میانجی‌گری زیر سایه جنگ دوباره

این تصویر از تحولات، برآمده از دو گزارش منتشرشده در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶ در المانیتور است. در این گزارش‌ها آمده است: در محاسبات تهران، جنگ دوباره صرفا به معنای تحمل حملات نظامی و خسارت به زیرساخت‌های داخلی نیست؛ بلکه فرصتی برای تحمیل هزینه به طرف مقابل و گسترش دامنه پیامدهای درگیری نیز به شمار می‌رود. مقام‌های ایرانی می‌کوشند این پیام را منتقل کنند که حمله مجدد به ایران می‌تواند شبکه‌ای از منافع اقتصادی و امنیتی آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن را در معرض آسیب قرار دهد. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، از گسترش فهرست اهداف احتمالی در صورت از سرگیری جنگ سخن گفته و زیرساخت‌های انرژی خلیج فارس و تاسیسات مرتبط با هوش مصنوعی را نیز در شمار اهداف احتمالی قرار داده است. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نیز بر هزینه‌های اقتصادی و نظامی که آمریکا در صورت بازگشت به جنگ متحمل خواهد شد، تاکید کرده است.

پیام تهران روشن است: اگر زیرساخت‌های ایران هدف قرار بگیرند، طرف مقابل نباید تصور کند که تاسیسات و شبکه‌های اقتصادی پشتیبان قدرت نظامی آن از پیامدهای جنگ مصون خواهند ماند. اشاره به کابل‌های اینترنت، مراکز داده و زیرساخت‌های دیجیتال، دامنه این تهدید را از میدان نبرد سنتی فراتر می‌برد. در میان ابزارهای فشار ایران، تنگه هرمز همچنان جایگاهی محوری دارد. این گذرگاه یکی از شریان‌های اصلی انتقال نفت و گاز در جهان است و هرگونه اختلال در کشتیرانی آن می‌تواند بازار انرژی را متلاطم کند، هزینه بیمه محموله‌ها را افزایش دهد و فشار تورمی را به اقتصادهای دور از خاورمیانه منتقل کند. تهران امیدوار است این آسیب‌پذیری، دولت‌های منطقه و واشنگتن را به احتیاط بیشتر سوق دهد. اما این راهبرد دو لبه دارد: همان‌گونه که تهدید اختلال در جریان انرژی ممکن است فشار بین‌المللی برای جلوگیری از جنگ را افزایش دهد، حمله به زیرساخت‌های منطقه‌ای نیز می‌تواند بهانه‌ای برای تشدید عملیات نظامی فراهم کند. المانیتور مدعی است که بازدارندگی از مسیر تهدید اقتصادی لزوما به مهار درگیری منتهی نمی‌شود و حتی ممکن است خطر محاسبه اشتباه را افزایش دهد.

در چنین فضایی، تلاش ولادیمیر پوتین برای میانجی‌گری میان تهران و واشنگتن اهمیت پیدا می‌کند. رئیس‌جمهور روسیه در هفته‌های اخیر دو بار با مسعود پزشکیان دیدار کرده و کوشیده است مسکو را به‌عنوان واسطه‌ای قابل‌اعتماد برای انتقال پیام‌ها و دستیابی به توافق معرفی کند. بااین‌حال، به ارزیابی گزارش المانیتور، نفوذ روسیه در خاورمیانه نسبت به گذشته کاهش یافته است؛ جنگ اوکراین، تحریم‌ها و سقوط حکومت بشار اسد در سوریه در سال ۲۰۲۴، موقعیت منطقه‌ای کرملین را تضعیف کرده‌اند. مهم‌ترین پیشنهاد روسیه، انتقال ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران به خاک این کشور است؛ اقدامی که می‌تواند بخشی از نگرانی‌های آمریکا را درباره ظرفیت غنی‌سازی ایران کاهش دهد. اما این پیشنهاد با مخالفت روبه‌رو شده است. دونالد ترامپ در ماه مارس با آن مخالفت کرده بود و پس از سفر سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، به ایران در ۱۹ اکتبر نیز نشانه‌ای از پذیرش تهران دیده نشد. یک روز بعد، محسن رضایی تاکید کرد که حتی ذره‌ای از اورانیوم غنی‌شده ایران از کشور خارج نخواهد شد. به این ترتیب، مهم‌ترین کارت روسیه برای پیشبرد توافق عملا با مانع مواجه شده است. پوتین در ۲۱ اکتبر نیز در سن‌پترزبورگ با استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، دیدار کرد و بار دیگر پیشنهاد نقش‌آفرینی مسکو را در حل‌وفصل بحران پیش کشید. دیدار دوباره او با پزشکیان در نشست مجمع کشورهای صادرکننده گاز در مسکو در ۲۷ اکتبر، فرصت دیگری برای پیگیری این تلاش فراهم کرده است.

مشکل پوتین فقط مخالفت دو طرف با پیشنهادهای مشخص نیست؛ مساله اصلی، محدودیت توان روسیه برای تغییر محاسبات آنهاست. مسکو با تهران مشارکت راهبردی دارد، اما این رابطه به معنای اتحاد نظامی نامحدود نیست. از سوی دیگر، حمایت گسترده‌تر از توان نظامی ایران می‌تواند فرصت‌های روسیه را برای کاهش تنش با واشنگتن به خطر بیندازد. گزارش المانیتور می‌گوید ترامپ با اشاره به اینکه روسیه کمک چندانی به ایران نمی‌کند، عملا بر ضرورت حفظ این وضعیت تاکید کرده است. همزمان، موضوع تحریم‌ها، انرژی و جنگ اوکراین در محاسبات دو کشور نقش دارد. از نگاه کرملین، بهبود رابطه با واشنگتن ممکن است دستاوردهایی داشته باشد که حمایت نظامی گسترده از تهران آنها را تهدید می‌کند. همین ملاحظه، ظرفیت روسیه برای ارائه تضمین‌های موثر به ایران را محدود می‌سازد. در سوی دیگر، میانجی‌گری با این مانع روبه‌روست که معلوم نیست تهران و واشنگتن تا چه اندازه برای مصالحه آماده‌اند.