متغیرهای پولی در نیمسال اول

علیرضا کتانی:  براساس داده‌های اختصاصی رسیده به «دنیای اقتصاد» رشد نقطه‌به‌نقطه پایه پولی در شهریورماه امسال به ۸۹.۹درصد رسیده است. اکنون بیش از هفت ماه است که جزئیات آمارهای پولی توسط بانک مرکزی به صورت رسمی اعلام نشده است؛ با این حال، در صورتی که رشد نقطه‌به‌نقطه پایه پولی از فروردین تا مردادماه امسال کمتر از ۸۹.۹درصد بوده باشد، رشد نقطه‌به‌نقطه این متغیر در شهریورماه ۱۴۰۵ به بالاترین میزان تاریخی خود رسیده است. براساس پژوهش انجام شده توسط صندوق بین‌المللی پول در رابطه با اقتصاد ایران، یک‌ درصد افزایش پایه پولی، می‌تواند منجر به ۰.۵درصد تورم در اقتصاد ایران شود. پایه پولی یکی از مهم‌ترین متغیرهای تعیین‌کننده در تحولات پولی و تورمی اقتصاد است. این متغیر که از اسکناس و مسکوک در دست اشخاص، سپرده‌های بانک‌ها نزد بانک مرکزی و اسکناس و مسکوک نزد بانک‌ها تشکیل می‌شود، در واقع مبنای ایجاد بخش بزرگی از نقدینگی در نظام بانکی است. از همین رو، تغییرات آن می‌تواند از مسیر ضریب فزاینده پولی به رشد نقدینگی و در نهایت افزایش سطح عمومی قیمت‌ها منجر شود.

رکوردشکنی پایه پولی

براساس داده‌های رسیده به «دنیای اقتصاد»، رشد نقطه‌به‌نقطه پایه پولی در شهریورماه ۱۴۰۵ به ۸۹.۹ درصد رسیده است. این رقم در شرایطی ثبت شده که بیش از هفت ماه است بانک مرکزی جزئیات آمارهای پولی را به‌صورت رسمی منتشر نکرده است. در نتیجه، امکان بررسی منظم و دقیق روند متغیرهای پولی و شناسایی عوامل موثر بر تغییرات آنها برای پژوهشگران و تحلیلگران اقتصادی محدود شده است. با این حال، اهمیت رقم ثبت‌شده برای پایه پولی زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم در صورت کمتر بودن رشد نقطه‌به‌نقطه این متغیر در ماه‌های فروردین تا مرداد از ۸۹.۹درصد، رشد پایه پولی در شهریورماه به بالاترین میزان تاریخی خود رسیده است. بنابراین، حتی بدون دسترسی به تمام جزئیات آماری ماه‌های گذشته، رقم شهریورماه نشانه‌ای جدی از تشدید فشارهای پولی در اقتصاد ایران محسوب می‌شود.

اهمیت این موضوع صرفا به افزایش یک شاخص پولی محدود نیست. براساس پژوهشی که صندوق بین‌المللی پول درباره اقتصاد ایران انجام داده است، یک درصد افزایش در پایه پولی می‌تواند به افزایش ۰.۵درصدی تورم منجر شود. این یافته نشان می‌دهد رابطه میان پایه پولی و تورم در اقتصاد ایران از اهمیت بالایی برخوردار است و رشد سریع این متغیر می‌تواند در صورت تداوم، آثار قابل‌توجهی بر سطح عمومی قیمت‌ها برجای بگذارد. البته میزان و زمان انتقال این اثر به تورم به عواملی مانند وضعیت تولید، انتظارات تورمی، شرایط بازار ارز و رفتار نظام بانکی نیز بستگی دارد.

سه عامل موثر بر رشد پایه پولی

یکی از پرسش‌های مهم درباره رشد ۸۹.۹درصدی پایه پولی در شهریورماه، شناسایی عوامل اصلی ایجادکننده آن است. بررسی تحولات پولی نشان می‌دهد دست‌کم سه عامل می‌توانند در توضیح افزایش قابل‌توجه این متغیر نقش داشته باشند.

نخستین عامل، افزایش نرخ ذخیره قانونی بانک‌ها و اضافه‌برداشت آنها از منابع بانک مرکزی است. افزایش نرخ ذخیره قانونی به این معناست که بانک‌ها باید سهم بیشتری از سپرده‌های خود را نزد بانک مرکزی نگهداری کنند. این اقدام، در صورت افزایش نیاز بانک‌ها به منابع بانک مرکزی، می‌تواند زمینه‌ساز افزایش اضافه‌برداشت و رشد پایه پولی شود.

عامل دوم، خرید ارز از سوی بانک مرکزی است. هنگامی که بانک مرکزی ارز خریداری می‌کند و در مقابل آن معادل ریالی در اختیار فروشنده قرار می‌دهد، در صورت عدم انجام عملیات خنثی‌سازی، پایه پولی افزایش پیدا می‌کند. همچنین نرخ دلار رسمی با افزایش روبه‌رو شده است که این امر می‌تواند منجر به افزایش خالص ذخایر خارجی بانک مرکزی شود.

عامل سوم نیز احتمالا افزایش استقراض دولت از بانک مرکزی است. در شرایطی که منابع بودجه‌ای دولت با محدودیت مواجه می‌شود و فاصله میان درآمدها و هزینه‌ها افزایش پیدا می‌کند، فشار برای تامین مالی از منابع بانک مرکزی می‌تواند بیشتر شود. تامین مالی مستقیم یا غیرمستقیم کسری بودجه از این مسیر، در صورت تحقق، به افزایش پایه پولی منجر خواهد شد.

بدون انتشار جزئیات ترازنامه بانک مرکزی و اجزای پایه پولی نمی‌توان سهم دقیق هر یک از این عوامل را در رشد شهریورماه مشخص کرد. به همین دلیل، نمی‌توان با قطعیت گفت کدام عامل بیشترین نقش را در افزایش پایه پولی داشته است. انتشار اطلاعات مربوط به خالص مطالبات بانک مرکزی از دولت، مطالبات از بانک‌ها، خالص دارایی‌های خارجی و سایر اقلام موثر بر پایه پولی می‌تواند تصویر روشن‌تری از منشأ رشد این متغیر ارائه دهد.

رشد پول و تغییر ترکیب نقدینگی

در کنار رشد پایه پولی، آمار مربوط به رشد پول نیز از تحولات قابل‌توجه نیمه نخست سال حکایت دارد. رشد نقطه‌به‌نقطه پول در شهریورماه به ۶۳.۳درصد رسیده است. این نسبت، در صورت کمتر بودن رشد این متغیر در ماه‌های پیشین، بالاترین میزان دست‌کم از سال ۱۳۹۰ تاکنون محسوب می‌شود. نقدینگی از دو جزء اصلی پول و شبه‌پول تشکیل می‌شود. پول شامل اسکناس و مسکوک در دست اشخاص و سپرده‌های دیداری است، درحالی‌که شبه‌پول عمدتا سپرده‌های غیردیداری و مدت‌دار را در بر می‌گیرد. تفاوت این دو جزء از نظر قابلیت استفاده در معاملات روزمره اهمیت دارد. پول به‌دلیل نقدشوندگی بیشتر، با سرعت و سهولت بالاتری می‌تواند وارد چرخه معاملات و مبادلات اقتصادی شود. در مقابل، شبه‌پول معمولا به سپرده‌هایی گفته می‌شود که برای تبدیل شدن به ابزار پرداخت، نیازمند طی کردن مراحل بیشتری هستند.

بر همین اساس، افزایش سهم پول از نقدینگی می‌تواند نشانه‌ای از تغییر رفتار سپرده‌گذاران و تمایل بیشتر آنها به نگهداری دارایی‌های نقدشونده باشد. بررسی‌ها نشان می‌دهد از پایان سال گذشته تا پایان شهریورماه، رشد نقدینگی برابر با ۲۰.۷درصد، تورم بانک مرکزی برابر با ۳۹.۱درصد و رشد پایه پولی برابر با ۳۸.۷درصد بوده است. براساس داده‌های شهریورماه، سهم پول از کل نقدینگی به ۲۶.۸درصد رسیده است. همچنین براساس داده‌های موجود، رشد نقطه‌به‌نقطه نقدینگی در شهریور ماه ۵۱.۶درصد بوده، درحالی‌که تورم نقطه‌به‌نقطه براساس آمار بانک مرکزی به ۸۳.۸درصد رسیده است. این فاصله نشان می‌دهد افزایش سطح عمومی قیمت‌ها با سرعتی به‌مراتب بیشتر از رشد حجم نقدینگی اتفاق افتاده است. هنگامی که نرخ تورم و نرخ ارز با سرعتی بیشتر از رشد نقدینگی افزایش پیدا می‌کنند، می‌توان این وضعیت را نشانه‌ای از افزایش شدت تورم‌زایی نقدینگی دانست. به عبارت دیگر، نقدینگی موجود می‌تواند با سرعت بیشتری به بازارهای دارایی و کالا منتقل شود و اثر قیمتی بزرگ‌تری ایجاد کند.

اهمیت انتشار منظم آمارهای پولی

در کنار بررسی ارقام و تحولات پولی، یکی از مسائل مهم در وضعیت کنونی اقتصاد ایران، توقف انتشار منظم جزئیات آمارهای پولی از سوی بانک مرکزی است. اکنون بیش از هفت ماه است که اطلاعات رسمی مربوط به متغیرهای پولی با جزئیات لازم منتشر نشده است. این در حالی است که در شرایط افزایش نااطمینانی و نوسانات اقتصادی، دسترسی به داده‌های دقیق و به‌روز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. ممکن است این تصور وجود داشته باشد که انتشار آمارهای پولی در شرایط حساس اقتصادی، از طریق ایجاد نگرانی در میان مردم، به تشدید انتظارات تورمی منجر شود. با این حال، باید توجه داشت که آمارهایی مانند پایه پولی، نقدینگی، پول و شبه‌پول، بیش از آنکه برای عموم جامعه قابل‌استفاده مستقیم باشند، ابزار تحلیل متخصصان و کارشناسان اقتصادی محسوب می‌شوند. بخش عمده جامعه نیز تحولات اقتصادی را نه از طریق بررسی جداول پولی بانک مرکزی، بلکه از مسیر متغیرهایی مانند نرخ ارز، قیمت کالاها و هزینه‌های زندگی درک می‌کند.

انتشار منظم این آمارها به متخصصان امکان می‌دهد منشأ تحولات پولی را شناسایی کنند، سهم عوامل مختلف را در افزایش پایه پولی بسنجند و درباره پایداری روندهای موجود ارزیابی دقیق‌تری داشته باشند. برای مثال، در شرایط فعلی مشخص نیست چه میزان از رشد پایه پولی ناشی از افزایش اضافه‌برداشت بانک‌ها، چه میزان ناشی از خرید ارز و چه میزان مرتبط با تامین مالی دولت بوده است. انتشار جزئیات ترازنامه بانک مرکزی می‌تواند به روشن شدن این موضوع کمک کند. از سوی دیگر، تصمیم‌گیران اقتصادی نیز برای انتخاب سیاست‌های مناسب به اطلاعات دقیق نیاز دارند. اگر بخش اصلی رشد پایه پولی ناشی از اضافه‌برداشت بانک‌ها باشد، اصلاح وضعیت ترازنامه‌ای بانک‌ها و نظارت بر خلق اعتبار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اگر خرید ارز عامل اصلی باشد، نحوه مدیریت آثار ریالی آن و استفاده از ابزارهای خنثی‌سازی پولی باید در اولویت قرار گیرد. همچنین اگر تامین مالی دولت از منابع بانک مرکزی سهم بالایی داشته باشد، اصلاح ساختار بودجه و کاهش وابستگی به منابع پولی اهمیت بیشتری خواهد یافت.