گره ابریشم در فرش ایران

فاطمه صالحی: فرش دستباف ایران، با وجود شهرت و اعتبار دیرینه در بازارهای جهانی، طی سال‌های اخیر زیر فشار مشکلات ساختاری اقتصاد کشور، بخشی از جایگاه خود را به رقبای خارجی واگذار کرده است. افزایش هزینه‌های تولید، دشواری‌های تجارت خارجی و محدودیت‌های صادراتی، حضور این محصول را در بازارهای بین‌المللی دشوارتر کرده و سهم ایران از بازاری را که زمانی یکی از بازیگران اصلی آن بود، کاهش داده است. حالا جنگ و پیامدهای اقتصادی آن، چالش تازه‌ای پیش روی این صنعت قرار داده است؛ چالشی که علاوه بر صادرات، تامین مواد اولیه را نیز تحت‌تاثیر قرار می‌دهد.  اگرچه بخش عمده صادرات فرش دستباف از مسیر هوایی انجام می‌شود و به همین دلیل وابستگی مستقیمی به مسیرهای دریایی و تنگه هرمز ندارد، تولید فرش‌های نفیس همچنان به واردات برخی مواد اولیه، به‌ویژه ابریشم طبیعی، وابسته است. دشواری‌های تامین این نهاده، در کنار محدودیت‌های ارزی و افزایش هزینه واردات، فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد می‌کند. در این میان، تغییر مسیرهای تامین مواد اولیه می‌تواند بخشی از اختلالات را جبران کند، اما مساله اصلی همچنان این است که صنعتی که برای حفظ جایگاه جهانی خود به کیفیت و مزیت قیمتی نیاز دارد، چگونه می‌تواند زیر بار فزاینده هزینه‌های تولید، توان رقابتش را حفظ کند؟

تغییر مسیر واردات ابریشم

محدودیت‌های مسیرهای دریایی، اگرچه صادرات فرش دستباف ایران را به‌طور مستقیم مختل نکرده، تامین برخی مواد اولیه مورد نیاز این صنعت را با دشواری مواجه کرده است.  جواد کاظمی، نایب‌رئیس کمیسیون فرش، هنر و صنایع دستی اتاق بازرگانی ایران، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به تفاوت مسیرهای صادراتی فرش و واردات مواد اولیه گفت: بخش عمده صادرات فرش دستباف به دلیل ماهیت خاص این کالا از طریق حمل‌ونقل هوایی انجام می‌شود و از این رو، محدودیت‌های مسیرهای دریایی و تنگه هرمز اثر مستقیمی بر حمل صادراتی آن نداشته است. با این حال، افزایش هزینه‌ها و محدودیت‌های عمومی حمل‌ونقل بین‌المللی همچنان می‌تواند برای صادرکنندگان چالش‌ساز باشد. به گفته کاظمی، چالش اصلی در شرایط فعلی به تامین مواد اولیه بازمی‌گردد؛ به‌ویژه ابریشم طبیعی که یکی از نهاده‌های مهم در تولید فرش‌های نفیس ایرانی، خصوصا فرش قم، به شمار می‌رود. بخشی از واردات این ماده اولیه پیش از این از مسیرهای دریایی خلیج فارس انجام می‌شد و محدودیت‌های ایجادشده، ضرورت یافتن مسیرهای جایگزین را افزایش داده است. اهمیت این موضوع از آن جهت است که اختلال در تامین ابریشم می‌تواند به زنجیره تولید منتقل شود و فعالیت تولیدکنندگان فرش‌های ابریشمی را تحت‌تاثیر قرار دهد.

کاظمی با اشاره به امکان تامین ابریشم از ازبکستان بیان کرد: واردات این محصول از مسیرهای زمینی یکی از راهکارهایی است که می‌تواند بخشی از وابستگی به حمل‌ونقل دریایی را کاهش دهد. در همین راستا، اتحادیه صادرکنندگان فرش دستباف استان قم اقداماتی را برای تسهیل تامین و واردات زمینی ابریشم از ازبکستان آغاز کرده است. این اقدام با هدف استمرار دسترسی تولیدکنندگان به مواد اولیه و جلوگیری از اختلال در روند تولید دنبال می‌شود. البته جایگزینی مسیر واردات صرفا به معنای تغییر شیوه حمل نیست؛ دسترسی پایدار به مواد اولیه مستلزم آن است که مسیر جدید از نظر تامین مستمر، هزینه حمل و امکان انتقال کالا نیز پاسخگوی نیاز تولیدکنندگان باشد. از این رو، میزان موفقیت این راهکار به امکان اجرای عملیاتی آن و توانایی تامین نیاز بازار وابسته خواهد بود. به اعتقاد کاظمی، تنوع‌بخشی به مبادی تامین مواد اولیه و استفاده از ظرفیت کشورهای همسایه می‌تواند آسیب‌پذیری زنجیره تولید فرش دستباف را در برابر اختلالات تجاری کاهش دهد. در شرایطی که محدودیت در یک مسیر وارداتی می‌تواند تامین نهاده‌های تولید را دشوار کند، توسعه مسیرهای جایگزین زمینی راهی برای حفظ تداوم فعالیت تولیدکنندگان و جلوگیری از انتقال اختلالات حمل‌ونقل به بخش تولید و صادرات این صنعت است.

افزایش هزینه تامین مواد اولیه فرش

مسعود سپهرزاد، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان فرش دستباف تهران، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به دشوارتر و پرهزینه‌تر شدن تامین مواد اولیه این صنعت گفت: مساله اصلی تولیدکنندگان در شرایط فعلی، کمبود عمومی مواد اولیه نیست، بلکه افزایش هزینه‌ها و دشواری تامین برخی نهاده‌های تخصصی و باکیفیت است. اگرچه بخش قابل‌توجهی از مواد اولیه مورد استفاده در تولید فرش دستباف در داخل کشور تامین می‌شود، تولید فرش‌های نفیس، به‌ویژه فرش‌های تمام‌ابریشم و ظریف، همچنان به دسترسی به ابریشم طبیعی با کیفیت وابسته است؛ ماده اولیه‌ای که تامین آن از خارج از کشور اهمیت دارد.

به گفته سپهرزاد، محدودیت‌های ارزی، دشواری نقل‌وانتقال پول، مشکلات ثبت‌سفارش و افزایش هزینه‌های واردات، فرآیند تامین این مواد را پیچیده‌تر کرده است. در نتیجه، حتی در مواردی که امکان دسترسی به ماده اولیه وجود دارد، هزینه تهیه آن افزایش می‌یابد و این افزایش به قیمت تمام‌شده فرش منتقل می‌شود. این موضوع به‌ویژه در تولیدات نفیس اهمیت دارد؛ زیرا کیفیت مواد اولیه در ارزش نهایی محصول و امکان رقابت آن در بازار نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. او با اشاره به تغییر مبادی تامین مواد اولیه متناسب با شرایط تجارت افزود: واردکنندگان و فعالان این صنعت ناچارند برای تامین نیازهای خود، مسیرها و منابع مختلفی را دنبال کنند. با این حال، تغییر مبدأ واردات به‌تنهایی مشکل را برطرف نمی‌کند و تامین مواد اولیه باکیفیت همچنان به امکان نقل‌وانتقال ارز، هزینه واردات و سهولت انجام مبادلات وابسته است.

رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان فرش دستباف تهران معتقد است سیاستگذاری در حوزه مواد اولیه نباید صرفا بر فراهم کردن امکان ورود کالا متمرکز باشد، بلکه هزینه تامین و سازوکار ارزی واردات نیز باید مورد توجه قرار گیرد. به گفته او، اگر مواد اولیه تخصصی با هزینه بالا و دشواری‌های ارزی تامین شوند، فشار ناشی از آن به تولیدکننده منتقل خواهد شد و در نهایت، قدرت رقابت فرش ایرانی در بازارهای داخلی و خارجی کاهش می‌یابد. سپهرزاد با تاکید بر اینکه فرش دستباف صرفا یک کالای تجاری نیست، تصریح کرد: پشت تولید هر فرش، زنجیره‌ای از بافنده، طراح، تولید کننده، فروشنده و صادرکننده قرار دارد. افزایش هزینه‌های تولید می‌تواند فعالیت تمام این حلقه‌ها را تحت‌تاثیر قرار دهد. از یک سو، بالا رفتن قیمت نهایی ممکن است قدرت خرید مصرف‌کننده داخلی را محدود کند و از سوی دیگر، در بازارهای صادراتی، رقابت با تولیدکنندگان دیگر کشورها را دشوارتر سازد. او افزود: تامین مواد اولیه مورد نیاز این صنعت، به‌خصوص مواد تخصصی و باکیفیت، باید با سازوکار ارزی متناسب و با در نظر گرفتن هزینه‌های تولید انجام شود تا فشار ناشی از افزایش هزینه‌ها بیش از این به تولیدکنندگان و بافندگان منتقل نشود.

صنعت فرش زیر فشار هزینه‌ها

بنابراین این صنعت پیش از تحولات اخیر نیز با کاهش سهم بازار و دشواری رقابت با تولیدکنندگان خارجی روبه‌رو بود و افزایش هزینه تولید در شرایط جدید می‌تواند این فاصله را بیشتر کند. وقتی تامین ابریشم با هزینه بالاتر انجام می‌شود، قیمت تمام‌شده فرش افزایش می‌یابد؛ اما امکان انتقال تمام این افزایش به خریدار وجود ندارد. در بازارهای صادراتی، قیمت یکی از عوامل تعیین‌کننده رقابت است و افزایش آن می‌تواند مشتریان را به سمت محصولات رقبای خارجی سوق دهد. از سوی دیگر، پایین نگه داشتن قیمت نیز بدون توجه به هزینه تولید، فشار را به حلقه‌های داخلی زنجیره فرش منتقل می‌کند؛ از تولیدکننده تا بافنده‌ای که دستمزدش بخشی از هزینه نهایی محصول است. به این ترتیب، تداوم افزایش هزینه‌ها می‌تواند هم توان صادراتی این صنعت را محدود کند و هم انگیزه ادامه فعالیت در بخش تولید را کاهش دهد. تنوع‌بخشی به مسیرهای واردات و تسهیل تامین مواد اولیه ضروری است، اما برای حفظ جایگاه فرش ایران در بازار جهانی کافی نیست. مهار هزینه‌های تامین و فراهم کردن امکان دسترسی پایدار به مواد اولیه باکیفیت، شرطی مهم برای جلوگیری از تضعیف بیشتر رقابت‌پذیری این صنعت است.