتی در شرایطی که ترامپ محاصره را جایگزین مذاکره معرفی می‌کند، همسایگان ایران همچنان برای جلوگیری از فروپاشی مسیر دیپلماسی تلاش خواهند کرد.

در کنار مسیر پاکستان، وضعیت مرزهای غربی ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. تعطیلی و بازگشایی گذرگاه شیب ـ چذابه و محدودیت‌های گزارش‌شده در مندلی ـ سومار، نشان می‌دهد مرزهای زمینی نیز به بخشی از معادله فشار تبدیل شده‌اند. در همین فضا، سفر وزیر مالیه حکومت طالبان به تهران و دیدار او با عراقچی در روز یکشنبه اهمیت پیدا می‌کند. مذاکرات اقتصادی درباره تسهیل تجارت، فعالیت شبانه‌روزی گمرک‌ها و رفع مشکلات بازرگانان، نشان می‌دهد تهران به دنبال تقویت مسیرهای شرقی نیز هست. بسته شدن گذرگاه‌های افغانستان و پاکستان در پی تنش‌های دو طرف، اهمیت دسترسی افغانستان به مسیرهای تجاری ایران را افزایش داده است.

تهران در انتظار توافق نمی‌ماند

مجموع این تحرکات نشان می‌دهد ایران در برابر راهبرد محاصره آمریکا، صرفا به انتظار بازگشت واشنگتن به میز مذاکره ننشسته است. فعال نگه داشتن کانال‌های عمان، قطر و پاکستان، رایزنی با بغداد برای حفظ گذرگاه‌های مرزی و گسترش همکاری اقتصادی با کابل، اجزای یک راهبرد چندمسیره‌اند: کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی، جلوگیری از انزوای منطقه‌ای و حفظ امکان چانه‌زنی دیپلماتیک. پرسش اصلی این است که آیا پاکستان و دیگر میانجی‌گران می‌توانند اختلاف بر سر تقدم رفع محاصره یا آغاز مذاکرات را کاهش دهند، یا فشار اقتصادی بار دیگر منطقه را به سمت رویارویی نظامی سوق خواهد داد. در شرایط فعلی، دیپلماسی همچنان جریان دارد.